ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
637
HUQUQIY ONG VA HUQUQIY MADANIYATNI OSHIRISH DAVR TALABI
Jo’ aye a E’zoza Hamid qizi
Namangan Da la Uni e si e i
Yu idik akul e i 1-boshqich alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17682814
Anno a siya. Mazku maqolada bugungi zamona iy hamda shidda bilan i ojlanib
bo ayo gan da da huquqiy ong a huquqiy madaniya ning oli qanchalik muhimligi a uni
oshi ish qanchalik za u ligi o’z i odasini opgan.
Аннотация. В данной статье отражено, насколько важна роль правового
сознания и правовой культуры в современную, стремительно развивающуюся эпоху, а
также насколько необходимо их повышение.
Abs ac .This a icle e lec s how impo an he ole o legal awa eness and legal cul u e
is in oday’s mode n and apidly de eloping e a, as well as how necessa y i is o enhance hem.
Kali so’zla : qonun, da la , enessans, jamiya , huquqiy ong, huquqiy madaniya , da la
o ganla i, inson.
Ki ish. Jamiya da huquqiy ong a huquqiy madaniya ni yuksal i ib bo ish, qonun
us u o ligini a’minlash a qonuniylikni mus ahkamlashning eng muhim sha la idan bi i
hisoblanadi. (1)
Mamlaka imizda huquqiy demok a ik da la ba po e ish a uqa olik jamiay ini
shakllan i ish ja ayonla idagi mu a aqiya la aholining, ha bi uqa oning huquqiy ong a
huquqiy madaniya i da ajasiga bog’liqdi . Chunki, bu bo ada qilinayo gan ba cha ishla insob
uchun a bu ishla ni amalga oshi ayo gan ham insonla di . Huquqiy ong insonning o’z ma’ i a
a ma’na iya da ajasiga ayangan holda jamiya da amal qilayo gan huquqiy alab a
no mala ning mazmunini ushunish a mohiya ini anglashdi .
Jamiya a’zola ining huquqiy ongi yuksak bo’lishi uchun ula ma’ i a li a yuksak
ma’na iya egasi bo’lishla i za u . Huquqiy ongning yuksakligi shaxsning uqa olik jamiya ining
o’laqonli a’zosi a huquqiy demok a ik da la ning haqiqiy uqa osi bo’lishi uchun kamlik qiladi.
Buning uchun inson huquqiy madaniya li inson bo’lishi za u . Shaxsning huquqiy
madaniya i uqa oning o’z haq-huquqla ini huquqiy ongiga ayangan holda o’zgala man aa iga
zid kelmaydigan a zda amalga ishi ilishidi . (2)
Asosiy qism. So’nggi yilla da milliy huquq izimini ubdan isloh qilish, jamiya da
huquqiy madaniya ni shakllan i ish hamda malakali yu idik kad la ni ayyo lash bo asida
sezila li ishla amalga oshi ildi. Shu bilan bi ga, inson huquq a e kinlikla iga hu ma
munosaba ini shakllan i ishga, aholining huquqiy ongi a huquqiy madaniya ini yuksal i ishga,
jamiya da uqa ola ning huquqiy sa odxonligi da ajasini oshi ishga o’sqinlik qilu chi bi qa o
muammo a kamchilikla saqlanib qolinmoqda. (3) Bunday kamchilikla ni ba a a e ish
maqsadida bi qa o cho a adbi la amalga oshi ilmoqda, ya’ni jamiya da huquqiy maaniya ni
yuksal i ish konsepsiyasi qabul qilindi hamda unda aniq maqsad a azi ala belgilandi.
Huquqiy ong a huquqiy madaniya ni oshi ishda a alo, bu ushunchala mazmunini
anglash muhimdi . Huquqiy ong odamla ning qonunga a jamiya hayo idagi huquqiy
hodisala ga munosaba ini i oda e adigan g’oyala , ushunchala a hissiyo la o’plamidi .
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
638
Huquqiy manba si a ida huquqiy ong huquqiy ak la da o’z i odasini opadi, qonun ijod
qilish ja ayoni a na ijala iga a’si qiladi. Huquqiy no mala , o’z na ba ida, uqa ola ning
huquqiy ongini i ojlan i ishga, huquqiy amoyilla a me’yo la , huquqiy munosaba la a
ja obga lik o’g’ isida o’g’ i g’oyala ni shakllan i ishga a’si qiladi. L.I.Spi idono ning
a’kidlashicha, “omma iy huquqiy ong - bu huquqiy haqiqa ning kollek i ongida aks e ishi,
nima bo’lishi ke akligi p izmasi o qali id ok e ishi, madaniy me’yo la , iq isodiy, siyosiy,
axloqiy a boshqa ij imoiy ong shaklla i osi asida aks e ishi. Bu kon sep siyala da, g’oyala da,
qa ashla da, hissiyo la da a boshqala da i odalangan qonun, qonun, huquqbuza lik, hukm,
huquqbuza ga psixologik munosaba ni i odalaydi’’.
Huquqiy ong na aqa ma jud huquqiy munosaba la ning si a ini a si laydi, balki uning
ij imoiy ongning boshqa shaklla i bilan o’za o munosaba da bo’lib, i ojlanish enden siyala ini
ham ko’ sa adi. U uzluksizligi a yangiligi bilan aj alib u adi, huquqiy a ibga solishning
mohiya i a si a i o’g’ isida, buzilgan huquqla ni himoya qilish usulla i o’g’ isida yangi
g’oyala ni ya a adi. Huquqiy ong munosaba la a’si ida shakllanadi, ula ga eska i a’si
ko’ sa adi. Huquqiy ma ku a qonuniy xa i-ha aka la uchun qiyma mo i la ini ya a adi, u
huquqiy psixologiyaga a shunga mu o iq huquqiy amaliyo ga a’si qiladi. Huquqiy ongning
mazmuni na aqa jamiya da be iladigan, balki huquqiy a’lim ja ayonida o’s i ilishi ke ak
bo’lgan qad iya la izimi bilan bog’liq.
Huquqiy ong jamiya ning huquqiy hayo ini i ojlan i ish a akomillash i ishda ulkan ol
o’ynaydi, chunki huquqiy no mala ning si a i, ula ning ij imoiy i ojlanish eh iyojla iga
mu o iqligi, shuningdek ula ning ko’ sa mala ining aniq a o’liq baja ilishi uqa ola ning
huquqiy ongi da ajasiga bog’liq.
Huquqiy ongning belgila i:
1) Huquqiy ong - bu siyosiy ong, siyosiy, axloqiy, diniy, milliy a boshqa shaklla bilan
chamba chas bog’liq bo’lgan mus aqil ong shaklidi ;
2) Huquqiy ong aqa huquqiy oqelik hodisala ini aks e i adi a huquqiy no mala ni
ya a ish, ula ning alabla ini jamoa hayo ida amalga oshi ish ja ayonini qam ab oladi;
3) Huquqiy ong huquqning o’ mishi, buguni a kelajagi haqidagi g’oyala ni o’z ichiga oladi;
4) Huquqiy hodisala o’g’ isida xaba do lik maxsus huquqiy ushunchala a oi ala o qali
amalga oshi iladi;
5) Huquqiy ong huquqning manbai;
6) Huquqiy ong huquqiy aoliya ning manbai a huquqiy xa i-ha aka la ning ichki
egulya o i yoki uni amalga oshi ish mexanizmi bo’lib xizma qiladi. (4)
Huquqiy ong a huquqiy madaniya ni oshi ish a shu yo’lda uchinchi enessansni amalga
oshi ishda, bu yo’ldagi maqsadga e ishishda yoshla dan boshlash lozim, ya’ni a biyadan
boshlasak ha bi yosh a lodda huquqiy madaniya o’z o’zidan shakllanib i ojlanadi.
Voyaga ye maganla ning huquqiy ongini yuksal i ish- huquqiy da la ba po e ish
yo’lidagi eng muhim sha la dan bi i bo’lib, bu ja ayon psixologik a pedagogik yondashu la
bilan uyg’un holda olib bo ilishi lozim. (5)
Bu xususda, O’zbekis on Respublikasi P eziden i Sha ka Mi ziyoye omonidan 2019-
yilning 9-yan a kuni “Jamiya da huquqiy ong a huquqiy madaniya ni yuksal i ish izimini
ubdan akomillash i ish o’g’ isida’’gi a monga imzo chekdi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
639
Bi inchi na ba da yoshla ning huquqiy ongi a huquqiy madaniya ini yuksal i ish
maqsadida amalga oshi ilishi lozim bo’lgan azi ala a monda belgilab be ilgan. Jumladan:
jamiya da qonunla ga hu ma uhini qa o op i ish; mak abgacha a’lim izimidan boshlab,
aholining ba cha qa lamla iga huquqiy ong a huquqiy madaniya ni chuqu singdi ish; yosh
a lod ongiga huquq a bu ch, halollik a poklik ushunchala ini bolaligidan boshlab singdi ish;
mamlaka ga daxldo lik, a anpa a lik hissini kuchay i ish bo’yicha cho a- adbi la ni amalga
oshi ish. Da la o ganla i, jamoa a uqa olik jamiya la i ins i u la i hamko likda jamiya da
huquqiy ong a huquqiy madaniya ni yuksal i ish bo’yicha amalga oshi ishla i lozim bo’lgan
ishla ham a monda belgilab be ilgan. (6)
Huquqiy ong a huquqiy madaniya ni oshi ish da alabi bo’lib qolayo gan bugungi
kunda, o’z huquqiy madaniya ini shakllan i ish uchun shaxs:
- o’z huquqiy bilimla ini mu asil oshi ib bo ishi;
- amaldagi qonunchilik hujja la i bilan anish bo’lishi;
- huquqiy aoliya da ajdodla imizdan me os bo’lib kelgan ij imoiy qoidala ni ham
e’ ibo ga ola bilishi;
- hokimiya o ganla ining unksiyala i a azi ala ini bilishi a ula bilan o’za o
munosaba la ga ki isha olishi;
- huquq- a ibo sohasining jamiya dagi o’ nini o’g’ i id ok qilishi a ula ning azi ala ini
o’g’ i anglashi za u di .
Yuksak huquqiy madaniya ga ega insonni a biyalash qanday osi ala o qali amalga
oshi iladi, insonning huquqiy madaniya iga qanday omilla a’si ko’ sa adi qabilidagi sa olla ga
ja ob huquqiy a’lim a ma’ i a ni kuchay i ish, huquqiy a g’ibo ni yanada yaxshilash zami ida
yo adi.
“Ha qanday jamiya , da la ma’lum adola ni himoya e u chi, huquqiy qonunla asosida
ido a e iladigan, adola sizlikka yo’l qo’yilmaydigan, qonun us u o bo’lgan adola li jamiya
a’limo ini ya a ishga, uni i ojlan i ishga ka a hissa qo’shadi’’- degan buyuk mu a akki Abu
Ali Ibn Sino. (7)
Xulosa qilib ay ganda, huquqiy ong a huquqiy madaniya bosqichma bosqich
shakllanib bo adigan ja ayon hisoblanadi. Huquqiy madaniya ni yuksal i ish esa qonunga i oa
uyg’usini i ojlanishiga olib keldi. Hozi gi kunda mazku masala da la siyosa i da ajasiga
ko’ a ilmoqda, shu maqsadda uqa ola ning huquqiy ongi, huquqiy madaniya i, a’lim- a biyasi,
huquqiy sa odxonligi yanada yuksal i ish, yoshla ning huquq sohasiga bo’lgan qiziqishla ini
oshi ish, ula ni huquqiy jiha dan ye uk a ba kamol a lod e ib a biyalash asosiy maqsad a
muddaola dan bi i hisoblanadi. Jamiya da o’z haq-huquqini biladigan a qonun-qoidala ga
og’ishmay amal qiladigan uqa ola huquqiy da la ning poyde o idi . (8)
Alba a, huquqiy ong hamda huquqiy madaniya ni oshi ish a huquqiy da la ba po e ish
hammasi insonning o’ziga bog’liqdi . Aga da la ni i ojlan i ishni xohlasak, o’zga ishni a alo
o’zimizdan boshlashimiz lozim a buning qanchalik ahamiya li ekanini uqa ola ga u li
osi ala a usulla o qali ushun i ish za u .
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
640
Foydalanilgan adabiyo la
1. O’zbekis on Respublikasi P eziden i Sha ka Mi ziyoye ning “Jamiya da huquqiy ong a
huquqiy madaniya ni yuksal i ish izimini ubdan akomillash i ish o’g’ isida’’ a monida
so’zlagan nu qidan.
2. O.Ka imo a, N.Isma o a, Sh.Sa iqo , O.Amano a o’qu qo’llanma (8 da slik)
3. LEX.UZ. PF-5618-son 09.01.2019.’’ Jamiya da huquqiy ong a huquqiy madaniya ni
yuksal i ish izimini ubdan akomillash i ish o’g’ isida’’
4. ‘’Huquqiy madaniya a huquqiy a biya asosla i’’ - Sa oldiye F.A. (NamDU da s
qo’llanmasi)
5. Сапогов В.М. - «Правовая культура и правосознание несовершеннолетних»
6. O.Ka imo a, N.Isma o a, Sh.Sa iqo , O.Amano a o’qu qo’llanma (8 da slik)
7. BuxDU. ‘’Jamiya da huquqiy madaniya ni yuksal i ish konsepsiyasi ‘’ asosida yoshla da
huquqiy ong a odob-axloq no mala ini shakllan i ish.11.01.2022dan
8. E gashe Iskanda ning ‘’Huquqiy ong a huquqiy madaniya ni yuksal i ish da alabi’’
maqolasidan.
