ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
614
XURSHID DAVRON SHE’RIYATIDA IJTIMOIY DARDNING IFODALANISHI
Ib agimo a Dilo a
O‘zbek ilolgiyasi akul e i 3-ku s alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17675420
Anno a siya. Mazku maqolada O‘zbekis on xalq yozu chisi Xu shid Da on ijodi,
she’ iya ida qo‘llanilgan ij imoiy da d, imsolla , xalq uhiya i a zamon muammola ining
badiiy i odasi ahlil qilinadi. Shoi she’ iya ida inson a da munosaba i, ula o‘ asidagi
ziddiya li aziya la , bugungi kunning og’ iqli nuq ala i ahlil qilinadi.
Kali so‘zla : Xu shid Da on ijodi, ij imoiy da d, xalq uhiya i, zamon, li ika a ahlil,
a ixiy a ma’ i iy she’ la .
Mus aqillik da ida o‘zbek adabiyo ida inson uhiya i, milla og’ ig’i a jamiya dagi
kichik o‘zga ishla ham chuqu ahlil qilina boshladi. Bu ja ayon alba a adabiyo akilla i, adib
a yozu chi a shoi la bilan be osi a bog’liqdi . Bu ja ayonda milla se a shoi imiz Xu shid
Da on ijodi alohida o‘ in egallaydi. U o‘z she’ la ida xalq da di, a ix xo i asi, milliy o‘zlik
a zamon uhiya ini badiiy ob az a as i la o qali o‘z she’ iy asa la ida ga dalan i adi.
Shoi ijodida ij imoiy da dning u g‘uga olinganligini gu ohi bo‘lishimiz mumkin.
Ij imoiy da d aqa bi ma zudagina emas, balki insoniy kechinmala ning asosiy manbayi
si a ida ko‘ inadi. Ma’lumki, XX as ning 70-yilla i o‘zbek she’ iya iga bi gu uh is e’dodla
ki ib keldi. Bu a lod namoyandala i o‘z sala la ni oxi ida Sha ka Rahmon, Xu shid Da on,
Azim Suyun a Usmon Azim kabi shoi la ijodida yo qin namoyon bo‘ladi [4:]
Xu shid Da on 1980-1990 -yilla dayoq o‘zbek she’ iya iga yangi na as olib ki gan
shoi la dan bi i desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Uning ilk she’ la idayoq xalq aqdi i, inson
qalbidagi og‘ iq a mas’uliya ni kabi ma zula seziladi. Shoi she’ ni na aqa es e ik go‘zallik
i odasi, balki ijdon a xalq da dini his qilishni ham yuklaydi. Shoi ning she’ la i ahliliga
keladigan bo‘lsak, adib ko‘plab she’ la a sh’e iy o‘plamla mualli idi . Shoi ning das labki
she’ la ini 1976-yilda chop e ila boshlaganligini ay im manbala da ko‘ ishimiz mumkin. Masaln
bi inchi o‘plami “Qad don quyosh” 1979-yilda bosilib chiqdi. Shundan keyin “Baho dan bi
kun oldin”, “Tungi bog‘la ”, “To‘ma isning ko‘zla i” , “Qaqnus “ kabi mashhu o‘plamla i ham
ma juddi .
X.Da on aqa she’ iya bilan cheklanib qolmasdan, o‘zi a ixiy zamin Sama qandda
dunyoga kelgani uchunmi, a ixdan boxaba bo‘lgan, shuning uchun a ixiy a ma’ i iy
ma zula da ham ko‘plab qissala yozganini manbala da uch a ishimiz mumkin. “Sama qand
xayoli”, “Najmiddin Kub oning ushla i”, “Bibixonim” kabi ko‘plab a ixiy asa la mualli idi .
Ushbu a ixiy asa la ida ham ma’lum da insonla i a ula ning da nuq ayi naza dan
u gan o‘ ni, hozi gi jamiya bilan bog’liq ij imoiy da d ma zula ni badiiylik o qali ochib be adi.
Shoi ning bi qancha she’ la i “Pada kush”, “O zu haqida i oya ”, “Qisma ”,
“Muhabba ”, “Bax sizlik”, “Shoi uchun e ak”, “Qayg’u”, ”She’ yozganda“ a ko‘plab
she’ la i ma jud. Xu shid Da on she’ la i xalqchilligi, oson ushuniladigan jumlala i,
jamiya dagi kichik muammola ni kuylashi bilan aj alib u adi.
Masalan shoi ning “Shoi uchun e ak” she’ ida shu mis ala ni uch a amiz.
Shoi SO‘Zdan qo‘ qsa mobodo,
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
615
Yo o iga chekinsa nogoh,
Yo o iga boqsa, o‘sha on,
Uni yamlab yu adi ilon [1].
Adib ushbu she’ ida ba’zi haqiqa dan qochib, xalq da dini kuylamasdan, o‘z man aa i
yo‘lida yu u chi shoi la ni anqid qiladi, shoi lik mezonla iga a ya a gan ula ga be gan
is e’doddan o‘g’ i maqsadda oydalanishga cho laydi, aga bunday bo‘lmasa amziy ham
o‘g’ i ma’noda “Uni yamlab yu adi Ilon “ ibo ala ini qo‘llanilishi o qali ham o‘z ik ini
dalilamoqchi bo‘ladi.
Yuqo ida ay ganimizdek adibimiz qadimiy shaha Sama qandda ug’ilgan a bu
shoi la ga qaysidi ma’noda ba’zi she’ la ining yozilishiga ilhom manbai si a ida u ki bo‘lgan
bo‘lishi mumkin deya bemalol ay a olamiz. Shoi a ixiy ob azla o qali jamiya ning bugungi
og’ ig’ini i odalaydi, uning naza ida xalq da di – bu aqa og’ iq emas, balki o‘zlikni anglash a
yo‘qo maslikka chaqi iqdi . Masalan “Pada kush” she’ ida xalqimizning azaldan og’ iqli nuq asi
bo‘lgan Mi zo Ulug’bek a pada kush deya nom olgan Abdula i oqeala iga a ab bu she’ ni
bi adi.
Sama qand shah ining chekkasida
Qab bo – odamla yuz bu ib o‘ a ,
Unda Abdula i yo a , deydila ,
Deydila : “Bu ye da pada kush yo a ”.
Yuqo idagi mis ala dan xalqimizning shunday ulug’ inson o‘g’li omonidan o‘ldi ilgani
a ayanchli oqeala bayoni kel i adi. Insonla ning bu qab dan ji kanishi:
“Bu ye ga go‘dakla o‘ynasa kelib,
O ala qu adi,
Onala qa g‘a , “
So‘zla ida ham aniq ayon bo‘lganini ko‘ ishimiz mumkin. Ta ix qo il pada kushni
kechi mas, ammo aqa Ulug‘bek kechi gay qabilidagi so‘zla ham kel i ilib o‘ iladi. Bu
oqeala uchun shoi a anidan “Sen-chi, ey , Va anim, Nima qilgaysan, Gapi qay bi ini a
e a san?” deya hayqi iqli sa ol so‘ aydi. She’ ajoyib mazmun a a an uyg’ula ini o‘zida
e adi.
Xu shid Da on o‘zining “O‘g’lim Temu ga” nomli she’ ida ham bugungi kunda ij imoiy
muammo hisoblangan yoshla da a an uyg’usining obo a kamayib ke ayo ganligini
ushun i adi a o‘g’lini, o‘g’li bilan bi ga jamiya yoshla ini bu uyg’uni muqaddas bilishga,
shonli a ixni hu ma qilishga da’ a e gani yaqqol namoyon bo‘ladi.
Qo‘ qmasdan qadam ashla,
Ye juda qa iq,
Bobola ning qoni qo i gan uni,
Momola ning ko‘z yoshi qo i gan uni.[3]
Ushbu mis ala o qali bu ulug‘ kunla ga osonlikcha e ishilmaganligini i odalangan
bo‘lsa;
Yiqilsang emaklama o‘g’lim,
Tu moqni o‘ gan,
Emaklaganim ye a , o‘g’lim’
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
616
Qad iklashni o‘ gan,
Shuning uchun bizga be ilgan,
Bu ye – bu VATAN. [5]
Yuqo idagi mis ala bilan esa shuncha mashaqqa la e ishgan mus aqil a an qad iga
ye ishimiz, “shuncha emaklaganimiz ye a o‘g’lim“ so‘zla i o qali esa so e da i qiyinchilikla i,
madaniy a moddiy hayo dan uzilgan qadim a animiz a ixiga u g’u be moqchi bo‘ladi shoi .
Xu shid Da on she’ iya ida o‘zbek xalqining a ixiy ob azla i, qadimiy shaha la ,
xalqona imsola o qali zamona iy da d i odalanadi. Shoi ning she’ la i bugungi kunda ham
dolza b, insonla ni o‘ylashga , jamiya ni his e ishga undaydi. X.da on she’ la ining ma kazida
insoniy mas’uliya , ijdon, milla og’ ig’i ma kazda u ishining gu ohi bo‘lamiz.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i
1. Xu shid Da on. Tanlangan she’ la . – Toshken : G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyo a san’a
nash iyo i. 2010.
2. Саримсоқов Б. Бадиийлик асослари ва мезонлари. – Тошкент: 2004.
3. Улуғов А. Адабиётшунослик назарияси. – Тошкент: G‘a u G‘ulom
4. nomidagi NMIU, 2017. – 308 б.
5. Sul onqulo a, F. (2020). Me apho cal images in Osman Azim poe y. ISJ Theo e ical &
Applied Science, 04 (84), 537-539. Soi: h p://s-o-i.o g/1.1/TAS.
6. Sul onqulo a, F. (2024). TROPES IN THE POEMS OF USMON AZIM In e na ional Bulle in o
Applied Sciences and Technology. Volume 4, Issue 2. Volume 4, Issue 2. 186-189 B.
Zenodo. h ps:doi.o g/10.5281/zenodo.10670866
7. Sul onqulo a, F. (2023). Yozma adabiyo da Ba chin imsoli / Ta ih Sahnesinde Tü k
Dünyası Kadını Ulusla a ası Sempozyumu 22-23 Hazi an 2023, İzmi . 69-72 be la .
h ps:// dae.ege.edu. /a
