169
QARAQALPAQ TILINDE LINGVOMÁDENIYATTANÍW MÁSELELERI HÁM
ONÍŃ MILLIYLIKTI SÁWLELENDIRIWDEGI ÁHMIYETI
Ulbanu Qayıpnaza o a
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI ayanısh dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703797
Anno aciya: Maqalada il hám mádeniya ıń óz-a a baylanıslılıǵı hám ola dıń
ling okul u ologiyalıq kózqa as an úy eniliwi analiz e iledi. Soma ikalıq azeologizmle a qalı xalıq ıń
milliy men ali e i, ú p-áde le i hám mádeniy qádi iya la ı sáwlelendi iledi. Qa aqalpaq ilindegi
ling okul u ologiyanıń eo iyalıq hám ámeliy áhmiye i kó se ilip, il a qalı milliy mádeniya ı saqlaw
zá ú ligi a ap ó iledi.
Tayanısh sózle : Til, mádeniya , ling okul u ologıya, soma ikalıq azeologizm, milliy men ali e ,
ling is ika.
Аннотация: В статье анализируется взаимосвязь языка и культуры, а также их изучение
с лингвокультурологической точки зрения. Через соматические фразеологизмы отражаются
национальный менталитет, обычаи и культурные ценности народа. Показано теоретическое и
практическое значение лингвокультурологии в каракалпакском языке, подчёркивается
необходимость сохранения национальной культуры через язык.
Ключевые слова: язык, культура, лингвокультурология, соматические фразеологизмы,
национальный менталитет, лингвистика.
Anno a ion: The a icle analyzes he in e ela ion be ween language and cul u e and hei s udy
om a linguocul u ological pe spec i e. Th ough soma ic ph aseological uni s, he na ional men ali y,
cus oms, and cul u al alues o he people a e e lec ed. Theo e ical and p ac ical signi icance o
linguocul u ology in he Ka akalpak language is shown, emphasizing he impo ance o p ese ing
na ional cul u e h ough language.
Keywo ds: language, cul u e, linguocul u ology, soma ic ph aseological uni s, na ional men ali y,
linguis ics.
Házi gi zaman il biliminde milliyligimizdi bekkemlewde mádeniya hám il, ú p-
áde le a asındaǵi baylanısla , adamla a asındaǵı há qıylı kóz qa asla il biliminde
iyka ǵı máselele den bolıp sanaladı. Mádeniya – il a qalı ómi sú edi. Sol sebepli ildi
mádeniya an, mádeniya ı ilden aj a ıp bolmaydı. Há bi mille iń ádebiy ili a qalı
milliy mádeniya ı júzege keledi. Há qanday xalıq hám mille iń basqala ınan ayı ıp
u ıwshı milliy dás ú le i, ú p-áde le i, sóylew usılı hám sóylew mádeniya ı ba . Til,
shaxıs hám mádeniya ı ilge baylanıslı ak o e inde úy eniwshi ling omádeniya anıw
iliminiń il biliminde ay ıqsha ózine án ling omádeniy analizle i hám qásiye le i menen
áhmiye li bolıp sanaladı. Mine usı sıyaqlı il bi likle iniń ling omádeniy qásiye le i
haqqında sóz e ilgende eń dáslep sózdiń ási liligin kúshey iwshi hám gápke emocional-
eksp essi lik máni be iwshi soma ikalıq azeologizmle diń ling okul u alogiyalıq
á ep en aj alıp u a uǵın belgile ine oq alıp ó iwimiz ke ek.Sonlıq an qa aqa aqalpaq
170
ilindegi soma ikalıq azeologizmle di milliy-mádeniy aspek e úy eniw maqse ke
muwapıq esaplanadı. Soma ikliq zeologizmle xalıq ıń mádeniya ı hám milliy
men ali e i, e nomádeniya ı haqqındaǵı maǵlıwma la dı kó se iwshi il bi likle i
esaplanadı.
Ulıwma ay qanda ek ǵana soma ikalıq azeologizmle emes bá she ildegi
azeologizmle sol mille iń jasaw á izin, mádeniya ın, milliy dás ú le in, sol ilge án
sóz baylıqla ınıń hám bilimle iniń ayqın kó inisi. Sonlıq an bolsa ke ek ózbek ilshisi
Sh.Raxma ullae azeologizmle haqqında bilay degen: «F azeologizmle mille iń
mádeniya ın kó se iwshi maǵlıwma la bazası hám de ıyka ınan ling omádeniya anıwdı
bildi iwshi il bi ligi» – dep kó se edi. [Рахматуллаев Ш.1966]
Ózbek ilshisi D.Nıyazme o a da ildegi azeologizmle diń qu amındaǵı
ózgeshelikle mámleke yáki xalıq ıń qandayda bi dáwi de ózine án belgile iniń
awajlanıwı ná iyjesinde jámiye egi ózge isle di suw e lewshi ózine án kóz qa asla ı
esalaplaydı [Д. Ниязметова. 2021:18].
Sonlıq an há bi ilde xalıq ıń milliyligin, ú p-áde hám dás ú le in kó es iwshi
kóplegen azeologizmle júzege kelgen. De lik bá she azeologizmle de il hám milliy-
mádeniya a qalı dunya ka inasın ańla ıwshı ózgeshelikle i ba .
Búgingi kúnde ille di milliy-mádeniy, milliy-mádeniya ı bolsa ling is ikalıq kóz
qa as an ilimiy hám de ámeliy de ekle ge iyka lanǵan halda úy eniw zá ú ligi ádewi
sezilmek e. Usı sıyaqlı másele le de hazi gi zaman il biliminde ille di hám ondaǵı
ózgeshelikle di úy eniwge ling omádeniy á ep en ize lew júdá úlken i iba
qa a ılmaq a. Bunnan ısqa ı il hám mádeniya o asındaǵı óz a a baylanısla il biliminde
ilshi ilimpazla dıń qızıǵıwshılıǵın ózine qa a qan jańa a aw bolıp esaplanadı. Eń dáslep
ling omádeniy qa ınas ıń ıyka ǵı ózine án qásiye le in ashıp be iwde házi gi dáwi il
bilimindegi «ling okul u alogıya» e mininiń as ında qanday úsinikle ja ı ǵanlıǵın
anıqlap alıwımız lazım. Bunıń ushın eń dáslep il hám mádeniya ıń óz a a baylanısı hám
de qa ınasın úy enip shıǵıwımiz ke ek.
Kó nekli us a ıyxshısı, ilshi P.M.Bicilli il hám mádeniya haqqında ómendegishe
piki bildi edi:«Til óziniń qu ılısı, leksikası boyınsha mádeniya á eple iniń bi i emes, al
eń áhmiye lisi bolıp abıladı, yaǵniy il-mádeniya ı qo shap u ǵan ayna». Al E.Sepi
bolsa «Til mádeniya an bólek jasay almaydı, sebebi ol biziń u mıs á izimizdi
sıpa lawshı, sociallıq jaq an miy as bolıp qalǵan ámeliy kónlikpele hám ideyala
bi ikpesinen iba a » [П.М. Бицилли 1996:158].
Ling okul u ologiya pániniń awajlanıwında «koncep » úsinigi o aylıq o ında
jaylasadı. Koncep - insan oy-piki i hám mádeniya ınıń il a qalı sáwlelengen logikalıq-
kogni i bi ligi sıpa ında qa aladı. Koncep il a qalı jámiye sanasında qáliplesip, máni
171
hám úsinikle jıyındısı sıpa ında il biliminde seman ikalıq yad o sıpa ında kó inedi.
Máselen, “jú ek” úsinigi ek biologiyalıq úsinik i emes, al mehi -muhabba , qo qıw,
sezim, ba ı lıq sıyaqlı mádeniy á eple di de óz ishine aladı. Bunday úsinikle diń payda
bolıwı sol xalıq ıń jasaw á izi, milliy dás ú le i hám milliy sanasına, sonday-aq ilindegi
xalıq ilindegi azeologizmle ge de baylanıslı. Sonlıq an, koncep le il hám
mádeniya ıń úzliksiz baylanısın kó se iwshi iyka ǵı bi likle bolıp esaplanadı. Buǵan
dálil sıpa ında E.S. Kub yako ıń salıs ı malı ú de bildi gen piki in kel i ip ó sek boladı:
«koncep – psixikalıq sis ema bolıp, ol ú li kompaziciyalıq kó inis egi bilimle k an i
yamasa ulıwmalasıwı». [Кубрякова.1996].
Qa aqalpaq il biliminde usı kúnge shekem il hám mádeniya ıń qa ınasına je e li
dá ejede dıqqa qa a ılǵan, sebebi ling okul u alogiya hám koncep e minle ine
baylanıslı úsinik hám maǵlıwma la a nawlı kı apla da jánede ling okul u alogıyalıq
á ep en analiz islengen disse aciyala hám de maqala da ize lewshile imiz á epinen
islengen
Mısalı, Sh.Abdinazimo hám X.Tolıbae a o lıǵında «Ling okul u ologıya» a lı
eń dáslepki oqıw qollanbasınıń al ınshı bóliminde “Koncep ” e mininıń payda bolıwı
hám awajlanıw jolla ı haqqında ay ıp ó ilgen [Sh.Abdinazimo , X.Tolıbae . 2020:140].
Ling okul u alogiya máselele i G.Kdı bae anıń «Man» – «adam» koncep os e ası
bi likle iniń ling omádeniy hám ling okogni i lik ózgeshelikle i (inglis hám qa aqalpaq
ille i mısalında) a lı disse acıyası [Г.К.Қдырбаева.2017].
E.Iskende o a «Qa aqalpaq ilindegi zoonimle diń ling omádeniy analizi» a lı
monog a iyasında qa aqalpaq ilindegi zoonimle diń koncep uallıq analizi haqqında ay ıp
ó ilgen [E.Iskende o a. 2014:124].
Qa aqalpaq il biliminde ling okul u ologiyalıq máselele di ilimiy- eo iyalıq
iyka da ize lew ná iyjesinde usı baǵda da bi qansha a nawlı ilimiy maqalala ja a ılǵan
hám bul mashqalala dıń sheshimi belgilep be ilgen. Mısalı:
P.Najimo hám A.Ma jano la dıń a o lıǵındaǵı «Til bilimin ize lewde
an opocen is lik pa adigma» maqalası qa aqalpaq il biliminiń an opocen is lik
pa adigma úsiniginiń awajlanıwındaǵı ózge isle sonday-aq ling okul u alogıya,
e noling is ika, psixoling is ikalıq sıyaqlı baǵda la dı ize legende ek ǵana ilde emes
uwxiy kúshle di ize lew ke ekligin ay ıp ó edi. Ulıwma alǵanda maqala a iyxiy-
salıs ı malı me od hám sis emalı-s uk u alıq ize lewle menen bi gelik e qáliplesken
an opocen is lik baǵda haqqında ay ıladı [П.Нажимов, A.Матжанов.2021:184-187].
Demek qa aqalpaq il bilimi ushın ling okul u ologiya páni oǵada úlken áhmiye ke
iye. Sebebi ol il hám mádeniya a asındaǵı úzliksiz baylanıs ı sáwlelendi edi, xalıq ıń
milliy men ali e in, uwxıy dúnyasın hám mádeniy qádi iya la ın il a qalı ashıp be edi.
172
Ling okul u ologiya já deminde biz ildiń ek ǵana g amma ikalıq dúzilisin emes, al onıń
a ında u ǵan xalıq mádeniya ı, dúnyaqa ası, ú p-áde hám dás ú le in de e eńi ek
úsinemiz. Sonlıq an bul pán milliy ózlik i saqlawda, xalıq mádeniya ın il a qalı
áwlad an-áwladqa je ke iwde, sonday-aq, ildi mádeniya penen únles halda úy eniwde
sheksiz o ın iyeleydi.
Ádebiya la :
1. Рахматуллаев Ш. Ӯзбек фразеологиясининг баъзи масалалари, Т.,1966
2. Д. Ниязметова. Инглиз ва Ӯзбек тилларида озиқ-овқат компонентли фразеологизмларнинг
лингвокультурологик хусусиятлари. Тошкент-2021. Б. -18.
3. Бицилли П.М. Избранные труды по филологии. Нация и язык.-М.: Наследие.1996.-158 с;
Сепир П.М. Избранные труды по филологии. Нация и язык.-М.:Наследие.1996.158 с.
4. Кубрякова и др. Краткий словарь когнитивных терминов / Под ред. Е.С. Кубряковой, М.,
1996.
5. Abdinazimo Sh., Tolıbae X., Ling okul u ologıya. -Nókis.: «Qa aqalpaqs an», 2020. 140 b.
6. Қдырбаева Г.К. «Ман» - «Адам» концептосфераси бирликларининг лингвомаданий ва
лингвокогнетив -хусусиятлари (инглиз ва қороқолпоқ тиллари
мисолида):Филол.фан.фалс.д-ри (PhD)… дис.aвтореф.-Тошкент, 2017;
7. Iskende o a E. Qa aqalpaq ilindegi zoonimle diń ling omádeniy analizi. – Nukus.: Golden P in
Nukus, 2024. – 124 b.
8. Нажимов П., Матжанов А. Тил билимин изертлеўде антропоцентристлик парадигма.- ӨзР
ИА ҚБ Хабаршысы. Нөкис, №4 (265),184-187-б.
