95
REALIYA TÚSINIGI HÁM ONÍŃ ULIWMA TIL BILIMINDE ÚYRENILIWI
Zay o a Kanshayım Mu a bae na
QMU docen
Genjebae a Sholpan Pola qızı
QMU ling is ika (qa aqalpaq ili) baǵda ı 1-ku s magis an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703557
Anno aciya: Maqalada ealiya úsinigi, onıń ulıwma il biliminde ize lenip úy eniliwi olıq ashıp
be ilgen. Realiya mádeniya hám il o asındaǵı baylanıs ı, belgili bi mille ke án bolǵan milliy
dás ú le , qádi ya la dı sáwlelendi iwshi, sonıń menen bi qa a da xalıq ıń milliy kiyimle i, azıq-
awqa la ı, aǵınshaqla ı, a iyxıy, geog a iyalıq h. .b a amala dı óz ishine qam ıwshı úsinik esaplanadı.
Realiya xalıq ıń u mıs á izin, mádeniya ın, a iyxıy hám milliy kolo i in kó se ip be iwde áhmiye li ol
u adı.
Tayanısh sózle : ealiya, ling okul u ologiya, ek i alen siz leksika, milliy kolo i , mádeniya ,
i ealiya, e min.
Аннотация: В статье подробно раскрывается понятие реалии и ее изучение в общем
языкознании. Реалия - это понятие, отражающее связь между культурой и языком,
национальные традиции и ценности, присущие определенной нации, а также включающее в себя
национальную одежду, продукты питания, украшения, исторические, географические и другие
термины. Реальность играет важную роль в отображении образа жизни, культуры,
исторического и национального колорита народа.
Ключевые слова: реалия, лингвокультурология, безэквивалентная лексика, национальный
колорит, культура, ирреалия, термин.
Anno a ion: The a icle ully explains he concep o ealia and i s s udy in gene al linguis ics.
Reali y is a concep ha e lec s he connec ion be ween cul u e and language, na ional adi ions and
alues speci ic o a pa icula na ion, and also encompasses he na ional clo hing, ood, jewell y,
his o ical, geog aphical, and o he names o he people. Reali y plays an impo an ole in con eying
he li es yle, cul u e, his o ical and na ional cha ac e o he people.
Keywo ds: eali y, linguocul u ology, non-equi alen ocabula y, na ional colo , cul u e,
i eali y, e m.
Házi gi globallasıw dáwi inde ille a a hám mádeniya la a a baylanıs kem-kemnen
kúsheyip ba maq a. Jámiye iń awajlanıwı ilim-pánde, il biliminde jańa jónelisle diń
payda bolıwına óziniń ási in iygizip a ı . Há bi xalıq ıń ili óziniń a iyxıy, mádeniy,
sociallıq u mısın ózinde sáwlelendi edi. Jańa jónelis esaplanǵan ling okul u ologiyanıń
áhmiye li úsinikle inen bi i esaplanǵan ealiyala il biliminde belgili o ınǵa iye.
Realiyala xalıq ıń milliy-mádeniy kó inisle in, ú p-áde le in, u mıs á izin il a qalı
sáwlelendi edi. Bul sózle ildegi milliy kolo i i saqlap qalıwshı, óziniń belgili bi
mánisine iye bolǵan bi lik esaplanadı.
96
Realiya (la ınsha) “ eal” – haqıyqıy ná sele , ma e iallıq, degendi ańla ıp, abs ak
úsinikle den pa ıqlı áwish e, ba lıq a ba bolǵan ná sele di ańla adı [Qu biddino a N.R.
2023: 772]. Ola belgili bi xalıq ıń u mısı hám mádeniya ına án bolǵan, basqa ille de
olıq ek i alen i bolmaǵan sóz yáki dizbekle in bildi edi. Realiyala áde e, ek i alen siz
leksika sıpa ında qa aladı. L.S.Ba xuda o ıń jazıwınsha: ”Ek i alen siz leksika – bi
ildegi leksikalıq bi likle diń basqa ilde olıq yamasa ulıwma ek i alen ke iye
bolmawı”– dep kó se edi [Бархударов Л.С. 2010: 59].
Ulıwma il biliminde ealiyala dı úy eniw XX ási diń 50-jılla ınan baslanǵan. Ba ıs
awda ma mek ebi alımla ınan bi i bolǵan Pede sen ealiyanı ulıwma paydalanıwdaǵı
iyka ǵı mánisi sebepli ulıwma belgisiz hám úsiniksiz dep sınǵa aladı. Onıń piki inshe
ealiyanıń iyka ǵı a alıwı ( eal ná sele ) onıń mánisine uw ı kelmey uǵının ay adı.
Realiyala abs ak úsinikle di de ańla ıwı múmkin. Bul pa adoks i sheshiw ushın
Laponen (2009) qıyalıy dúnyada oylap abılǵan buyımla ı ushın ”i ealiya” a amasın
usınıs e ken. Realiya úsinigine E.M.Ve echagin, V.G.Kos oma o , I.S.Aleksee a,
A.D.Sh ey ce , M.L.Vaysbu dla óz piki le in bildi gen bolsa, bolga ilimpazla ı bolǵan
S.I.Vlaxo hám S.P.Flo inle “Непереводимое в переводе” miyne inde ay ıqsha a ap
ja ı ıp be gen. Oǵan kó e: “Realiyala – belgili bi xalıq ıń u mısı, ú p-áde le i,
mádeniya ı, sociallıq awajlanıwına baylanıslı ná se, p edme ,waqıya-hádiysele di
ańla ıwshı sóz hám sóz dizbekle i bolıp, ola milliy hám dáwi lik qásiye le ge iye”
[Vlakho , Se gei and Flo in.1980: 8] ekenligin ańlaymız. A.V.Fede o “ ealiya” degende
“sociallıq hám ma e iallıq u mıs á izin ańla ıwshı” ek je gilikli hádiyseni bayanlawshı
hám basqa xalıqla dıń u mısında hám úsiniginde ek i alen i joq bolǵan sózle dep
úsindi edi [Фёдоров А.В. 1983:160]. Realiyala basqa ildegi úsinikle di úsiniw ushın
zá ú bolǵan milliy hám mádeniy bi likle esaplanadı. Mille iń a iyxıy dáwi le degi
u mıs á izi, social-ekonomikalıq awajlanıwı ealiyala ǵa óz ási in kó se edi. Sonıń
ushın da ealiyala haqqında ay qanımızda, milliylik, ózine ánlik hám a iyxıy kolo i
máselele in she lep ó ip bolmaydı. Sebebi ealiyala há qanday dáwi de de bi waqı ıń
ózinde de milliy hám a ixıy eńbá eńlikke iye boladı. Jámiye iń ma e iallıq hám
mánawiy ómi inde jańa ealiyala dıń payda bolıwı ilde ealiyanıń júzege keliwine alıp
keledi. Realiyanı ildiń basqa sózle i menen salıs ı ǵanda onıń ózgesheligi sonda,
ealiyanı ańla a uǵın p edme , úsinik, hádiyseniń bi á ep en xalıq penen, jáne basqa
á ep en a iyxıylıǵı menen baylanısı boladı. Bunnan bolsa milliy, je gilikli yáki a iyxıy
kolo i iń ealiyaǵa ánligi kó inip u ıp ı. Tili úy enilip a ı ǵan xalıq mádeniya ında ol
yáki bul ealiyanıń, ózine án sózdiń, p edme iń joq ekenligi soǵan alıp keledi, sózdiń
ba lıq seman ikalıq dúzilisi, onıń leksikalıq iyka ın qosıp esaplaǵanda mádeniy ózine án
bolıp qaladı. Sonday-aq, awızeki sóylewimizde ba bolǵan, milliy hám mádeniy
97
ózgeshelikle imizdi kó se ip be iwshi sóz bi likle i ba , ola biziń á i apımız, álem hám
ábiya penen úzliksiz baylanıslı halda piki lewimizde ba ekenligin kó se edi.
Ling okul u emadan pa ıqlı bolǵan ealiya ek sóz hám sóz dizbekle inde ǵana
sáwlelenedi. Bul baǵda da alıp ba ılǵan izleniwle oǵan há qıylı anıqlama be iliwine
sebep bolǵan. A ap ay qanda, R.Fayzullae a awda mada milliy kolo i i sáwlelendi iwdi
úy ene eken, oǵan ómendegishe úsinik be edi: "Realiyala bi xalıq ilinde payda bolıp,
mille iń u mıs á izi, a iyxı, mádeniya ın ózinde sáwlelendi edi hám ózge ilde onıń
anıq ek i alen i bolmaydı." Realiyala belgili bi xalıqqa án bolǵan, milliy-mádeniy
á eple in sáwlelendi iwshi bi lik bolıp, ola da xalıq ıń sociallıq kelip shıǵıwı, milliy
uwxı, a iyxı hám mádeniya ı menen baylanıslı bolǵan in o maciyala júzege shıǵadı.
“Realiya” sóziniń úsinikle i há qıylı bolǵanı sıyaqlı ola dı klassi ikaciyalaw da
há ú li. Realiyala dıń ize leniw a iyxında a o la há qıylı ú le ge bólip úy engen.
Búgingi kúnde ilologiya hám awda ma eo iyası a awındaǵı ize lewshile ealiyala dıń
há qıylı klassi ikaciyalaw p inciple ine iyka lanǵan. L.S.Ba xuda o ıń klassi ikaciyası
anıq hám ıqsham bolıp, basqa ilimpazla dikinen ajı alıp u adı. Ol ealiyala dı
ómendegishe klassi ikaciyalaydı:
1. Milliy asxana aǵamla ınıń a la ı;
2. Xalıq kiyimi hám ayaq kiyim ú le i;
3. Xalıq ayaq oyınla ı;
4. Xalıq awızeki dó e iwshiligi ú le i;
5. Siyasiy ins i u la hám jámiye lik hádiysele ;
6. Sawda hám jámiye lik mákemele .
Til bilimi hám ling okul u ologiyalıq sheńbe indegi ealiyala a asınan
G. D. Tomaxin, bi inshi gezek e, onomas ikalıq ózgesheligine iye bolǵan ealiyala dı
ajı a ıp alǵan:
1) oponimle – milliy hám a iyxıy associaciya oya ıwshı geog a iyalıq a amala ;
2) an oponimle - a iyxıy shaxsla , jámiye lik ǵay a ke le , alımla , jazıwshıla ,
kó kem óne insanla ı, kó kem ádebiya hám xalıq awızeki dó e iwshiligindegi belgili
qaha manla dıń a la ı;
3) ádebiya hám kó kem óne dó e pele iniń a la ı, jámiye hám mámleke
u mısındaǵı a iyxıy, ak le hám u mıslıq waqıyala , mámleke lik shólkemle hám
mákemele a amala ı; ekinshiden, apellya i lik sózlik penen be ilgen ealiyala :
1) ábiyiy geog a iyalıq o alıq, ósimlik ( lo a) hám haywana ( auna) dúnyası
ózgeshelikle in bildi iwshi a amala ;
98
2) ayı ımla ı mámleke dúzilisi, mámleke iń jámiye lik-siyasiy u mısı, huqıq anıw,
áske iy isle , kó kem óne , bilimlendi iw sis eması, kúndelikli u mıs, ú p-áde le hám
basqala ǵa iyisli sózle .
Realiya óz mazmunı, o ma hám wazıypala ına qa ay e minle ge uqsap ke edi.
Te minle haqqında kóplegen ilimpazla de lik bi dey úsinikle di be gen. Te min a nawlı
ilimiy- exnikalıq úsinik i sıpa lawshı sóz yáki sóz dizbegi. O.Vinoku dıń piki inshe
e min há dayım anıq bolıp keledi. Te minle iyka ınan ilge zá ú ligi, jámiye oǵan
mú ájligi ushın ja a ıladı, qabıl e iledi. Realiyala da e minle ge jaqın keledi. Bi aq,
e minle diń sinonimi bolmaydı, bi p edme iń bi mánide keliwin kó se ip be edi.
Kópshilik eminle she ille inen ki ip kelgen hám shega alanǵan boladı. Realiyala bolsa
leksikalıq á ep en shega alanbaǵan boladı. A.D.Sh ey se óz ize lewle inde e min-
ealiya úsinigin bi ge qollanadı [Швейцер А.Д.1988: 253]. Realiya hám e minle
a asındaǵı pa ıqla dı ay a uǵın bolsaq, ealiya xalıq á epinen ja a ıladı, milliylikke,
a iyxıylıqqa iye boladı. Te minle bolsa jasalma áwish e ilim-pán adamla ı á epinen
a aladı.
Juwmaqlas ı ıp ay a uǵın bolsaq, ealiyala ildegi mádeniy qa lamdı
sáwlelendi e uǵın áhmiye li bi lik. Ola dı úyeniw a qalı belgili bi xalıq ıń a iyxıy
ó mishi, qádi ya la ı hám dúnyaqa asın analizlew múmkin. Sonıń ushın da, ealiyala dı
ling okul u ologiyalıq, seman ikalıq, awda mashılıq á eple inen e eń úy eniw
zamanagóy il biliminiń áhmiye li jónelisle inen bi i bolıp qalmaq a.
Ádebiya la :
1. Abdinazimo Sh, Tolıbae , X. Ling okul u ologiya – Tashken : Me odis nash yo i 2025.
2. Бархударов Л.С. Язык и перевод. Вопросы общей и частной теории перевода. – М.:
Издательство ЛКИ, 2010. – 240 с.
3. Бархударов Л.С. Язык и перевод. М.: Междунар. отношения, 1975.
4. Фёдоров А.В. Основы общей теории перевода. М.: Высш. шк., 1983.
5. Qu biddino a N.R. Realiya ushunchasi a uning ilshunoslikda o‘ ganilishi // O ien al enaissance:
Inno a i e, educa ional, na u al and social sciences. 2023. №4. – B. 771-777.
6. Томахин Г.Д. Реалии в языке и культуре. М.: Иностр. язык в школе, 1997. № 3.
7. Usmano a Sh. Ling okul u ologiya – Tashken 2019.
8. Vlakho , Se gei and Flo in, Side (1980) Nepe e odimoe pe e ode, Moscow: Mezhduna odnye
o nosheniia.
9. Швейцер А.Д. Теория перевода, статус, проблемы, аспекты. М.: Наука, 1988. 1973.
