22
ÁJINIYAZ SHÍǴARMALARÍ TILINDE SIYASIY-JÁMIYETLIK SÓZLER
Ka lıbae a G.E.
Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i, .i.d., p o .
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703367
Anno aciya. Maqalada qa aqalpaq xalqınıń ullı klassik shayı ı Ájniyaz Qosıbay ulı dó e pele i
ilindegi siyasiy-jámiye lik sózle úy enilgen.
Tayanısh sózle . Leksika, siyasiy-jámiye lik leksika, a iyxıy sózle , eski ú kiy ili.
Аннотация. В статье исследованы политико-социальные слова в языке произведений
великого классического поэта каракалпакского народа Ажнияза Кусибая-улы.
Ключевые слова. Лексика, политико-социальная лексика, историзмы, древнетюркский
язык. Anno a ion. The a icle examines he poli ical and social ocabula y used in he wo ks o he g ea
classical poe o he Ka akalpak people, Azhniyaz Qusibay ogli.
Keywo ds. Lexicon, poli ical and social lexicon, his o ical wo ds, Old Tu kic language.
Qa aqalpaq klassikalıq ádebiya ında Ájiniyazdıń oǵada úlken alan iyesi, je ik
kó kem sóz shebe i e inde o nı bi bólek. Bul jaǵday, bi inshi gezek e, shayı dó e ken
ádebiy miy asla dıń poe ikalıq ilinde kó inedi.
Qa aqalpaq ili sózlik qu amınıń belgili bólegin siyasiy jámiye lik leksika
qu aydı. Shayı dıń dó e pele inde ózi jasaǵan dáwi degi mámleke i basqa ıw isle ine,
siyasiy u mısqa, adamnıń so siallıq jaǵdayına baylanıslı sózle kóplep ushı asadı.
Xan sózi. Xan – mámleke basqa ıwı xanlıq bolǵan mámleke baslıǵı.
Sh.Raxma ullae xan sóziniń e imologiyası haqqında maǵlıwma be ip, xan – kishi ek
mámleke iń pú killey húkimda ı, al qaǵan i i mámleke iń húkimda ı, ullı xan ekenligin
ay ıp ó edi [Рахматуллаев Ш.2000:401]. Bul sóz shayı dó e pele inde ónimli
qollanılǵan. Mısalı: Belleskende xan palwanın qoymaǵan, Kúsh-qa ıwı bi boyına
sıymaǵan; Bu qazaqnıń joqdu xanı, mu ı, áyis, qazısı; Jámshiydniń zuddási ol Abdulla
xanı, Hám Nayıb qul begi sendin sadaǵa; Bul qazaqqa xan bolıp ó ken eken Sul an shıyıq.
Kel i ilgen mısalla da xan sózi mámleke basında u ıp eldi, xalıq ı basqa ǵan adam,
yaǵnıy, mámleke basshısı mánisin bildi gen. Áyyemgi ú kiy ilinde qaǵan bolıp, eski
ózbek ilinde xon hám qa aqalpaq ilinde xan o masına iye bolǵan usı sózdiń qollanılıw
ó isi hám de mánile i bi qansha keńeygen. Al, bazı bi je le inde awıspalı mánide
qollanılıp, shayı dıń ózine án sóz ańlaw shebe ligin ashıp kó se edi. Mısalı: Hay a-
me ekede qızla dıń xanı, Dúnyada bi óziń boldıń, Biybigúl. Bul qa a la da xan sózi
awısqan mánide, yaǵnıy, «qızla dıń ishindegi eń sulıwı, eń aǵlası, eń jaqsısı» degen
mánile de qollanılıp u .
23
Pa sha sózi. I an ille ine án sóz bolıp, bul sóz shayı shıǵa mala ında keń
qollanılǵan:
Qasqaldaqqa bi aǵa ı may pi se,
Ǵa qıldasıp qona kólin anımas,
Pa shanıń dáwle i qay ayın dese,
Kózine may pi ip, elin anımas…(41-be )
Xalıq ı so aǵan pa shaǵa,
Kúnde-kúnde u ıs ke ek… («Ke ek» 92-be )
Ya ıw- dosla hám qádi dan bilán bi ge jú geli,
Ráhim áyle, pa shahım, elge je ke sen meni,
Ya ilahim, elimdi kó e kúnle ba ma eken… («Eldi kó e kún ba ma eken» 111-
be )
Saqlaǵayla xuda pa sha qah inen,
Jı aq saqlaǵaysań shay an shá inen...(«Jaqsı» 123-be )
Hi a nıń pa shası yáne Kám an,
Bula nıń bá shási sendin sadaǵa…(«Sadaǵa» 146-be )
Bul qa a la da «pa sha» sózi mámleke basqa ıwshısı degen mánini ańla ıp kelgen.
Sonday-aq, shayı shıǵa mala ında mámleke i basqı ıw isle ine baylanıslı xan,
pa sha sózle ine sinonim shax sózi de qollanılǵan. Mısalı:
Bi qız kó dim Islam shahnıń elinde,
Kó seń yupqa dodaqla ı qı mızı…
Sul an sózi. Tú kiy xalıqla ı a iyxınıń ú li dáwi le inde há qıylı mazmundı ańla ıp
kelgen:
1. X – XI ási le de oǵuz-seljuk qáwimle i I an, I ak, Vizan iya mámleke le in jawlap
alǵannan keyin a ab xali a lıǵınan ǵá ezsiz mámleke húkimda la ı, ú k sul anla ı alǵan.
Bul a aq mámleke basqa ıwı mona xiya bolǵan geypa a mámleke le de ǵana saqlanıp
qalǵan.
2. Monǵol eodal impe iyası daǵda ısınan soń pa shalıq qılǵan shınǵısıyla sul an
dep jú gizilgen [Чориев З. 1999: 54]. Bul sóz shayı shıǵa mala ında ónimli qollanıladı:
Kó dim ol A ıslan sul annı-gúllán qazaqnıń aǵası, Mıs-qola, jezden quyılmısh
e kán a ınıń aǵası; Tax ús inde u ǵan ádil sul anla , Bi baysha yoq so a eli
bolmasa;Bá sheni ya a qan qadi qudadin, Inaya bolmasa, sul an bolu mı? Qazı bolsań
ádil bolıp yol so ǵıl, Bay, paqı ıw bek sul ana eń u ǵıl. Sonday-aq, shayı dó e pele inde
sul an sózi ayı ım jaǵdayla da awıspalı mánile de jumsalǵan: Há kim óziniń yu ında,
Dáwle li sul ana meńzá .
24
Shayı shıǵa mala ında mı za sózi a aq mánisin bildi iw menen bi ge, qosımsha
kó e melew, ay ıqsha hú me kó se iw mánile inde de qollanılǵan:
Ay ıs dep alıp keldi mı za Xojban
Ózińizdey úlken-úlken mı za qızdan.
Kel i ilgen sul an, mı za sózle i házi gi ka aqalpaq ádebiy ilinde an oponimle diń
qu amında ushı asadı. Mısalı: Sul amu a , Mı zasayım, Mı zabek hám .b.
Bay, paqı ıw bek sul ana eń u ǵıl;
Me e qızı aza, máh em xiywalı.
Kel i ilgen mısaldaǵı máh em a aması – xannıń já demshisi, aqılgóyi degendi
bildi gen, al me e sózi bolsa – xan sa ayınıń xojalıq basqa ıwshı hámelda ı degendi
ańla qan.
Mámbe mu a diywanbegi qul boldı.
Diywanbegi sózi xannıń ja lıǵı hám basqa hújje le boyınsha jumıs jú giziwshi
degen mánini ańla adı [ Баскаков Н.А.1989: 68].
Ay sa ada bolmas Hajıniyazı, Bes júz móhi da lı biyle i ba du . Móhi da
a aması bu ınǵı waqı la ı pa sha sa ayında mó basıw huqıqına iye, móhi da
lawazımdaǵı adamdı ańla a uǵın bolǵan. Joqa ıdaǵı mısalda mó basa uǵın lawazımlı
adamdı emes, al Xiywa xanlıǵı á epinen mó basıp as ıyıqlanǵan nıshanǵa iye bes
júzden aslam qa aqalpaq biyle i ba ekenligin ańla ıp u .
Se jan nayıp degen begle i ba du .
Mısaldaǵı nayıp a aması eski dáwi de Xiywa xanlıǵınıń aqsaqalına be ile uǵın a aq
esaplanǵan.
Ká quda sózi. Ká quda – ú kmen qáwimle inde a alıq, begle begi lawazımla ına
muwapıq wazıypa [Баскаков Н.А.1989:67]. Bul sóz biziń dáwi imizge shekem je ip
kelip mánisi bi az ózge iske ushı aǵan. Ká quda sózi Ájiniyaz shıǵa mala ında kóbinese
mánisi jaǵınan eldiń abı aylı kisisi, aqsaqalı sıpa ında qollanılǵan bolsa, bazı bi
shıǵa mala ında pa sha ámelda ı, lawazımlı adam mánisinde de jumsaladı. Shayı
shıǵa mala ı leksikasında ushı asa uǵın ká quda sózi a iyxıy de ekle ge qa aǵanda eki
úbi sózdiń bi igiwinen payda bolǵan. Pa sı ilinde bul sóz «baslıq», «qáwim baslıǵı»,
«shańa aq basshısı», «u ıw baslıǵı», «qanday da bi jumıs ıń basında u ıwshı kisi»
mánile in ańla adı [Уразбоев А. 2009: 81]. Ayı ım ilimpazla bul sóz «pa sha quda» –
«bas quda» sóziniń iyka ında payda bolǵanın ay adı. Sebebi, qudalıqqa kelgende bas
quda me ekeni basqa ıp, ká qudashılıq e ip o ı a uǵın bolǵan. Ájiniyaz dó e pele inde
ká quda sózi ómendegi mánile de paydalanıladı:
1. El basqa ıw isine belsene qa nasa uǵın, eldiń abı aylı kisisi, aqsaqal, jámiye iń
je ekshi aǵzası mánile inde: A ası Ábil ká quda, molla Tájidu aǵası, Bá shedin aǵla
25
seniń húsni-jamalıń qız O az; Aǵamız Áwezbiy, ká quda Samu a , Ráyisimiz
Toqqızdu , qazıyul haja ; Sógis kel i ip a aǵa, Isin jibe ip qa aǵa, Awıldaǵı ká qudaǵa,
Sanı joq pa a pul ke ek; Haq ol ká qudanıń qızınıń qunı, Bazu dın qı q illa bolıshın kó iń;
Kún kó di qazaqla dıń ká qudası, Awzı úkli qulla ǵa qızın be ip;.
2. Sózge sheshen, sha aslı máselele di sheshiwge ó elik e e uǵın adam
sıpa ında: A qa mingen bilán ká quda bolmas, Yu an asqan aqıl-huwshı bolmasa.
Shayı shıǵa mala ı ilinde ká quda sózi abı aylı kisi, aqsaqal, basqala ǵa sózin ó ke e
ala uǵın, mú áj kisige du ıs keńes be e uǵın jámiye iń je ekshi aǵzası mánisinde keń
jumsalǵan. Házi gi kúnde bul sóz awıl aqsaqalı, másláhá be iwshi jası úlken mánisinde
qollanıladı.
Bek // Biy a amala ı da u ıw basshısı mazmundaǵı lawazım a ın ańla ıwshı sózle den
esaplanǵan. Bek – el biylewshi bayla ǵa hám ola dıń xızme e iwshi adamla ına be iliwshi
a aq mánisin ańla ıp, házi gi qa aqalpaq ilinde de lik qollanılmaydı. Degen menen,
ayı ım adam a la ınıń qu amında ushı asadı. Mısalı: Bekmu a , Beksul an, Mı zabek,
Mı zasayım.
Ájiniyaz shıǵa mala ı ilinde beg sózi el biylewshi, mámleke lik iske mánisinde
jumsalǵan: Qı ay-qıpshaq, kenegesiw-mańǵı a, A kó e mes belli begle i ba dı; Bay uǵlı
baybá she begle i ba du ; A zı a alıq degen begle i ba du ; Se jan nayıp degen begle i
ba du ; Beli aq pıshaqlı begle i ba du . Shayı bul qa a la da qa aqalpaq begle in beli
aq pıshaqlı begle dep kó e meleydi. Beline aq pıshaq baylap jú iw bul XIX ási Xiywa
xanlıǵında xan sıylıǵınıń belgisi bolǵan. Xanǵa, mámleke ke xızme kó se ken biyle ,
ámelda la aq pıshaqlı belbew menen sıylıqlanǵan hám bul sıylıq ámel ekshele i
boyınsha kó e iliwge já demshi bolǵan [Камалов С. 2008: 130].
Qı mızı on kiyip, minip yo ǵanı, Ziywa dıń begle dák yú ishin kó iń. Bul
mısalda beg sózi salıs ı ıw, eńew maqse inde jumsalıp, shayı dıń uwxıy hala ın ańla ıw
ushın qollanılǵan.
Shayı shıǵa mala ında beg sózi mánilik jaq an keńeyip, qa a pa sóz mánisinde de
jumsalǵan: Bu sózni ay ayın, aǵala , begle , Sóz sóylesem sózge dúshmes gódekle ;
Begle , á iyp e sem gezgen ela ı, Ol elde kó mishem bi pá iyza ı; Aǵa, begle , bi qız
kó dim.
Shayı dó e pele inde begle begi a aması da ushı asadı. Akademik S.Kamalo
«1858-1859-jılla daǵı Qońı a kó e ilisi bas ı ılǵannan soń Xiywanıń xanı
Seydmuhammed xan qa aqalpaqla dı basqa ıw á ibine ózge is ki gizgenin kó se edi.
Bu ın el basqa ıw á ibindegi eń úlken lawazım biy bola uǵın bolsa, endi biyle
a alıqla ǵa baǵına uǵın boldı. Ba lıǵı ó a alıq, sonıń eki a alıǵı Qońı a la da, eki a alıq
– on ó u ıwda boldı. A alıqla begle begine baǵına uǵın boldı. Hámmesi eki begle begi,
26
bi ewi – qońı a la da, ekinshisi – on ó u ıwda boldı… Begle begi lawazımı, bi inshi
gezek e, qa aqalpaqla dıń kó e ilisin basıwǵa belsene qa nasqan mańǵı u ıwınan
Sayıpnaza biyge be ildi. Ekinshi bolıp ol lawazımdı Qońı a aǵı kó e ilis i bas ı ıwǵa
belsene qa nasqan Qońı a e is amǵalı u ıwınan Qabıl biy aldı», – dep jazadı [Камалов
С. 2001: 40]. Ájiniyazdıń «Ba du » qosıǵında ushı asa uǵın «Qabıl» degen adamnıń a ı
Xiywa xanlıǵınan jańa lawazım alǵan a iyxıy shaxs ı bildi edi, al «begle begi» jańa
lawazımdı ańla adı. Mısalı: Qabıl begle begi begle i ba du .
Biy sózi de shayı shıǵa mala ı ilinde ónimli jumsalǵan. Bul sózdiń mánisin ize lep
qa asaq, daw-jánjelle di, sha asqan máselele di sheship biylik e iw ushın Xiywa xanlıǵı
á epinen ayınlanıp qoyılǵan wákili – degen mánini bildi edi. Mısalla : Móhi ba
qolında illa pıshaqlı, Qay á epke biy aǵanıń miyzanı. Kóbinese, shayı dó e pele inde
biy a aması usı a aqqa iye bolǵan shaxsla a ı menen qa a qollanıladı. Mısalı: Tó emu a
biyiw, Sapa niyazı, Qádi be gen, Sadıq hám Abılǵazı, Ay sa áda bolmas
Hajıniyazı, Bes júz móhi da lı biyle i ba du ; A ıq biyi, Shamu a yáná Qa lıbay,
Qálmámbe , E mámbe , Hásen, Abılay, Tó eniyaz biy jáne Hákim Nu lıbay, Beli aq
pıshaqlı begle i ba du .
Ájiniyaz shıǵa mala ında mámleke basqa ıwdıń ú li lawazımla ın ańla ıwshı beg,
biy, ká quda sózle i menen bi qa a da a alıq sózi de ushı asadı. A alıq sózi puqa a
xalıq ıń ús inen húkimlik e iwshi, el basqa ıwshı, ámelda kisi degen mánile di ańla ıp
keledi. Bul lawazımnıń engiziliwi uw alı maǵlıwma ı joqa ıda kel i ip ó ik.
Qa aqalpaqla dı basqa ıwǵa engizilgen ó a alıq lawazımına – keneges u ıwınan –
E naza keneges, qıpshaq u ıwınan – Sı ım biy, qoldawlı u ıwınan O az biy hám Mamı
biyle qoyıladı [Камалов С. 2001: 40] A alıq sózi ú kiy a a sózine -lıq kosım asın qosıw
a qalı jasalǵan. Bul sózge iyka bolǵan a a sózi házi gi ú kiy ille diń de lik ba lıǵında
qollanıladı. Shayı shıǵa mala ı ilinde bul sózdiń ózine án mánisi sonda, ol «u ıw
aqsaqalı», «biylik e iwshi» mánisin ańla adı. Mısalı: A zı a alıq degen begle i ba du ;
Xalıq so aǵan a alıqqa, Isin jú i ip qa alıqqa; A ań a alıq ı, a ıń Biybigúl.
Ájiniyaz óz dó e pele inde qa aqalpaq eliniń jaqsı jaqla ın kó e ińkilik penen
jı laydı, onıń uwxıy kamala qa e isken ulamala ın, qa aqalpaqla dıń xalıqlıq xa ak e in
maq anısh e edi, be eke li je -suwla ın, ú li- ú li ańla ı menen jemisle in, ádep-ik amlı
hám gózzal qız-jawanla ın, Gó uǵlıday ba ı jigi le in, xannan aq pıshaq sawǵa alǵan
biyle in, begle begile in e eń hú me hám súyispenshilik penen maq aydı, sola a qalı
pú kil qa aqalpaq eliniń a ın kó se edi [ Жәримбетов Қ. 2004: 91].
Solay e ip, Ájiniyaz shıǵa mala ı ilinde siyasiy jámiye lik sózle ónimli qollanılǵan
bolıp, házi gi dáwi de bul sózle diń ayı ımla ı góne gen sózle ge aylanǵan. Bazı bi
sózle diń o ma hám mazmunında ózge isle júz be se, ayı ımla ı máni keńeyiwi
27
qubılısına ushı aǵan. Bul bi likle belgili bi a iyxıy dáwi le degi qa aqalpaq xalqınıń
jámiye lik siyasiy jaǵdayı haqqında maǵlıwma be edi.
Ádebiya la :
1. Баскаков Н.А. Титулы и звания в социальной структуре бывшего Хивинского ханства // СТ.
– Баку, 1989. – № 1. – С. 68.
2. Камалов С. Каракалпаки в XVIII-XIX веках. – Ташкент: Фан. 2008. – С. 130.
3. Камалов С. Қарақалпақлардың халық болып қәлиплесиўи ҳәм оның мәмлекетлигиниң
тарийхынан // ӨзР ИА Қарақалпақстан бөлиминиң Хабаршысы. – Нөкис, 2001. – № 3 санына
қосымша. – B. 40.
4. Уразбоев А. Огаҳийнинг «Риёз уд давла» асарида ижтимоий-сиёсий лексика: филол. фан.
номз. дис… автореф. – Ташкент, 2009. – B. 81.
5. Чориев З. Тарих атамаларининг қисқача луғати. – Тошкент, 1999. – B.54.
6. Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў
тарийхы. – Нөкис: Билим, 2004. – B.91.
