scieee Science in your language
[en] (orig)

मोखाडा तालुक्यातील पाणी समस्या : आदिवासी समाजाच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनाचा अभ्यास

Author: बोबे, विजय प्रकाश
Publisher: Zenodo
DOI: 10.5281/zenodo.17678159
Source: https://zenodo.org/records/17678159/files/x171019.pdf
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-10(I)| Oc obe - 2025
94
 󰫮  󰬎 : 󰲑 󰫳 󰲗󰫦   
󰬅
 󰭈 
   , 󰫥  󰫵 󰱳
, . 
Email: bobe ijay742gmail.com
Manusc ip ID:
JRD -2025-171019
ISSN: 2230-9578
Volume 17
Issue 10(I)
Pp. 94-98
Oc obe 2025
Submi ed: 16 Sep . 2025
Re ised: 26 Sep . 2025
Accep ed: 10 Oc . 2025
Published: 31 Oc . 2025

    󰬉󰲎 󰫦 󰲑 󰰀  .  󰫮
   󰰣  󰬬-󰬬     󰫳 
   󰬎 . 󰬊 󰱚 󰭈  ,    
  󰬉 󰬁󰬊 󰫼,  󰫼 ,  󰫼 
󰫦 . 󰲐 󰲑  󰲑  󰱚 󰰎  
. 󰬎  󰫽 ,   󰫦   󰲗󰫦  󰬎
.    󰰈 󰫦 󰬎󰲐  , 󰫵 󰲐 󰫳
   󰲌󰫳 󰬬 .  󰫼   󰰎 
  , 󰫽 󰫽󰫳 󰫰  󰫤 󰭈 󰲐 . 󰬅 
󰫮  󰬎   󰲗󰫦 󰲕 󰭃 󰫦   󰲑 󰫳 󰲗󰫦
,  󰬎   󰱖    󰬎󰲆 .  󰬎  󰬆
,   ,  󰲓 󰭈󰬉  󰲒  󰭈  󰬌
.
󰫥 : , 󰫼 󰬎, 󰲑 , 󰬎, , 󰲌 󰭑,
, 󰬶 .
󰭈󰬎
      󰫦  . 󰱷, 󰫰, , 󰱳 
󰲑  󰭈󰫽  󰫼  . 󰬀 󰫾 71%  󰬄 
97.5%   󰭅() ,  2.5%     󰰀 󰫦󰫳 󰰈 .  0.3%
  ,   󰬀 . 󰬆  󰫼 󰲒  0.3%    
󰫼 󰫰 . 󰫽  󰬀 󰫼   󰫽󰲒   󰰣 -
 󰲑    󰲑    󰫼󰫳 󰭐   
.  󰬉󰲎    󰲑 󰰀  ,  󰰏 
󰭈      󰲒  , 󰰣- 󰭈,  
󰫦   󰫳  󰫦󰲑  󰫽 󰬎 󰲗󰫦
󰫼
Quick Response Code:
Websi e:
h ps://j d b.o g/
DOI:10.5281/zenodo.17112901
C ea i e Commons (CC BY-NC-SA 4.0)
This is an open access jou nal, and a icles a e dis ibu ed unde he e ms o he C ea i e Commons
A ibu ion-NonComme cial-Sha eAlike 4.0 In e na ional Public License, which allows o he s o emix,
weak, and build upon he wo k noncomme cially, as long as app op ia e c edi is gi en and he new
c ea ions ae licensed unde he iden ial e ms.
Add ess o co espondence:
 󰭈

,

  , 󰫥  󰫵
󰱳
,

, . 
How o ci e his a icle:
 󰭈 ,2025).
 󰫮  󰬎: 󰲑 󰫳 󰲗󰫦  
 󰬅,
Jou nal o Resea ch & De elopmen , 17(10(I)), 94-98.
O iginal A icle
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-10(I)| Oc obe - 2025
95
  . 󰫼 󰬎  󰬎󰰉  .󰱞 󰫼   󰲑
󰫳 󰲗󰫦    󰲐 .   󰫽  󰱿   󰬁 󰲓
󰬉 󰫽󰫤  . 󰲐 󰲐,   󰬎 󰫯 󰬎 󰱫. 
󰫼󰫳 󰫼󰫳  󰫰    󰫤 .    󰲐 󰲑
󰫳 󰫰, 󰫤, 󰲑    . 󰲂󰫦 " 󰫮  󰬎
: 󰲑 󰫳 󰲗󰫦    󰬅"   󰫽 󰰍 .  󰬅 󰫼󰫳
 󰲑  󰬬 󰰎  ,   󰱿󰬎,   󰫳
 󰲐    .  󰬅   󰫮 󰫦󰲑   󰬶  󰲑
 󰬎  󰫼 󰫦󰫦 󰰉 .
󰲑󰱯󰲆
1.  󰫮 󰫼󰫳   .
2. 󰫼󰫳  󰲑 󰰎󰫳   󰲗󰫦   󰲐 󰬅.
3. 󰲌   󰫼󰫳 󰬎 󰬬 󰲐  .
4.     󰬎 󰬎   󰫽 󰲐 .
5. 󰲂  󰱿󰬎 󰬎     󰫦 .

1.  󰫮 󰫼    󰲗󰫦      󰱿󰬎 󰭃󰰎 
󰭐 .
2. 󰫼󰫳  󰫦 󰲐 󰲑 󰲌  󰰎 .
3.       󰬎 .
4. 󰬎  󰲐   󰭈󰬉  󰱚 󰲒 󰭈󰬉󰫤  󰭈 󰰉 .
 󰱮
  󰫼 󰫼     󰱮  󰰉    󰫼 󰭈󰱡
  .
1. 󰭈 : 󰬎 󰲑 󰫳  󰫳 , 󰫦, 󰫤
2. 󰬇 : 󰲒 , NGO , 󰰌󰭃
󰫽 󰱮  - , 󰫦, 󰫤
󰫽 󰬅 - 󰬶󰬎  󰱷  󰫽 󰬅
  󰭓  :
  󰲀 󰫳 󰰌 󰰣 󰭈 󰬎 .   󰬬 - 󰬬 
󰰀󰫯 󰫤󰭃   󰫺(basal /ha d ock) .   󰫳 󰫼  - 
,  󰱳 󰭈     󰲐     /󰱞  󰫦
.  󰲐 󰫯 󰲌󰬀 󰬎   (open wells),      .
 󰬎  :
1.  :
 󰫮 󰬀   󰱚 󰭈  ,   󰫼󰫳   
 ,    󰲀 󰬀 󰲎󰭅󰫳 󰰌       -  󰭈
󰬉     󰬉       󰰣 -   󰬉  󰱠
󰫦 󰰁  󰲐      󰬉 󰬀 󰫼     .
2.    :
 󰭈 󰰣  󰲎󰭅󰫳 󰫦   󰭅 󰫳 󰰌 󰬉 󰬊   
󰭈 󰬎 󰬉  - 󰬉    󰰁 󰬉 “󰬋󰰗”     .
3.   󰱿󰬎  :
   󰭈 󰬎     󰫼     󰲑 ,  
 󰭈󰬉   󰬎 󰫳  󰫼  󰫽 󰭈󰬉       󰫯
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-10(I)| Oc obe - 2025
96
     , 󰫽 󰬎  󰭓    󰫮 󰲑  
󰬎   .
  󰲑   󰲐 :-
1.󰭓 󰭑   :
  󰲐  󰲑 󰲌  , 󰲑  󰲕 󰫽󰰁    󰫼
   󰲑 󰭈  , 󰬀 󰫽   󰫦   󰲕 󰬎󰫳 ,
  󰫤    󰲑   󰲐 󰱳 .
2.󰫰:
 󰫮 󰫰  󰬎    󰰀   󰬎󰫳 󰫼󰫳 󰫼  
, 󰫼󰫳  󰬎󰫳, 󰫼 󰲕 󰲑    󰬎 󰫦  , 󰲐
󰬎󰫳    󰫽    󰭈󰱇󰲒  .
3. 󰫤 :
 󰫼   󰲕 󰰎   󰱞󰫯  󰲑  󰫼
   .    󰬀 “  ” 󰲑  󰰎  󰫼 
,  󰲐 󰰎󰫳 󰫤 ,  󰬎 󰰉   , 󰲐  󰫤 󰱳
   󰫼 󰱳 , 󰫽   󰬉  󰲕  󰬀  󰫼 󰭈 󰲑
, 󰬆 󰫽 󰬎 󰭈 󰫦    󰫽 󰫤  .
4. 󰲒    :
󰬶 󰲑    󰱿󰬎    󰲑 ,   
  󰫽 󰫦󰫤  , 󰲑  󰬀     , 󰫽    󰫳 󰲑
     “” 󰫯    , 󰲐 󰲑  󰬁   
    󰬁 .
5. 󰬎  󰲐 :
󰱞 󰫯 󰫦 󰲑  󰲑   󰬍  ,  󰫽 󰭈 󰬁
 󰬉 󰰌 󰱚 󰭈 󰫯   󰬎   󰫽 󰲐  󰬎  
, 󰫽   󰲐 󰲑 󰱮       󰲐 󰲑 
󰲐, -󰫽, ,   .
6.  󰲐
  󰭈 󰬎   󰰣  󰬉   ,  󰬁   
󰬉 󰬁  󰰉  , 󰲐 󰰌 󰬎   󰫽  󰫯  ,
   󰫳 󰫤 󰫦󰫤 .
7. 󰲗󰫦 󰲐 :
󰫼󰫳    󰫮   󰬎   , 󰫽   
 󰲑 󰱳, 󰱿 󰫼 󰰉   󰫽   󰫼    , 
  󰫯 󰱿 󰬆   ,     󰫳 󰫼  󰬉 󰱇 4 
   󰭈󰱺  󰫽 󰰀󰫯  󰫳    󰬎  .
8.  󰲐:
󰱞 󰫯 󰫦   󰫼 󰭈 󰬎     󰬍  ,  
 󰫯 󰱿     󰲐  ,    󰱇  󰫦   
, 󰰗 󰬁  󰭓     󰫽  󰫽 󰭈󰫳    󰬉 
 󰰉  . 󰫽   󰬉   󰬉 󰰩  󰫯 󰬎
 .
9. /󰭈   󰲐:-
   󰫯 󰱿 󰬆    󰫼󰫳   󰭈󰫼 󰫼󰫳 󰫼
󰬎    / 󰭈  󰬍   .
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-10(I)| Oc obe - 2025
97
   󰫼  󰭈 :
   󰰣  󰭈 󰬉  󰲐  󰭈   󰬎 󰫦 , 󰫽 
󰬆  󰭈  .
1.  :
   󰬎 󰫼    󰫼 󰲂  󰱿󰬎   , 󰬀 
     󰲑    󰬀   ,  ,  , 󰱠 󰬉 
 󰫼  󰱚 󰭈 , ,  󰲐󰫦 ,     󰫽
 󰱿󰬎 󰰉 ,
2. 󰬎  :
   󰬎    󰫽 ,   󰱿󰬎  󰬎  󰲂
  󰫮 .   󰭈   .
i.  󰭈󰫤 - 󰲑 󰱞   󰭈󰫤  , , 󰫦 󰲐 󰫦󰬴 
󰫦        󰫦󰬴  󰬎 󰲑  󰫼  
  .
ii.󰬶󰫳 󰬀  - 󰲑 󰱞󰬀 󰫵  󰬎 󰬶 󰫳 󰬶  󰫽 󰬀
 󰬎 󰫦 󰰉  󰫦  󰬬󰫳     󰬉 󰬎 󰫦
   󰫳 󰫼 󰫰  󰫼  󰬎, 󰫦 ,  󰬶  
.
iii.󰲐 󰫥  -    󰫼    󰰏 -󰲑 󰰣   󰲐 󰲐
󰫥  󰰉   , 󰫽 󰫥󰫳  󰰣󰰉 󰰁     󰭃󰫥 
 󰫳 󰫼 󰬁    ,  󰬎     .
i .󰭑  -  󰭑 󰭈󰬎 󰰉 “ 󰲑 󰫼”  󰬴    , 󰫦
,   .  󰭈󰬎 .
.󰬎 󰬎(NGO)   -  󰬎  󰫽 󰱞 󰫯 󰲐   󰬎 󰬁 󰲗󰫦 
󰭃  󰰉 .
3. 󰫼 󰫰 :
󰫾 󰫦       󰫽 󰭅     , 󰬆  󰫼 󰫰 
    .
i.  –  󰲑  󰫼 󰬀   ,    󰫽 󰬁   󰲑
  ,  󰲑󰬎 󰲑   󰫳  󰬀    󰬁  , 
 󰰁     󰫰  .
ii.  󰫼  – 󰬀 󰫦󰲑   󰫼  󰲐 󰲓,  󰲓, 󰬀  󰰉 
   ,  󰭅 󰲐󰫼      .
4.    :
 󰫼  󰫼    󰱇 .
i.󰫳 󰫼 󰱿󰬎 - , , , 󰬶 󰫦 󰫽 󰲐   󰰘󰲓󰬎 󰬎 
   󰫮󰬀, , 󰲑 󰬀 .
ii. 󰫼 󰱿󰬎 - ,   ,  , 󰫽  󰰉    󰰉
    󰫼 󰬀  .
iii.   󰱿󰬎 -   󰱚 󰭈  󰬉    󰭅 󰲐
󰫼   󰰌, 󰫽       .
i .    - , , ,    󰬉    󰭈  .
5.󰲒  :
󰬀    󰲇  󰫼 󰱿󰬎   󰬎 󰫼    󰬉
 , “, 󰬎󰫳  ,   ,   , 󰱇 , 󰭈󰭃    ”
󰫽   󰫽 󰭈    .
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-10(I)| Oc obe - 2025
98
󰬍󰫦 :
 󰫮 󰫼  󰲑 󰫳 , , 󰫰  󰫤  󰲐
. 󰫽 󰲗󰫦 󰫤, 󰬎    .  󰬎  󰫼 󰫦  󰲂
  󰭈   .
󰫦:
1. AROEHAN (2021). B inging Sus ainable T ans o ma ion o Mokhada.
NGO Repo .
2. h ps://palgha .go .in/en/
3. h ps:// hebe e india.com/
4. h ps://www. eep essjou nal.in/