ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
759
MEHNAT MADANIYATI TUSHUNCHASINING SOTSIOLOGIK TALQINLARIGA
NAZARIY YONDASHUVLAR
Joʻ aye a Laylo
Te miz da la uni e si e i Yu idik akul e i,
So siologiya aʼlim yoʻnalishi, 1-bosqich alabasi
Anno a siya. Ushbu maqolada mehna madaniya i ushunchasining so siologik alqinla i u li naza iy
yondashu la asosida ahlil qilinadi. Funksionalizm, in e aksionizm, Vebe cha in e p e a i
yondashu , ins i u sionalizm a kons uk i izm doi asida mehna madaniya ining shakllanishi,
mazmuni a ij imoiy ahamiya i izohlangan. Tadqiqo na ijala i mehna madaniya ining koʻp qi ali
so siologik enomen ekanligini, unda meʼyo iy, kommunika i , ins i u sional a indi idual-
mazmuniy omilla oʻza o uygʻunlashganini koʻ sa adi. Maqola mehna madaniya ini zamona iy
mehna bozo i a exnologik oʻzga ishla kon eks ida alqin qilish uchun naza iy asos ya a adi.
Kali soʻzla . Mehna madaniya i; so siologik yondashu la ; unksionalizm; in e aksionizm;
ins i u sionalizm; kons uk i izm; kasbiy meʼyo la ; ij imoiy ins i u la .
Аннотация. В статье рассматриваются социологические интерпретации понятия трудовой
культуры в рамках различных теоретических подходов. Анализируются функционалистская,
интеракционистская, веберовская интерпретативная, институциональная и
конструктивистская модели формирования и проявления трудовой культуры. Результаты
исследования показывают, что трудовая культура является многослойным социологическим
феноменом, сочетающим нормативные, коммуникативные, институциональные и личностно-
смысловые компоненты. Работа формирует теоретическую основу для понимания трудовой
культуры в контексте современных технологических и социально-экономических изменений.
Ключевые слова. Трудовая культура; социологические подходы; функционализм;
интеракционизм; институционализм; конструктивизм; профессиональные нормы; социальные
институты.
Abs ac . This a icle analyzes sociological in e p e a ions o he concep o labo cul u e h ough
se e al heo e ical pe spec i es. Func ionalis , in e ac ionis , Webe ian in e p e i e, ins i u ional, and
cons uc i is app oaches o he o ma ion and meaning o labo cul u e a e examined. The indings
indica e ha labo cul u e is a mul idimensional sociological phenomenon ha in eg a es no ma i e,
communica i e, ins i u ional, and indi idual meaning-based componen s. The s udy p o ides a
heo e ical ounda ion o ein e p e ing labo cul u e wi hin he con ex o mode n echnological
de elopmen and he e ol ing labo ma ke .
Keywo ds. Labo cul u e; sociological app oaches; unc ionalism; in e ac ionism; ins i u ionalism;
cons uc i ism; p o essional no ms; social ins i u ions.
KIRISH
Mehna madaniya i jamiya ning iq isodiy-ij imoiy i ojlanishida muhim ahamiya ga ega boʻlgan
koʻp qi ali so siologik enomenla dan bi idi . U mehna ja ayonida shakllanadigan qad iya a
meʼyo la , kasbiy xulq-a o , ij imoiy munosaba la , mehna in izomi a mehna ni ashkil e ish
madaniya ining majmuasi si a ida keng alqin qilinadi. Zamona iy global mehna bozo i,
exnologiyala ning keskin i oji, aqamli ans o ma siya a inson kapi alining oʻsib bo ishi mehna
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
760
madaniya ini na aqa kasbiy kompe ensiyala yigʻindisi, balki ij imoiy ins i u si a ida oʻ ganishni
aqozo e moqda.
Jahon so siologiya mak abla ida mehna madaniya i ushunchasi u licha izohlanadi. T. Pa sons
mehna madaniya ini jamiya ning ba qa o ligini aʼminlaydigan meʼyo iy izimning aj almas qismi
si a ida alqin qiladi [8, 110]. M. Vebe esa mehna ni maʼna iy-axloqiy xulq a indi idual
maqsad bilan bogʻlaydi [13, 92]. In e aksionizm akilla i mehna madaniya ini kundalik ij imoiy
oʻza o aʼsi mahsuli deb qa aydi [2, 17]. Zamona iy kons uk i izm esa mehna madaniya ini
ij imoiy kons uk si a ida alqin qiladi [9, 203].
Oʻzbekis onlik olimla ham ushbu yoʻnalishda qa o adqiqo la olib bo gan. Sh. Sha ipo mehna
madaniya ini “shaxsning ij imoiy aolligi, mehna ga munosaba i, kasbiy masʼuliya ining da ajasi”
bilan bogʻlaydi [11, 44]. F. Ka imo mehna madaniya ining ins i u sional asosla ini ahlil qilib, uni
mehna jamoala ida shakllanadigan ij imoiy meʼyo la izimi si a ida alqin e adi [5, 53]. M. Kadi o a
mehna mo i a siyasi a mehna qad iya la ining yoshla o asida shakllanishini empi ik adqiqo la
o qali asoslagan [4, 61]. D. Toʻx asino a esa mehna madaniya iga aʼsi qilu chi kommunika i
omilla ni oʻ gangan [12, 72].
Mehna madaniya ining zamona iy alqinla i koʻp oq exnologiyalashu , aqamli mehna madaniya i,
onlayn mehna e ikasi, maso a iy ish madaniya i kabi ushunchala bilan boyib bo moqda. Shu
sababli ushbu maqola mehna madaniya i ushunchasining so siologik alqinla ini u li naza iy
yondashu la asosida izimli oʻ ganishni maqsad qiladi.
Ushbu adqiqo ning asosiy azi ala i quyidagila dan ibo a :
mehna madaniya ining klassik unksionalis ik alqinini ahlil qilish;
in e p e a i a in e aksionis ik yondashu la ni qiyosiy oʻ ganish;
ins i u sional alqinda mehna madaniya i shakllanishi omilla ini ochib be ish;
kons uk i is ik a pos indus ial naza iyala asosida mehna madaniya ining zamona iy
koʻ inishla ini yo i ish;
oʻzbek olimla ining ushbu masalaga oid ilmiy qa ashla ini umumlash i ish.
Me odologiya
Tadqiqo me odologiyasi si a ida quyidagi usulla qoʻllanildi:
1. Taqqoslama naza iy ahlil. Funksionalizm, in e aksionizm, kons uk i izm a ins i u sionalizm
doi asidagi konsepsiyala bi -bi i bilan qiyoslab ahlil qilindi. Bunda T. Pa sons, M. Vebe , E.
Go man, D. No h, G. Ri ze kabi olimla ning ishla i asos boʻldi.
2. Mahalliy ilmiy manbala ni ahlil qilish. Oʻzbekis onlik olimla —Sh. Sha ipo , F. Ka imo , D.
Toʻx asino a, B. Joʻ aye a boshqala ning mehna madaniya iga oid adqiqo la i oʻ ganildi.
Ula ning adqiqo la i milliy mehna madaniya ining oʻziga xos xususiya la ini yo i ishda muhim
manba boʻlib xizma qildi. Masalan, B. Joʻ aye oʻz ishida mehna madaniya ining a ixiy ildizla ini
milliy anʼanala ga bogʻlab ahlil qiladi [3, 48]. Shuningdek, M. Kadi o a yoshla ongida mehna
qad iya la ining shakllanish ja ayonini psixologik a so siologik yondashu la asosida oʻ ganadi.
3. So siologik mohiya ni ochish uchun konsep ual modellash. Mehna madaniya ining a kibiy
qismla i—meʼyo la , qad iya la , kasbiy munosaba la , ins i u sional qoidala —konsep ual model
si a ida aj a ib olindi a oʻza o bogʻliqligi ahlil qilindi.
4. Kon en ahlil. Mehna so siologiyasi boʻyicha xalqa o a milliy ilmiy maqolala , monog a iyala ,
ashkilo la hisobo la i hamda mehna e ikasi kodeksla i kon en ahlil usuli o qali oʻ ganildi.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
761
Masalan, Oʻzbekis on P eziden ining 2019-yildagi “Mehna munosaba la ini akomillash i ish”
haqidagi a monla i mehna madaniya ining da la ins i u la i omonidan qoʻllab-
qu a lanayo ganini koʻ sa adi.
5. Mehna madaniya ining ij imoiy kons uksiya modeli. Zamona iy kons uk i is ik
yondashu la asosida mehna madaniya ining ij imoiy kons uksiya ja ayonla i aniqlab olindi:
kommunika siya, exnologiya, mehna munosaba la i, qad iya la izimi a mehna bozo ining
eh iyojla i.
Ushbu me odologik asosla makalani ahliliy, kompleks a empi ik adqiqo la ga ayanadigan ilmiy
ish si a ida shakllan i ish imkonini be di.
Na ijala
Funksionalizm mehna madaniya ini jamiya ba qa o ligini aʼminlo chi meʼyo iy izim si a ida
koʻ adi. T. Pa sonsning ik icha, ha qanday ij imoiy izim adap a siya, maqsadga e ishish,
in eg a siya a meʼyo iy ba qa o lik unksiyala i o qali yashaydi [7, 112]. Mehna madaniya i shu
unksiyala ning “meʼyo iy in eg a siya” qismiga xizma qiladi. Ushbu alqin boʻyicha mehna
madaniya i in izom, mehna qad iya la ini hu ma qilish, kasbiy ol meʼyo la ini baja ish si a ida
namoyon boʻladi.
M. Vebe mehna madaniya ini “maʼna iy- a sional xulq” bilan bogʻlaydi. Uning p o es an e ikasi
haqidagi naza iyasida mehna insonning oʻzini asdiqlashi, jamiya da oʻz oʻ nini opishi a kasbiy
poklikni namoyish e ish osi asi si a ida alqin e iladi [13, 88–90]. Bu yondashu da mehna
madaniya i maʼna iy mo i la , kasbiy masʼuliya a indi idual maʼno izlash bilan bogʻlanadi.
Simbollik in e aksionizm akilla i [Blume , Go man] mehna madaniya ini kundalik ish ja ayonida
shakllanadigan hamko lik, muloqo a amziy aj ibala majmui si a ida koʻ adi. Go man kasbiy
makonla ni “ij imoiy sahna” deb alqin qilib, mehna madaniya i shu sahnadagi olla oʻynalishi
ja ayonida shakllanishini aʼkidlaydi [2, 17]. Bunda mehna madaniya ining shakllanishi
mik oso siologik ja ayonla — jamoa ichida muloqo , kasbiy imij, oʻza o hu ma , ij imoiy maso a
kabi omilla ga bogʻliq.
Ins i u sionalizm mehna madaniya ini asmiy meʼyo la , ashkilo madaniya i, ko po a i boshqa u
a mehna siyosa ining na ijasi si a ida koʻ adi. D. No ning yondashu iga koʻ a, ins i u la shaxs
xulqiga be osi a aʼsi qilu chi “oʻyin qoidala i”di [6, 44]. Mehna madaniya i meʼyo iy hujja la ,
kasbiy s anda la , e ika kodeksla i a ishbila monlik meʼyo la i o qali shakllanadi.
Zamona iy so siologla mehna madaniya ini ij imoiy kons uk si a ida alqin qiladi. Yaʼni mehna
madaniya i jamiya ning exnologik a aqqiyo i, axbo o lashu , mehna bozo idagi alabla , aqamli
kompe ensiyala o qali qay a ya a iladi [Ri ze , 2011, 203-b.]. Bu ja ayonda shaxsning kasbiy
iden i ika siyasi, k ea i lik, moslashu chanlik a aqamli mehna madaniya i asosiy oʻ inga chiqadi.
Muhokama
Mehna madaniya ining so siologik alqinla i koʻp qa lamli boʻlib, ha bi naza iya uni u li jiha dan
izohlaydi. Bu boʻlimda naza iy yondashu la oʻza o qiyoslab ahlil qilinadi a milliy adqiqo la bilan
boyi iladi. Funksionalizm mehna madaniya ini ij imoiy izimning ba qa o ligini aʼminlo chi
meʼyo iy oʻzagi si a ida koʻ adi. T. Pa sonsning AGIL modeli boʻyicha mehna madaniya i in eg a i
a no ma i ba qa o lik unksiyasini baja adi [7, 112]. Bunda mehna madaniya iga asmiy in izom,
meʼyo la ga ioya qilish, mehna a ibini ba qa o saqlash omili si a ida qa aladi. Bi oq
in e aksionis ik yondashu mehna madaniya ining mik oso siologik abia iga eʼ ibo qa a adi.
Go man omonidan ilga i su ilgan “ij imoiy sahna” naza iyasi boʻyicha mehna ja ayoni — olla
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
762
almashinu i, oʻza o hu ma , kasbiy imij a ij imoiy maso a shakllanadigan makondi [2, 17]. Demak,
unksionalizm mehna madaniya ini yuqo idan belgilangan meʼyo la izimi si a ida alqin qilsa,
in e aksionizm uni pas dan—kundalik muloqo la , xulq-a o amaliyo i o qali shakllanadigan ja ayon
si a ida koʻ adi.
M. Vebe ning p o es an e ikasi haqidagi gʻoyala ida mehna madaniya i shaxsning ichki maʼna iy
masʼuliya i bilan bogʻlanadi. Bu ik oʻzbek so siolog olimla ining qa ashla ida ham aks e adi.
Masalan, Sh. Sha ipo mehna madaniya ini “shaxsning ij imoiy masʼuliya i da ajasi” bilan bogʻlaydi
[11, 44], bu Vebe ning mehna ning ichki mo i a siyaga asoslangan alqini bilan mos keladi.
M. Kadi o a yoshla o asida mehna ga masʼuliya aqa ashqi nazo a bilan emas, balki ichki
qad iya la a shaxsning meʼyo iy oʻz-oʻzini nazo a qilish izimi bilan boshqa ilishini aʼkidlaydi [4,
63]. Shunday qilib, mahalliy adqiqo la Vebe cha in e p e a i yondashu ning Oʻzbekis on
sha oi ida ham dolza bligini koʻ sa moqda.
Ins i u sionalizmga koʻ a, mehna madaniya i da la siyosa i, ko po a i e ika, ashkilo meʼyo la i
a kasbiy s anda la o qali shakllanadi [6, 44]. Oʻzbek olimla idan F. Ka imo bu bo ada shunday
deydi: “Mehna madaniya i mehna munosaba la ini a ibga solu chi ins i u la ning sama ado ligiga
be osi a bogʻliq” [5, 55]. D. Toʻx asino a mehna madaniya iga aʼsi qilu chi kommunika i
ins i u sional mexanizmla ni oʻ ganib, mehna jamoala ida axbo o almashinu i si a ining yuqo iligi
mehna madaniya ini mus ahkamlaydi, deb qayd e adi [12, 75].
Milliy mehna madaniya ining ins i u sional oʻziga xoslikla i:
1. Mehna ga boʻlgan kollek i munosaba ning kuchliligi
2. Rahba ning axloqiy ob oʻsi mehna madaniya iga ka a aʼsi koʻ sa ishi
3. Anʼana iy jamoa iy qad iya la zamona iy ko po a i meʼyo la bilan uygʻunlashu i
Kons uk i izm mehna madaniya ini ij imoiy kons uk si a ida alqin qiladi. Yaʼni mehna
madaniya i ma jud emas, balki odamla ning kundalik muloqo i, exnologiya a mehna bozo idagi
alabla o qali ya a iladi [10, 203]. Maso a iy ish, gig-pla o mala [“Yandex Go”, “Ube ”], elans
bozo la ining kengayishi mehna madaniya ining yangi shaklla ini kel i moqda:
— aqamli mehna in izomi
— onlayn e ikasi
— exnologik moslashu chanlik
— aq ni boshqa ishning yangi modella i
Bu ja ayonla ga mahalliy olimla ham eʼ ibo qa a moqda. B. Joʻ aye ning ik icha, aqamli
iq isodiyo da mehna madaniya ining asosiy elemen i — shaxsning oʻzini oʻzi boshqa ish
koʻnikmasidi [3, 52].
Muhokama na ijala iga koʻ a, mehna madaniya ining eng oʻliq alqini quyidagila sin ezidan ibo a
boʻlishi mumkin:
1. Funksionalizm — meʼyo la izimini ushun i adi.
2. In e aksionizm — kasbiy muloqo mexanizmla ini yo i adi.
3. Ins i u sionalizm — asmiy mehna siyosa ini ahlil qiladi.
4. Kons uk i izm — zamona iy exnologik omilla ni asoslaydi.
5. In e p e a i yondashu — mehna ning maʼna iy mazmunini ochadi.
Shu a iqa, mehna madaniya i koʻp komponen li, dinamik a mu akkab so siologik kons uksiya
ekanligi aniqlanadi.
Xulosa
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
763
So siologiyada mehna madaniya i koʻp qi ali ushuncha boʻlib, ha bi naza iy yondashu uni
oʻzining me odologik nuq ayi naza idan alqin qiladi. Mazku maqola mehna madaniya i
ushunchasining unksionalis ik, in e p e a i , ins i u sional a kons uk i is ik alqinla ini qam ab
oldi. Olingan na ijala mehna madaniya ini aqa kasbiy meʼyo la yigʻindisi emas, balki ij imoiy
izimning umumiy ba qa o ligi, indi idual maʼno, ins i u sional a ib a zamona iy madaniy
kons uksiyaning sin ezi si a ida koʻ ish lozimligini koʻ sa adi. Kelgusida empi ik adqiqo la mehna
madaniya ini eal mehna jamoala ida koʻp omilli modella asosida oʻ ganishi za u .
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i
1. Blume H. Symbolic In e ac ionism: Pe spec i e and Me hod. – Be keley: Uni e si y o
Cali o nia P ess, 1969. – 208 p.
2. Go man E. The P esen a ion o Sel in E e yday Li e. – New Yo k: Ancho Books, 1959. – 255
p.
3. Joʻ aye B. Oʻzbekis on mehna madaniya ining a ixiy shakllanishi. – Sama qand: SamDU
nash iyo i, 2017. – 132 b.
4. Kadi o a M. Yoshla o asida mehna qad iya la ining shakllanishi. – Toshken : Uni e si e , 2020.
– 140 b.
5. Ka imo F. Mehna munosaba la i so siologiyasi. – Toshken : Iq isodiyo , 2018. – 176 b.
6. No h D. Ins i u ions, Ins i u ional Change and Economic Pe o mance. – Camb idge: Camb idge
Uni e si y P ess, 1990. – 152 p.
7. Pa sons T. The Social Sys em. – Glencoe: F ee P ess, 1951. – 112 p.
8. Pa sons T., Shils E. Towa d a Gene al Theo y o Ac ion. – Camb idge: Ha a d Uni e si y P ess,
1951. – 480 p.
9. Ri ze G. In oduc ion o Sociology. – New Yo k: McG aw–Hill, 2011. – 568 p.
10. Ri ze G. The McDonaldiza ion o Socie y. – Thousand Oaks: Pine Fo ge P ess, 2011. – 304 p.
11. Sha ipo Sh. Mehna madaniya ining so siologik asosla i. – Toshken : Fan, 2016. – 120 b.
12. Toʻx asino a D. Ko xonala ida kommunika i ja ayonla a mehna madaniya i. – Toshken :
Akademnash , 2019. – 160 b.
13. Webe M. Die p o es an ische E hik und de Geis des Kapi alismus. – Tübingen: Moh , 1905. –
212 S.
14. Webe M. Economy and Socie y. – Be keley: Uni e si y o Cali o nia P ess, 1978. – 1469 p.
