658
UDK: 912.43:630.4
TUPROQ DEGRADATSIYASI MUAMMOSINING GLOBALLASHUVI VA
OLDINI OLISH YO’LLARI
Xalmu a o a Baxi gul Uzaxbe geno na,
q.x. . .d. Qо aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
Kaniyazo a Dilba Ajiniyaz qızı,
alaba Qо aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17676074
Аnno aciya: Ekologik muammola ning o’ziga xos omonla i shundaki,u chega a
bilmaydi, chunki bu muammola bi bu un bi likda, ya’ni abia da kechadi. Tup oqda o’y
be ayo gan ja ayonla bios e aning ba cha qismla i bilan chamba chas bog’liqdi . Tabia da,
xususan up oq qoplamida kechayo gan o’zga ishla , up oq muhi i bilan bog’liq hisoblanadi.
Shu u ayli, ushbu maqolaning maqsadi up oq deg adaciyasi hola la ini o’ ganish a oldini
oilishdan ibo a .
Kali so’zla : up oq, ekologiya, e oziya, deg eda siya, omilla , abia , bios e a.
Аннотация: Особенность экологических проблем заключается в том, что они не
знают границ, поскольку эти проблемы происходят в едином целом, то есть в природе.
Процессы, происходящие в почве, тесно связаны со всеми частями биосферы. Изменения,
происходящие в природе, в частности в почвенном покрове, связаны с почвенной средой.
Поэтому цель данной статьи заключается в изучении и предотвращении случаев
деградации почв.
Ключевые слова: почва, экология, эрозия, деградация, факторы, природа,
биосфера.
Anno a ion: The peculia i y o en i onmen al p oblems is ha hey know no bounda ies,
since hese p oblems occu in a single whole, ha is, in na u e. The p ocesses occu ing in he
soil a e closely connec ed wi h all pa s o he biosphe e. Changes occu ing in na u e,
pa icula ly in soil co e , a e ela ed o he soil en i onmen . The e o e, he pu pose o his
a icle is o s udy and p e en cases o soil deg ada ion.
Keywo ds: soil, ecology, e osion, deg ada ion, ac o s, na u e, biosphe e.
Hozi gi kunda abia ning о‘zga ishi bilan bog‘liq ekologik muammola kelib
chiqmoqda. Bugungi kun ekologik aziya i, jumladan up oq
xossaxususiya la ining keskin о‘zga ishi a qishloq xо‘jaligida oydalanilayo gan
ye la ning “ anglik” holiga ushib qolishi a boshqa omilla qa o ida insoniya
aoliya ining о‘ ni ham zal o li ekanligi bugun ba chaga ayon bо‘lmoqda.Global
ekologik muammola i kishilik jamiya ining ba qa o i ojlanishiga xa
ug`di moqda.
O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sha ka Mi ziyoye ning 2022-yil 10-
iyunda “Ye la deg ada siyasiga qa shi ku ashishning sama ali izimini ya a ish
cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi qa o i qabul qilindi. Mazku qa o ga mu o iq,
659
mamlaka da ye la deg ada siyasiga qa shi ku ashish a uning salbiy oqiba la ini
yumsha ish, hududla da cho‘llanish a qu g‘oqchilikning oldini olish, bioxilma
xillikni as ab qolish, up oq unumdo ligini saqlash a oshi ish, deg ada siyaga
uch agan ye la ni qay a iklash, ushbu yo‘nalishdagi ilg‘o ilmiy ishlanmala a
inno a siyala dan keng oydalanish asosida min aqala ni ba qa o i ojlan i ishga
e ishish bo’yicha ko’ sa mala belgilab be ildi [1].
Tup oqda о‘y be ayo gan ja ayonla bios e aning ba cha qismla i bilan
chamba chas bog‘liqdi . Tabia da, xususan up oq qoplamida kechayo gan
о‘zga ishla , ula ning aqdi i bilan bog‘liq ja ayonla ni bilish a unga jiddiy
yondashish muhim hisoblanadi.
Tup oq deg ada siyasi — bu up oq unksiyala ining oʻzga ishiga, uning
xususiya la ining miqdo iy a si a jiha idan yomonlashishiga, unumdo likning
as a-sekin yomonlashishiga a yoʻqolishiga olib keladigan ja ayonla majmui.
Quyidagila up oq deg ada siyasining eng muhim u la i: exnologik (uzoq
mudda li oydalanish na ijasida); up oq e oziyasi; shoʻ lanish; ikkilamchi
sho' lanish; bo qoqlanish; up oqning i loslanishi; degumi ika siya ja ayonning
o ishi; choʻllanish; up oq muhi ining buzilishi; up oq deg ada siyasining oʻ a
yuqo i da ajasi - bu up oq qoplamining buzilishidi . [2]
Bu hodisa dunyo miqyosida obo a kengayib bo ayo gan muammoga
aylanmoqda, chunki sog'lom ye qishloq xo'jaligi, biologik u li xillik
a ekosis ema xizma la ining asosidi . Ye deg ada siyasining asosiy sababla i
o asida o iqcha cho achilik, o' monla ning kesilishi, shaha qu ilishi, no o'g' i
qishloq xo'jaligi amaliyo la i (kimyo iy moddala ni haddan ashqa i
ishla ish) a iqlim o'zga ishi ma jud.
Tup oq unumdo ligi (saloma ligi) uchun isbo langan yechimla : Iqlimga
moslashgan qishloq xo‘jaligi; up oqda ugle od saqlash; himoyalangan qishloq
xo‘jaligi; ba qa o su boshqa u i. Ye yuzasiga chiqib u gan ogʻ jinsla i
yogʻinsochin, ka bona angid id, kislo od, ha o ha o a i, mexanik kuchla , su a
unda e igan moddala , ha o, mik oo ganizmla a uban oʻsimlikla (yoʻsin,
lishaynikla ) aʼsi ida yemi iladi (nu aydi).
Tup oqning deg ada siyasining bu muammosi dehqonchilik uchun
ishla iladigan ye la ning ka a qismiga a'si qiladi, po en sial boylikla ni
kamay i adi a iq isodiyo ni i ojlan i ish uchun qiyinchilikla ga olib keladi.
Tup oqning anazzulga uch ashi a hosildo likning yo'qolishi qishloq xo'jaligi
ekinla i hosildo ligini oshi ishga qa a ilgan cho a- adbi la ning yo'qolishini a
aholining oziq-o qa xa sizligiga ahdid solayo ganini bildi adi. Bu na aqa
up oq a unumdo likka a'si qiladi, balki da yola , bo qoq a ko'lla a ula ning
660
a o idagi up oqla ning oqimiga a'si qiladi, ozuqa moddala ini olib ashlaydi a
ko'p oq i loslan i u chi moddala ni qo'shadi, uzoq mudda da bu muammola ka a
su zaxi ala ida po en sial xa li bo'ladi. Tup oqning bu o'zga ishi uning si a i a
ozuqa iy elemen la iga ham a'si qiladi, uni qishloq xo'jaligi a oziq-o qa
mahsulo la ini ishlab chiqa ish uchun ya oqsiz holga kel i adi.
Deg ada siya ja ayonla ini ba a a e ishda omchila ib sug'o ish usuli ham
a siya e ilgan. Bu usul su a za u o'g'i la ni sug'o ilayo gan ekinning ildiz
yonidagi qismga o'g' idan- o'g' i uza u chi izim bo'lib hisoblanadi. Su uza ish
miqdo i a da iyligi o'simlikning eh iyojidan kelib chiqib yubo iladi. Bu usulda
su ba cha ekinla ga bi ekisda, bi xil miqdo da a su ni o iqcha is o qilmasdan
ye ib bo adi. Shuningdek, su ni oqish aq idagi bug'lanishla i miqdo i kamayadi.
Xulosa. Deg ada siyalangan up oqla a mos e aga ka bona angid id
chiqa a boshlaydi, bu esa global isishning kuchayishiga hissa qo'shadi.
Yuqo ida up oq deg eda siyasi bo’yicha kel i ilgan ma’lumo la ga ayanib,
shunday xulosaga kelish mumkin: up oq deg eda siyasi bu e ning izik, kimyo iy,
biologik a iq isodiy unumdo ligini kamay i ish yoki umuman yo'qo ishla ni o'z
ichiga olgan jiddiy muammodi . Qishloq xo'jaligi mahsuldo ligining pasayishi:
Tup oq si a i yomonlashgan sa i, hosil kamayadi, bu esa oziq-o qa
xa sizligini a'minlashda muammola ga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O'zbekis on Respublikasi P eziden ining qa o i. "Ye la deg ada siyasiga qa shi
ku ashishning sama ali izimini ya a ish cho a- adbi la i o'g' isida" 10.06.2022 yildagi 277-
son
2. Maxsudo X.M. «Tup oq e oziyasi a muho azasi» ToshDAU 2003
3. Teshaboe M «Tup oqla deg ada siyasining ildini oilsh a oqiba la ini ba a a e ishga oid
qonunchilikni yanada akomillash i ish cho ala i» Ilmiy maqolala o’plami. Toshken .2012
4. Карманов И.И. Булкаков Д.С Деградaция почь: предложения посовершенствованию
терминов и определений // Антропогенная деградация почвенного покрова и меры ее
предупреждение. М.1998.т1 с.5-6.ч
5. Ga u o a L.A., Abd axmano T.A., Jabba o Z.A., Tu apo I.T., Saido a M.E. Tup oq
deg ada siyasi. Da slik. Toshken , Mum oz sо‘z nash iyo i, 2019. -234 b.
6. Abdu ahmono T. Jabbo o Z. Nikadambaye X. "Tup oqla ni kimyo iy i laslanish
muommala i a muho aza qilish adbi la i maxsus ku sini o'qi ish pedagogic exnologiyala "
T.. Uni e si e 2017.
7. FAO. Tup oqni himoyalo chi a esu s ejo chi qishloq xо‘jaligi: Sha qiy Ye opa a
Ma kaziy Osiyoda qishloq xо‘jaligi mu axassisla i a e me la uchun о‘qu qо‘llanma.
Toshken . 160 a aq.
