2025
NOVEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 11
226
TEMURIYLAR DAVRIDA AYOLLARNING IJTIMOIY-SIYOSIY MAVQEI VA
ULARGA BO‘LGAN E’YIBOR
Uma o a Musha a Yunusaliye na
Fa g‘ona jamoa saloma ligi ibbiyo ins i u i asissen i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17669356
Anno a siya. Maqolada Temu iyla da ida yashagan ayolla ning ij imoiy, siyosiy a
madaniy hayo dagi o‘ ni hamda aoliya i yo i ilgan.
Kali so ‘zla : Temu iyla da i, ayolla ning ma qei, ij imoiy ol, madaniya , Sa oy
Mulkxonim, Ga ha shodbegim.
Temu iyla sulolasi XIV–XV as la da Ma kaziy Osiyo a ixida yuksak a aqqiyo da ini
boshlab be di. Sohibqi on Ami Temu asos solgan da la qisqa u sa da Sha qning eng qud a li
sal ana la idan bi iga aylangan bo‘lsa, uning a lodla i - Mi zo Shoh ux, Mi zo Ulug‘bek a
boshqa hukmdo la da ida siyosiy ba qa o lik, madaniya hamda ilm- an yuksak da ajaga
ko‘ a ildi. Shu da ning muhim xususiya la idan bi i - ayolla ning ij imoiy-siyosiy hayo dagi
aolligi a ula ga bo‘lgan e’ ibo di .
Temu iy malikala sa oy siyosa i, diploma iya, ma’na iy-ma’ i iy aoliya a madaniya
i ojida muhim o‘ in u dila . Temu iyla da ida malikala da la ishla ida be osi a ish i ok
e ishgan. Ula sa oy siyosa ida maslaha chi si a ida qa nashib, diploma ik aloqala ni yo‘lga
qo‘yishda aol ol o‘ynashgan. Masalan, Ami Temu ning a iqasi Sa oy Mulkxonim o‘zining
donoligi a a’si i bilan Sohibqi onga ham oh bo‘lgan.
Ta ixchi olim Tu g‘un Fayziye o‘zining “Temu iy malikala ” ki obida Sohibqi on
xonadoniga mansub ba cha malikala qa o ida Sa oy Mulkxonim haqida ham o‘x alib o‘ adi:
“Sa oy Mulkxonim zamonasining yuksak id okli, a osa li, adbi ko a aql-zako a sohibasi, husn
la o a bobida ham benazi edi. Sa oy Mulkxonim insonpa a , a anni se u chi, mamlaka ning
siyosiy-ij imoiy, iq isodiy a madaniy hayo idan yaxshigina xaba do bo‘lgan, sal ana ishla ida
dono maslaha la i bilan qa nashib u gan ayol edi.Ayniqsa, ilm-ma’ i a ga e’ ibo ila qa a , olibi
ilmla ga homiylik qila di.”[2.3b]
Shoh ux Mi zoning a iqasi Ga ha shodbegim esa Temu iy malikala o asida eng aol
siyosa chi si a ida anilgan. Shoh ux Mi zo uzoq yu ishla da bo‘lganida da la ishla ini
boshqa ishda unga yo dam be gan.
Ga ha shodbegim nomi a ixiy manbala da sa oy hayo ida bo‘lib o‘ gan u li ma osimla
sababli ham ilga olinadi. Sa oyda shahzodala ning a alludi bilan bog‘liq ma osimla ham
an anali adbi la si a ida o‘ kazilgan. Ushbu adbi la ning amalga oshi ilishi a ashkillanishi
asosan Ga ha shodbegim zimmasiga yuklana edi. Shu kabi adbi la dan bi i 1427 yili bo‘lib
o‘ gan. Bu adbi Mi zo Shoh uxning a zandla idan bi i Mi zo Muhammad Jo‘qiyning o‘g‘il
a zand ko‘ ishi bilan bog‘liq edi. Yangi ug‘ilgan chaqaloqqa Abu Bak deb ism qo‘yilgan.
Tadbi da qa nashganla dan aqa uch kishining ismi sha i i kel i ilgan. Bula Mi zo
Shoh ux, Ga ha shodbegim a Mi zo Boysunqu di .
Bu ham Ga ha shodbegimning sa oy hayo idagi o‘ nini o‘g‘ i anglash imkonini be adi.
Ushbu ma osim Abdu azzoq Sama qandiy omonidan quyidagicha alqin e ilgan:
2025
NOVEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 11
227
“Yigi ma sakkizinchi muha amda (18 ok ab , 1427) jahon mi zosi Abu Bak ning dunyoga
kelishi sha a iga musha a bo‘ldi a bu qu li oqiba bilan ug‘ilgan chaqaloqning ujudi olamga
zebu ziyo a ziyna u baho bag‘ishladi. Haz a xoqoni saidning bax iyo lik sababla i ziyoda bo‘ldi
a u olamni nu lan i u chi yo i g‘ich shu’lasidan zamona cheh asiga xu sandlik a a u chi nu la
po ladi. Mahdi ulyo Ga ha shod og‘o, mi zo Boysung‘u a a koni da la ab ik ma osimla ini
ado e ib sochqiyu niso la kel i dila . A’lo haz a o‘y ayyo ga likla ini ko‘ ib, bazm uzishga
isho a qildi. Chin su a xonasining ashkini kel i u chi behish (bazmi)dek bi majlis ashkil
opdi”. [1 .381-382 b]
Temu iy malikala ilm- an a madaniya homiyla i si a ida ham a ixda ka a o‘ in
egallashdi. Ayniqsa, Gawha shodbegim Hi o ni yi ik madaniy ma kazga aylan i ishda beqiyos
xizma qilgan. Uning ashabbusi bilan Ga ha shod mad asasi a masjidla i qu ilgan. Bu mad asa
o‘z da ida na aqa diniy a’lim maskani, balki ilm- anning ma kaziga aylangan.
Shuningdek, malikala adabiyo a san’a i ojiga ham ka a e’ ibo qa a gan.
Temu iyla da ida ayolla jamiya da ka a hu ma a e’ ibo bilan qa shi olingan.
Ula ning sha’ni a qad -qimma i ulug‘langan, “begim” un oni bilan e’zozlangan.
Ayolla aqa gina sa oy hayo ida emas, balki keng ij imoiy-ma’ i iy aoliya da ham aol
qa nashishgan. Ko‘plab ayolla xay iya ishla i bilan shug‘ullangan, masjid a mad asala
qu ilishida homiylik qilishgan. Shuningdek, ayolla ning ma’na iy ma qeini oshi ish siyosa i
Temu iyla da ida an’ana si a ida shakllangan. Bu esa o‘ a as Sha qining boshqa ko‘plab
hududla idan a q qilgan muhim jiha la dan bi i edi.
Temu iyla da ida ayolla ga bo‘lgan e’ ibo ula ning siyosiy, madaniy a ij imoiy
aoliya ida yaqqol namoyon bo‘ldi. Malikala na aqa sa oydagi ma qe bilan cheklanib qolmay,
balki da la siyosa ida muhim qa o la qabul qilishda ham ish i ok e ishdi, ilm- an a madaniya
i ojiga homiylik qildila . Shu bois Temu iyla da i o‘ a as Sha qida ayolla ning eng yuqo i
ma qega ega bo‘lgan da la dan bi i si a ida a ixda alohida o‘ in u adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Абдурраззоқ Самарқандий. Матлаҳус-саҳдайн ва мажмаҳ ул-баҳрайн. / Форс тожик
тилидан таржима, кириш сўз ва изоҳли луғатлар тарих фанлар номзоди А.
Ўринбоевники. -Т.: ФАН. 1969. - 463 б.
2. T.Fayziye . Temu iy malikala -Toshken A.Qodi iy.1994.-40-b.
3. Azama Ziyo. O‘zbek ayolla i a ix sahnasida.(Temi Xo in, Kabaj Xo un, Sa oy
Mulkxonim, Ga ha shodbegim).T.:2002.
4. Ra shano .P.Ami Temu sulolasi.-T.;Yangi as a lodi,2021.-656 b.
5. Темур ва Улуғбек даври тарихи. -Т.: Қомус, 1996. - 264 б.
