scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

मोखाडा तालुक्यातील पाणी समस्या : आदिवासी समाजाच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनाचा अभ्यास

बोबे, विजय प्रकाश

Abstract

गोषवारा मोखाडा तालुका हा पालघर जिल्ह्यातील दुर्गम आदिवासी बहुल भाग आहे. या तालुक्याची भौगोलिक रचना ही डोंगराळ व दऱ्या-खोऱ्या आणि जंगलांनी वेढलेला असून पावसाच्या अनियमिततेमुळे पाणीटंचाई ही गंभीर समस्या आहे. पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो, परंतु पावसाचे पाणी हे साठवणूक न झाल्यामुळे उन्हाळ्यात पिण्यासाठी, घरगुती वापरण्या साठी, शेतीसाठी पाण्याची कमतरता निर्माण होते. परिणामी आदिवासी समाजाला दैनंदिन जीवनात मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागतो.पाणी समस्येमुळे शेती उत्पादन घटते, रोजगाराची टंचाई निर्माण होते आणि आर्थिक जीवन अस्थिर होते. अनेक वेळा पाणीटंचाईमुळे पुरुष वर्ग स्थलांतरित मजुरीकडे वळतो, ज्याचा परिणाम कुटुंबाच्या सामाजिक रचनेवर आणि स्त्रियांच्या जबाबदाऱ्यांवर होतो. पाणी आणण्यासाठी महिलांना व मुलींना लांब अंतर चालावे लागते, त्यामुळे त्यांच्या आरोग्य व शिक्षणावर प्रतिकूल परिणाम होतो.या अभ्यासातून मोखाडा तालुक्यातील पाणी समस्या ही केवळ नैसर्गिक किंवा तांत्रिक मर्यादा नसून ती आदिवासी समाजाच्या आर्थिक विकास, सामाजिक स्थिती व जीवनमानाशी घट्टपणे जोडलेली आहे हे स्पष्ट होते. या समस्येवर उपाय म्हणून जलसंधारण, पावसाचे पाणी साठवण, लहान सिंचन प्रकल्प व शासकीय योजनांचा प्रभावी वापर आवश्यक आहे.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 94  󰫮  󰬎 : 󰲑 󰫳 󰲗󰫦    󰬅  󰭈     , 󰫥  󰫵 󰱳 , .  Email: bobevijay742gmail.com Manuscript ID: JRD -2025-171019 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10(I) Pp. 94-98 October 2025 Submitted: 16 Sept. 2025 Revised: 26 Sept. 2025 Accepted: 10 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025      󰬉󰲎 󰫦 󰲑 󰰀  .  󰫮    󰰣  󰬬-󰬬     󰫳     󰬎 . 󰬊 󰱚 󰭈  ,       󰬉 󰬁󰬊 󰫼,  󰫼 ,  󰫼  󰫦 . 󰲐 󰲑  󰲑  󰱚 󰰎   . 󰬎  󰫽 ,   󰫦   󰲗󰫦  󰬎 .    󰰈 󰫦 󰬎󰲐  , 󰫵 󰲐 󰫳    󰲌󰫳 󰬬 .  󰫼   󰰎    , 󰫽 󰫽󰫳 󰫰  󰫤 󰭈 󰲐 . 󰬅  󰫮  󰬎   󰲗󰫦 󰲕 󰭃 󰫦   󰲑 󰫳 󰲗󰫦 ,  󰬎   󰱖    󰬎󰲆 .  󰬎  󰬆 ,   ,  󰲓 󰭈󰬉  󰲒  󰭈  󰬌 . 󰫥 : , 󰫼 󰬎, 󰲑 , 󰬎, , 󰲌 󰭑, , 󰬶 . 󰭈󰬎       󰫦  . 󰱷, 󰫰, , 󰱳  󰲑  󰭈󰫽  󰫼  . 󰬀 󰫾 71%  󰬄  97.5%   󰭅() ,  2.5%     󰰀 󰫦󰫳 󰰈 .  0.3%   ,   󰬀 . 󰬆  󰫼 󰲒  0.3%     󰫼 󰫰 . 󰫽  󰬀 󰫼   󰫽󰲒   󰰣 -  󰲑    󰲑    󰫼󰫳 󰭐    .  󰬉󰲎    󰲑 󰰀  ,  󰰏  󰭈      󰲒  , 󰰣- 󰭈,   󰫦   󰫳  󰫦󰲑  󰫽 󰬎 󰲗󰫦 󰫼 Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17112901 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence:  󰭈  ,    , 󰫥  󰫵 󰱳 ,  , .  How to cite this article:  󰭈 ,2025).  󰫮  󰬎: 󰲑 󰫳 󰲗󰫦    󰬅, Journal of Research & Development, 17(10(I)), 94-98. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 95   . 󰫼 󰬎  󰬎󰰉  .󰱞 󰫼   󰲑 󰫳 󰲗󰫦    󰲐 .   󰫽  󰱿   󰬁 󰲓 󰬉 󰫽󰫤  . 󰲐 󰲐,   󰬎 󰫯 󰬎 󰱫.  󰫼󰫳 󰫼󰫳  󰫰    󰫤 .    󰲐 󰲑 󰫳 󰫰, 󰫤, 󰲑    . 󰲂󰫦 " 󰫮  󰬎 : 󰲑 󰫳 󰲗󰫦    󰬅"   󰫽 󰰍 .  󰬅 󰫼󰫳  󰲑  󰬬 󰰎  ,   󰱿󰬎,   󰫳  󰲐    .  󰬅   󰫮 󰫦󰲑   󰬶  󰲑  󰬎  󰫼 󰫦󰫦 󰰉 . 󰲑󰱯󰲆 1.  󰫮 󰫼󰫳   . 2. 󰫼󰫳  󰲑 󰰎󰫳   󰲗󰫦   󰲐 󰬅. 3. 󰲌   󰫼󰫳 󰬎 󰬬 󰲐  . 4.     󰬎 󰬎   󰫽 󰲐 . 5. 󰲂  󰱿󰬎 󰬎     󰫦 .  1.  󰫮 󰫼    󰲗󰫦      󰱿󰬎 󰭃󰰎  󰭐 . 2. 󰫼󰫳  󰫦 󰲐 󰲑 󰲌  󰰎 . 3.       󰬎 . 4. 󰬎  󰲐   󰭈󰬉  󰱚 󰲒 󰭈󰬉󰫤  󰭈 󰰉 .  󰱮   󰫼 󰫼     󰱮  󰰉    󰫼 󰭈󰱡   . 1. 󰭈 : 󰬎 󰲑 󰫳  󰫳 , 󰫦, 󰫤 2. 󰬇 : 󰲒 , NGO , 󰰌󰭃 󰫽 󰱮  - , 󰫦, 󰫤 󰫽 󰬅 - 󰬶󰬎  󰱷  󰫽 󰬅   󰭓  :   󰲀 󰫳 󰰌 󰰣 󰭈 󰬎 .   󰬬 - 󰬬  󰰀󰫯 󰫤󰭃   󰫺(basalt/hard rock) .   󰫳 󰫼  -  ,  󰱳 󰭈     󰲐     /󰱞  󰫦 .  󰲐 󰫯 󰲌󰬀 󰬎   (open wells),      .  󰬎  : 1.  :  󰫮 󰬀   󰱚 󰭈  ,   󰫼󰫳     ,    󰲀 󰬀 󰲎󰭅󰫳 󰰌       -  󰭈 󰬉     󰬉       󰰣 -   󰬉  󰱠 󰫦 󰰁  󰲐      󰬉 󰬀 󰫼     . 2.    :  󰭈 󰰣  󰲎󰭅󰫳 󰫦   󰭅 󰫳 󰰌 󰬉 󰬊    󰭈 󰬎 󰬉  - 󰬉    󰰁 󰬉 “󰬋󰰗”     . 3.   󰱿󰬎  :    󰭈 󰬎     󰫼     󰲑 ,    󰭈󰬉   󰬎 󰫳  󰫼  󰫽 󰭈󰬉       󰫯 Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 96      , 󰫽 󰬎  󰭓    󰫮 󰲑   󰬎   .   󰲑   󰲐 :- 1.󰭓 󰭑   :   󰲐  󰲑 󰲌  , 󰲑  󰲕 󰫽󰰁    󰫼    󰲑 󰭈  , 󰬀 󰫽   󰫦   󰲕 󰬎󰫳 ,   󰫤    󰲑   󰲐 󰱳 . 2.󰫰:  󰫮 󰫰  󰬎    󰰀   󰬎󰫳 󰫼󰫳 󰫼   , 󰫼󰫳  󰬎󰫳, 󰫼 󰲕 󰲑    󰬎 󰫦  , 󰲐 󰬎󰫳    󰫽    󰭈󰱇󰲒  . 3. 󰫤 :  󰫼   󰲕 󰰎   󰱞󰫯  󰲑  󰫼    .    󰬀 “  ” 󰲑  󰰎  󰫼  ,  󰲐 󰰎󰫳 󰫤 ,  󰬎 󰰉   , 󰲐  󰫤 󰱳    󰫼 󰱳 , 󰫽   󰬉  󰲕  󰬀  󰫼 󰭈 󰲑 , 󰬆 󰫽 󰬎 󰭈 󰫦    󰫽 󰫤  . 4. 󰲒    : 󰬶 󰲑    󰱿󰬎    󰲑 ,      󰫽 󰫦󰫤  , 󰲑  󰬀     , 󰫽    󰫳 󰲑      “” 󰫯    , 󰲐 󰲑  󰬁        󰬁 . 5. 󰬎  󰲐 : 󰱞 󰫯 󰫦 󰲑  󰲑   󰬍  ,  󰫽 󰭈 󰬁  󰬉 󰰌 󰱚 󰭈 󰫯   󰬎   󰫽 󰲐  󰬎   , 󰫽   󰲐 󰲑 󰱮       󰲐 󰲑  󰲐, -󰫽, ,   . 6.  󰲐   󰭈 󰬎   󰰣  󰬉   ,  󰬁    󰬉 󰬁  󰰉  , 󰲐 󰰌 󰬎   󰫽  󰫯  ,    󰫳 󰫤 󰫦󰫤 . 7. 󰲗󰫦 󰲐 : 󰫼󰫳    󰫮   󰬎   , 󰫽     󰲑 󰱳, 󰱿 󰫼 󰰉   󰫽   󰫼    ,    󰫯 󰱿 󰬆   ,     󰫳 󰫼  󰬉 󰱇 4     󰭈󰱺  󰫽 󰰀󰫯  󰫳    󰬎  . 8.  󰲐: 󰱞 󰫯 󰫦   󰫼 󰭈 󰬎     󰬍  ,    󰫯 󰱿     󰲐  ,    󰱇  󰫦    , 󰰗 󰬁  󰭓     󰫽  󰫽 󰭈󰫳    󰬉   󰰉  . 󰫽   󰬉   󰬉 󰰩  󰫯 󰬎  . 9. /󰭈   󰲐:-    󰫯 󰱿 󰬆    󰫼󰫳   󰭈󰫼 󰫼󰫳 󰫼 󰬎    / 󰭈  󰬍   . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 97    󰫼  󰭈 :    󰰣  󰭈 󰬉  󰲐  󰭈   󰬎 󰫦 , 󰫽  󰬆  󰭈  . 1.  :    󰬎 󰫼    󰫼 󰲂  󰱿󰬎   , 󰬀       󰲑    󰬀   ,  ,  , 󰱠 󰬉   󰫼  󰱚 󰭈 , ,  󰲐󰫦 ,     󰫽  󰱿󰬎 󰰉 , 2. 󰬎  :    󰬎    󰫽 ,   󰱿󰬎  󰬎  󰲂   󰫮 .   󰭈   . i.  󰭈󰫤 - 󰲑 󰱞   󰭈󰫤  , , 󰫦 󰲐 󰫦󰬴  󰫦        󰫦󰬴  󰬎 󰲑  󰫼     . ii.󰬶󰫳 󰬀  - 󰲑 󰱞󰬀 󰫵  󰬎 󰬶 󰫳 󰬶  󰫽 󰬀  󰬎 󰫦 󰰉  󰫦  󰬬󰫳     󰬉 󰬎 󰫦    󰫳 󰫼 󰫰  󰫼  󰬎, 󰫦 ,  󰬶   . iii.󰲐 󰫥  -    󰫼    󰰏 -󰲑 󰰣   󰲐 󰲐 󰫥  󰰉   , 󰫽 󰫥󰫳  󰰣󰰉 󰰁     󰭃󰫥   󰫳 󰫼 󰬁    ,  󰬎     . iv.󰭑  -  󰭑 󰭈󰬎 󰰉 “ 󰲑 󰫼”  󰬴    , 󰫦 ,   .  󰭈󰬎 . v.󰬎 󰬎(NGO)   -  󰬎  󰫽 󰱞 󰫯 󰲐   󰬎 󰬁 󰲗󰫦  󰭃  󰰉 . 3. 󰫼 󰫰 : 󰫾 󰫦       󰫽 󰭅     , 󰬆  󰫼 󰫰      . i.  –  󰲑  󰫼 󰬀   ,    󰫽 󰬁   󰲑   ,  󰲑󰬎 󰲑   󰫳  󰬀    󰬁  ,   󰰁     󰫰  . ii.  󰫼  – 󰬀 󰫦󰲑   󰫼  󰲐 󰲓,  󰲓, 󰬀  󰰉     ,  󰭅 󰲐󰫼      . 4.    :  󰫼  󰫼    󰱇 . i.󰫳 󰫼 󰱿󰬎 - , , , 󰬶 󰫦 󰫽 󰲐   󰰘󰲓󰬎 󰬎     󰫮󰬀, , 󰲑 󰬀 . ii. 󰫼 󰱿󰬎 - ,   ,  , 󰫽  󰰉    󰰉     󰫼 󰬀  . iii.   󰱿󰬎 -   󰱚 󰭈  󰬉    󰭅 󰲐 󰫼   󰰌, 󰫽       . iv.    - , , ,    󰬉    󰭈  . 5.󰲒  : 󰬀    󰲇  󰫼 󰱿󰬎   󰬎 󰫼    󰬉  , “, 󰬎󰫳  ,   ,   , 󰱇 , 󰭈󰭃    ” 󰫽   󰫽 󰭈    . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 98 󰬍󰫦 :  󰫮 󰫼  󰲑 󰫳 , , 󰫰  󰫤  󰲐 . 󰫽 󰲗󰫦 󰫤, 󰬎    .  󰬎  󰫼 󰫦  󰲂   󰭈   . 󰫦: 1. AROEHAN (2021). Bringing Sustainable Transformation to Mokhada. NGO Report. 2. https://palghar.gov.in/en/ 3. https://thebetterindia.com/ 4. https://www.freepressjournal.in/