INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
51 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
MAKTAB DARSLIGIDA MUMTOZ ADABIYOT NAMOYONDALARINI
O‘QITISH BO‘YICHA TAKLIF VA TAVSIYALAR
Temi o a Moxidil Komilo na
(SamDU, ling is ika, magis )
Kali so‘zla : sink eyn, zigzag, kungaboqa me odi, Gulxaniy, Sa’diy She oziy,
Ogahiy, Nodi a
Anno a siya
Ushbu maqolada mak ab da slikla ida mum oz adabiyo namoyondala ining hayo i,
asa la ini o‘qu chila ga qiziqa li usulla da o‘ ga ish maqsad qilib olingan.
Sa’diy She oziy hayo i uning «Gulis on» a «Bo‘s on» asa la idan pa chala be ilgan.
Bu asa la da ham 5-sin o‘qu chisga noma’lum bo‘lgan quyidagi so‘zla
ma jud:hamul- eng, i i oqo-oqiba , xullas, niso qilmoq-be ib yubo moq, g‘addo -
yolg‘onchi, qabo-ma o u i. 5-sin da Saʼdiy She oziy hayo i a ijodidan keyin be ilgan
opshi iqla da shunday sa ol bilan mu ojaa qilinadi: “Tabʼi aybjoʻylik boʻlsa aga bas,
To us oyogʻidan boshqasin koʻ mas” sa la i maʼnosini ushun i ib be ing”. Xoʻsh, 12-
13 yoshli bola shu sa olga ja ob opa oladimi?Aslida, Shayx Saʼdiyning asa la idan
olingan sheʼ iy pa chala ni bi inchi galda ahlil qilish, oʻqu chila ga sodda oq ilda
ushun i ish lozim edi. Ammo mualli la bundan chekinib, yuqo idagi kabi sa olla
bilan oʻqu chini oʻylan i ib qoʻyishmoqda.
Shu oʻ inda muhim bi masalaga oʻx alsak. Til a adabiyo sohasining ham ilmiy, ham
amaliy jabhasi boʻlgan muassasala – Oʻzbekis on Fanla Akademiyasi asa u idagi
Oʻzbek ili, adabiyo i a olk¬lo i ins i u i, Oʻzbekis on Yozu chila uyushmasi,
shuningdek, Alishe Na oiy nomidagi Toshken da la oʻzbek ili a adabiyo i
uni e si e i nega da slik ya a ish ja ayoniga jalb qilinmaydi? Kelajak egala ining
a akku ini i ojlan i ish a ula ning koʻngliga ezgulik hamda oʻgʻ ilik u ugʻla ini
qadashda, naho ki, sanoqli mu axassisla ning maqolala i-yu aq izla i ye a li boʻlsa?!
Bizningcha, bu ishda koʻpchilik boʻlib, bahamjiha ishlagan maʼqul. Shu boisdan ham,
yuqo ida sanab oʻ ilgan ashkilo la ni da slik ya a ish ja ayonida be osi a ish i ok
e ishla i, oʻz ik -mulohazala i bilan da slikla ning ba’zi qismla i ya a ilshi lozim.
5-sin da u li a sona a i oya la dan ibo a hind eposi si a ida “Pancha an a” a
“Kalila a Dimna” alohida asa la si a ida sanab oʻ ilgan. 8-sin da esa u bi a asa
si a ida izohlangan: “…sansk i ilida mashhu “Pancha an a”, yaʼni keyinalik “Kalila
a Dimna” nomi bilan mashhu boʻlib ke gan buyuk didak ik asa dunyoga keladi” (72-
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
52 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
be ). 8-sin dagi maʼlumo ga ayanilsa, ikkala asa bi a ekanligi oydinlashadi.Koʻ inib
u ibdiki, maʼlumo la bi -bi ini inko qiladi.
6-sin II qismida mum oz adabiyo namoyondala idan Gulxaniy be ilgan. Da slikda
adibning hayo i hamda “Za bulmasal” asa idan pa chala be ilgan, Asa da ko‘zga
ashlanu chi badiiy ob azla o‘zla ining u a abia la iga ko‘ a, uch xildi : qushla ,
hay on- hasha o a kishi ob azla i. Qushla ob azla i asa ning bosh ejasiga qo‘yilgan
asosiy o azla bo‘lib, hay on-hasha o a kishi ob azla i qusla ning o‘za o
suhba la ida,, ula omonidan kel i ilgan naql-u i oya la la da namoyon bo‘ladi. Asa
ko‘p planli, qiziqa li syuje chizig‘iga ega, olklo izmga boy, o‘ a xalqchil majoziy asa
si a ida o‘zbek adabiyo ining nodi namunasidi . Unda xalqimizning yaqin
o‘ mishidagi a ixi, milliy qad iya la i, u -oda la i, il xazinasi, za bulmasalla i o‘z
i odasini opgan. Za bulmasalni o‘qi ishda biz bolala ga yanada ushuna li bo‘lishi
uchun “Kungaboqa ”me odidan oydalanishimiz mumkin.
“Kungaboqa ”me odidao‘qu chila 4-5 kishidan ibo a gu uhla ga bo‘linadi.
O‘qi u chi anning ma zusidan kelib chiqib, o‘ aga bi a muammoni ashlaydi. Ha
bi gu uh kungaboqa yasab, uning ma kaziga doi a joylash i ib, ba gla yopish i adi.
Ma zuga qa ab, doi aga ha bi gu uhga yoki umumiy bi a muammo yozilib, doskaga
yopish i iladi Aj a ilgan aq ichida gu uhla bi galikda ik la ini ba gga yozib, uni
o‘sha gu uh muammosi yozilgan gulga joylash i ib qo‘yadila . Bu uslubda o‘ ilgan
ma zuni ushun i ish, uni mus ahkamlash a ak o lash hamda o‘qu chila egallagan
bilimla ni aniqlashda oydalanish mumkin. Masalan, asa dagi qushla ning
suhba la idagi masalla ni muhokama qilish o qali asa ning didak ik mohiya ini ochish
mumkin.
7-sin adabiyo da sligida Mum oz adabiyo namoyondala idan Jahon o in U aysiy a
uning g‘azal a chis onla i be ilgan. U aysiyning g‘azal chis onla i juda chuqu ma`no
hamda amzdan ibo a , buni o‘qu chiga ushun i ishimizda da s da omida
biz“SINKVEYN” exnologiyasidan odalanishimiz mumkin.
“SINKVEYN” exnologiyasi haqida ushuncha
“SINKVEYN” – bu besh qa o dan ibo a bo‘lib, unda bi ushuncha haqida axbo o
be iladi. Bi inchi qa o da ma zu (kali so‘z) be iladi, ikkinchi qa o da unga bi yoki
ikki a aniqlo chi anlanadi. Uchinchi qa o da unga ha aka -hola ( e’l) bilan
o‘ldi iladi. To‘ inchi qa o da so‘z ha xil usul bilan yoyiq gapga aylan i iladi.
Beshinchi qa o da kali so‘zning ma’nodoshi (sinonimi) kel i iladi.
“Sink eyn” ( axminiy a ian )
Kali so‘zla :U aysiyman, Sog‘indim, Ano , Yong‘oq, Kun- un
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
53 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
G‘azal
Hasbi hol g‘azal
O‘g‘liga bag‘ishlab yozilgan g‘azl
Sog‘indim g‘azali
Mush ipa onaning azand sog‘inchi
chis on
nn
Qizil gumbaz
Ul na qushdi kim,so‘ngoki ashida
.Qil sig‘maydigan ikki mahbub
Ano , yong‘oq, kun- un
Uning g‘azalla i da muhi i bilan ahlil qilinadi.
g‘azal
Hasbi hol g‘azal
U aysiyning qiynoqla da yozilgan g‘azali
U aysiyman g‘azali
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
54 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
8-sin da sligida esa, Mum oz adabiyo namoyondala idan Lu iyning hayo i a ijodi
uning g‘azalla i be ilgan.
Na oiygacha bo‘lgan da dagi o‘zbek she` iya ining yi ik akili Ma lono Lu iy
asa la ining ham o‘ ni bilan ka a shuh a qozongan shoi ijodi ulkan ma`na iy
xazinadi . Ushbu da slikda hazaj bah ining hazaji musammani ax abi mak u i mahzu
(yoki maqsu ), hazaji musad dasi mahzu aznla i Lu iy gʻazalla i misolida ahlil
qilingan. Lu iyning “Xoh inon, xoh inonma” adi li gʻazali a uzning oʻynoqi, lekin
oʻqu chi uchun nisba an mu akkab u la idan bi i boʻlmish hazaji musammani ax abi
mak u i mahzu (yoki maqsu ), ya’ni ma ’u lu – ma oiylu – ma oiylu – aulun (yoki
ma oiyl) aznida bi ilgan.
Taq e’si:
– – V |V – – V|V– – V |V – – (yoki V – ~)” [5; 76].
Sensan se a im, xoh inon, xoh inonma,
Qondu jiga im, xoh inon, xoh inonma.
Yuqo ida kel i ilgan bay ning bi inchi ukni – sad a
ib ido ma oiylunning ax ab ko‘ inishi – ma ’u lu (– – V)
ukniga, ikkinchi, uchinchi uknla i – hash – ma oiylunning mak u a mogʻi –
ma oiylu (V– – V)ga, oxi gi uknla – a uz hamda za b – esa ma oiylunning mahzu
ko‘ inishi – au lun (V – – )ga eng. Ma la’dagi se-, - a, i-, i- hijola i qisqa, sen-, -sen,
- im, -non, -non, -ma hijola i choʻziq, xoh hijola i esa oʻ a choʻziq hijola sanaladi.
Demak, bu hazaji musammani ax abi mak u i mahzu
(– – V |V – – V|V– – V |V – –) deb nomlanadi.Lu iyning 430 a she’ idan 61 asi
mazku azn mahsuli hisoblanadi.Da slikda be ilgan hazaj bah ining ikkinchi azni
hazaji musaddasi mahzu oʻlcho idi .Ushbu azn ham Lu iyning “Ayoqinggʻa usha
ha lahza gisu…” gʻazali misolida ahlil qilinadi.Mazku aznda Lu iyning 326
gʻazalidan 23 asi yozilgan. Shuningdek, ol i uknli ushbu oʻlcho da
“Shashmaqom”ning “Soqiynomai sa i na o”, “Soqiynomai moʻgʻulcha na o”,
“Soqiynomai sa i cho goh” kuyla i bas alangan.
Ushbu da slikdagi uchinchi bah – “ amal” bah i she’ iya imizda juda keng qo‘llangan
o‘lcho u i bo‘lib “ uyaning lo‘killashi” degan ma’noni angla adi. Bu bah ning asosini
esa oilo un aslining aynan ak o i ashkil qiladi. Zahi iddin Muhammad Bobu o‘zi
ning “Mux asa ” asa ida: “Ramal bah i ellik o‘qqiz azn, o‘ iz bi mus a’mal, yigi ma
sekkiz mux a a’, o‘n ikki azn mus a’mali ma bu’”,– deb a’kidlab, 59 a aznning
ba chasiga misolla kel i adi. Adabiyo shunos U.Toi o ning ik icha, amalning
shakllanishi, asosan, xalq og‘zaki ijodi qo‘shiqla i bilan bog‘liq hodisa bo‘lib, Hi o
hukmdo la i da ida mazku bah alohida qo‘shiq jan i hisoblangan. Ma’lumki, a uz
izimida ha bi bah bi necha aznla ni o‘z ichiga oladi.Bu aznla bi bah ga
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
55 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
mansubligidan qa ’i naza , o‘ziga xos ohangga ega.8-sin “Adabiyo ” da sligida amal
bah ining amali musammani mahzu (yoki maqsu ), amali musammani maxbuni
mahzu aznidagi g‘azalla dan keng oydalanilgan.
Da slikda ahlil qilingan amal bah i o‘lcho la i o asida amali musammani mahzu
(yoki maqsu ) –V – – –V – – –V – – –V – (yoki –V ~) aznida yozilgan g‘azalla
ko‘p oq qismni ashkil e adi. Bu azn “ u kiy she’ iya da eng ko‘p is i oda e ilgan
bo‘lib, “Xazoyin ul-maoniy”dagi 2600 a g‘azaldan 1101 asi ushbu o‘lcho da
bi ilgan”. 8-sin “Adabiyo ” da sligidagi mazku aznda yozilgan g‘azalla ning ahlili
Alishe Na oiy hamda Nodi a ijodi misolida kel i ilgan. Shuningdek, da slikda
Ma lono Lu iyning “Bu ko‘nguldu , bu ko‘ngul” adi li g‘azali ham amali
musammani mahzu aznida, deb kel i iladi. Lu iynng “Bu ko‘nguldu , bu ko‘ngul”
adi li g‘azalining azni “ amali musammani mahzu (maqsu ), ya’ni oilo un –
oilo un – oilo un – oilun(yoki oilon). Taq e’si: –V – – –V – – –V – – –V – (yoki –V
~)” a zida be ilgan. Lekin g‘azal ahlil qilinganida “ amali musammani mahzu
(maqsu )” azniga o‘g‘ i kelmasligi kuza ildi. Quyida da slikdagi a biz ahlil qilgan
aq e’la ni kel i amiz.
Da slikda (G‘azal jad alga o ‘zimiz omonimizdan solingan):
Meni shaydo qila du g‘onbu ko‘nguldu bu ko‘ ngul
– V – – – V – – – V – – – V –
Xo u as o qi la du g‘onbu ko‘nguldu bu ko‘ ngul
– V – – – V – – – V – – – V –
Biz ahlil qilganda esa:
Meni shaydo qila du gʻon bu koʻnguldu bu koʻngul
– V – – VV – – V V – – V V –
Xo u as o qila du gʻonbukoʻnguldu bukoʻngul
– V – – VV – – V V – – V V –
G‘azali mis ala ini aznga moslab, hijola ga aj a sak, ula dagi-ni, qi-, -la, bu, ko‘-, bu,
ko‘-,-u, qi-, -la, bu, ko‘-, bu, ko‘- hijola i qisqa, me-, shay-, -do, -du , -g‘on, -ngul, -
du , -ngul, xo -, as-, - o, -du , -g‘on, -ngul, -du , -ngul hijola i esa cho‘ziq ekanligi
ma’lum bo‘ladi. Shunga ko‘ a Lu iyning“Bu ko‘nguldu , bu ko‘ngul” adi li g‘azali
ma la’si amali musammani mahzu aznida emas, balki amali musammani maxbuni
mahzu (–V– – VV– – VV– – VV–) o‘lcho ida yozilganligi aniqlashadi. Shuningdek,
gʻazalning 6-bay ining bi inchi mis asi amali musammani maxbuni maqsu (–V – –
VV – – VV – – VV ~) aznida ya a ilgan. Mazku azn yuqo idagi oʻlcho dan oxi gi
hijoning oʻ a choʻziqligi bilan a q qiladi. Quyida bay ning ma nini kel i amiz:
Dushman-u doʻs o asinda men gʻo ilni mudom, Besa -u po qiladu gʻon bu koʻnguldu ,
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
56 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
bu koʻngul. Shuningdek, gʻazal maq asining bi inchi bay i amali musammani
maxbuni maq u’(–V – – VV – – VV – – – –) aznida bi ilgan.
Oʻzgadin koʻ maki koʻzung yoshini, ey Lu iy,
Ayni da yo qiladu gʻon bu koʻnguldu , bu koʻngul.
Gʻazalda oʻ a choʻziq hijo uch amaydi: Xuddi shunday hola ni Alishe Na oiyning
“Deyin” adi li g‘azalida ham kuza ish mumkin. Mazku g‘azalning azni ham amali
musammani mahzu (maqsu ), ya’ni oilo un – oilo un – oilo un – oilun(yoki
oilon)da deb be iladi. Taq e’si: –V – – –V – – –V – – –V – (yoki –V ~) a zida
kel i ilgan. Lekin biz Alishe Na oiyning “Deyin” adi li g‘azalini ahlil
qilganimizda da slikdagi she’ amali musammani mahzu (maqsu ) azniga o‘g‘ i
kelmasligini kuza dik. Quyida da slikdagi a biz ahlil qilgan aq e’la ni kel i amiz.
Da slikda (g‘azal jad alga o‘zimiz omonimizdan solingan):
Qoshi yo sinmude yin ko‘ zi qa o sinmudeyin
– V – – – V – – – V – – – V –
Ko‘nglu maha bi i ningda duba lo sinmudeyin
– V – – – V – – – V – – – V –
Biz ahlil qilganda esa:
Qo shi yo sinmude yin ko‘ zi qa o sinmudeyin
– V – – V V – – V V – – V V –
Ko‘nglu maha bi i ningda duba lo sinmudeyin
– V – – V V – – V V – – V V –
Shu o‘ inda bu g‘azalning ham ma la’sidagi hijola nieslab o‘ ishni joiz deb opdik.
Alishe Na oiyning“Deyin” adi li g‘azali ma la’si mis ala ini aznga moslab,
hijola ga aj a sak, ula dagi-shi, -mu, de-, -zi, qa-, -mu, de-, -lu, bi-,- i, -du, ba-, -mu,
de- hijola i qisqa, qo-, yo-, -sin, -yin, ko‘-,- o, -sin, -yin, ko‘ng, -ma, ha , -ning, da -, -
lo, -sin, -yin kabi hijola i esa cho‘ziq ekanligi ma’lumbo‘ladi. Shunga ko‘ a Alishe
Na oiyning“Deyin” adi lig‘azali ham amali musammani mahzu aznida emas balki
amali musammani solimi maxbuni mahzu o‘lcho ida yozilganligi aniqlashadi.
Mazku azn asosini esa oilo un aslining maxbun a mog‘i ailo un(bi inchi, ikkinchi,
uchinchi uknla da) hamda maxbuni mahzu a mog‘i ailun( o‘ inchi uknla da)
ashkil e adi. 8 a cho‘ziq a 7 a qisqa hijoning ju -ju bo‘lib ak o lana bo ishi sho‘x,
yengil, o‘ynoqi, musiqabop ohang ya a adi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Ahmedo S., Qosimo B., Qo ‘chqo o R.,Rizaye Sh. Adabiyo , 5-sin majmua.
Ma’na iya , –T.: 2004-yil.
2. Rajabo a I. Adabiyo da sla ini in е aol usulla da ashkil e ish. – Toshkеn :
Tamaddun, 2010.
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
57 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
3. To‘xliyе B., Niyozmе o a R. a b. Til a adabiyo a’limining zamona iy
еxnologiyala i. – Toshkеn : 2011.
4.Uz iylash i ilgan o‘qu das u ini jo iy e ish bo‘yicha a siyala , o‘qu ma zula (5-
9 sin . o‘zbek ili a adabiyo ).
