185
QAZÍ MÁWLIK SHÍǴARMALARÍ TILINDE STILISTIKALÍQ
FIGURALARDÍŃ QOLLANÍLÍWÍ
O ınbae a Jupa gúl
Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i Qa aqalpaq il bilimi ka ed ası óz be inshe izleniwshisi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703827
Anno aciya: Maqalada XX ási degi qa aqalpaq shayı ı Qazı Máwlik shıǵa mala ınıń illik
ózgeshelikle i sóz e ilgen. Shayı dó e pele i ilindegi s ilis ikalıq igu ala dıń ózgshelikle i hám
qosıq ıń ási liligin a ı ıwdaǵı xızme i úy enilgen.
Tayanısh sózle : S ilis ikalıq igu ala , asinde on, polisinde on, kó kem áki a , alle e aciya,
ellipsis.
Anno a ion: The a icle discusses he linguis ic ea u es o he wo ks o he 20 h-cen u y
Ka akalpak poe Qozi Ma lik. The s ylis ic o ms used in he poe ’s language and hei ole in enhancing
he exp essi eness o his poems a e analyzed.
Keywo ds: S ylis ic igu es, asynde on, polysynde on, a is ic epe i ion, alli e a ion, ellipsis.
Аннотация: В статье рассматриваются языковые особенности творчества
каракалпакского поэта XX века Кози Мавлика. Изучаются особенности стилистических форм
в языке поэта и их роль в повышении выразительности стихотворений.
Ключевые слова: Стилистические фигуры, асиндетон, полисиндетон, художественное
повторение, аллитерация, эллипсис.
S ilis ikalıq igu ala ildiń kó kemlew qu alla ı sis emasında úlken áhmiye ke iye.
«S ilis ikalıq igu ala , bul – ay ıqsha qu ılǵan sin aksislik dizbekle yamasa gáple bolıp,
ola ildiń ob azlılıǵı ushın xızme e edi» [1.Бекбергенов А. 1990: 82]. Qazı Máwlik
shıǵa mala ı ilinde s ilis ikalıq igu ala dıń ómendegi ú le i jumsaladı.
Asinde on – waqıyala dıń ez almasıwın kó se iw ushın bi gelkili aǵzala dıń
yamasa gáple diń dáneke siz qollanılıwı. Onıń ná iyjesinde dinamikalıq há eke ,
jedellilik ańla ıladı [2. Бекбергенов А. 1990: 83]. Shayı shıǵa mala ında dáneke siz
qollanılǵan bi gelkili aǵzala ushı asadı. Mısalı:
Saquda Nazlıxan, Shomaq a Ayjan,
Uyǵı da bellidu a ı Biybijan,
Xojeli shah inde nazlı Shúki jan (Qushaydı).
Yawmı a Ziyada, shawdı da Uǵıl,
Ú gench e Enejan yúzle i gúl-gúl,
Xiywada Shahsanem shashla ı gúl-gúl (Qushaydı).
Hawada qa shıǵa, lashın, zaqshala (Ol nege dá ka ).
Jeseń há kúni alma, ánji , ana dan (Ol nege dá ka ).
Baǵı, sa hawızı, gúli-gúlshanı,
186
Bi sáwe ya appay ol nege dá ka (Ol nege dá ka ).
Be ilgen qosıq qa a la ındaǵı sózle bi -bi i menen dáneke siz baylanısqan. Qosıq
qa a la ınan waqıyala dıń belgili bi á ip penen, izbe-izlik penen almasıp ba ıwın
kó iwge boladı. Usınday waqıya yamasa qubılısla dı bayanlawda s ilis ikalıq igu ala dıń
dáneke siz o mada qollanılıwı shayı dıń dó e iwshilik shebe liginen de ek be edi.
Polisinde on - Polisinde on yamasa kóp dáneke lilik (g ek. polysynde on – kóp
baylanıslı) – ay ılajaq sózle ge logikalıq hám in ona siyalıq jaq an dıqqa awda ılıwı
ushın ola dı baylanıs ı ıwshı dáneke le diń bi -neshe má ebe qay alanıp, in ona siyada
i kinish payda bolıwı. Shayı shıǵa mala ında polisinde on qubılısı jiyi ushı asadı. Mısalı:
Hám qıyalap baqıp hám qaqa qashın,
Shashmi shahlasına aqlım hay andu (Aqlım hay andu ).
Yaki elli bilan, yuqsa yuz bilan,
O asında ashıp- oldın pe iyza . (Pe iyza ).
Gáhi kelsem gáhi kelmey ózime,
Kóńlim qapasına aqlım hay andu . (Aqlım hay andu ).
Gá sókup, gá sınap, gáhi maq adı,
Gáhi hay an boldı, sózden oq adı...
Yaki hú me áyle, yaki xo áyle(Qazı Máwdud penen Sa u a qız ay ısı)
Bul mısalla daǵı hám, yaki, bilan, gáhi, gá sıyaqlı dáneke le áki a lanıp
keliw a qalı polisinde on qubılısın jasaydı. Bul mısalla da dáneke le piki di jáne de
ási li e ip je ke ip be iwde ay ıqsha xızme a qa adı. Hám dáneke i bi ik i iwshi
dáneke le bolsa, yaki dáneke i awıspalı dáneke le esaplanadı. Al gá, gáhi dáneke le i
gezekleslik máni bildi ip kelgen.
Kó kem áki a . Qosıq ıń mazmunnıń emocionallıǵın, ási sheńligin
ámiyinlew ushın kó kem áki a dıń o nı ay ıqsha»[ 3.Ka lıbae a G. 2024:261]. Qazı
Máwlik piki diń ási in ele de kúshey ip kó se iw ushın súw e lenip a ı ǵan ná seni yaki
qubılıs ı bi neshe e qay alap áki a laydı. Shayı dıń qosıqla ında áki a jiyi qollanıladı.
Qazı Máwlik shıǵa mala ında kó kem áki a dıń bi neshe ú le i ushı asadı. Tómende
mısalla a qalı ola dı kó ip shıǵamız.
Alli e aciya – bi gelkili dawıssız sesle di qay alap qollanıw a qalı kó kem
sózdiń ási liligin kúshey e uǵın kó kem usılla dıń bi i. Qazı Máwlik kó kem ási lilik i
a ı ıw maqse inde bunday ú degi dawıssız sesle diń áki a lanıp keliwin jiyi qollanǵan.
Mısalı:
Qaddi shamsha kibi belle i názik,
Qolla ında hinju qaslı bilezik,
Kózle i más ana, qashla ı yazıq,
187
Qama yúzli qızla ı ba Shımbaydıń (Shımbay bayazı).
Bul qosıq qa a la ında q sesi qaddi, qolla ında, qaslı, qashla ı, qama , qızla ı
sózle inde áki a lanıp kelgen bolsa, b sesi belle i, bilezik, ba sózle inde qay alanǵan.
Bul bayazdı bas an-ayaq e ka ıp,
Xalıq ishine jayǵan egis je ke ip,
Munsha sózdi bayaz e ip pi ke ip,
Munı yazǵan mollasına ne sózdu (Ne sózdu ).
Bul qa a la da b sesi bul, bayazdı, bas an, bayaz sózle iniń basında
áki a lanǵan, al m dawıssızı munsha, munı, mollasına sózle iniń basında áki a lanǵan.
Hám qıyalap qa ap qaqa sań qashın (Gi ip a emdi).
Bunda shayı sózdiń basında qıyalap, qaqa sań, qashın sózle inde q sesi
áki a lanǵan.
Yalǵanshıda hesh daǵı joq gózzalsań,
Yuz mıń álwan jılwa menen sózle seń,
Dilwa lıq babında misli búlbúlseń,
Yúzle ińni men pe iyge megze im (Megze im).
Bul qa a la da y sesi yalǵanshıda, yuz, yúzle ińni sózle inde sózdiń basında
qay alanıp kelingen.
Bilakińde ba du al ın bilezik,
Ba maqla da ba du illadan yúzik,
Qashla ıń qálemdu belle iń názik,
Boyıń sá wi xu amana megze im (Megze im).
Bul qa a la da b sesi bilakińde, bilezik, ba maqla da, ba du , belle iń, boyıń
sózle inde sózdiń basında kelip ási lilik i kúshey ip be gen.
Qılısh ayın qıyılmush u qashla ıń,
Hinjdeyin izilmishdu ishle iń,
Há á ep e on ó ó im shashla ıń,
Qálemdek qashla ın yadıma úsh i (Yadıma úsh i).
Bunda shayı qılısh ayın, qıyılmush u , qashla ıń, qalemdek sózle inde q sesin,
ekinshi qa a daǵı izilmishdu , ishle iń sózle inde sesin áki a lap qollanǵan. Sesle diń
bunday únlesip qollanıw ga moniyası há bi qosıq qa a ınıń ási liligin kúshey keni
sózsiz.
Bi ha pi QAP u u , qay ılıp qa ap,
E e u ıpa ziya-zulıpla dı a ap,
Bundaǵı qa a la da q sesi qap, qay ılıp, qa ap sózle inde áki a lanǵan. Bunday
kó kem áki a la dıń qollanılıwı a qalı shayı qosıqqa ózgeshe ási lilik baǵıshlaydı.
188
Kóylegi da ayı óń i monshaqlı,
Basında u mesi illa shashaqlı
Bah amla ı ba du al ın shashaqlı,
Bi dilba dúnyaǵa kelgen qushaydı (Qushaydı).
Bul qosıq qa a la ında shayı qosıq ıń ekinshi, úshinshi hám ó inshi qa a la ın b
dawıssızı menen baslaydı.
Bay bolıp dúnyada olıp asqanıń,
Mamıq ósek emi ká e ja qanıń,
Taq a bán dúkanda awa sa qanıń,
Bi sáwgili ya sız ol nege dá ka (Ol nege dá ka ).
Be ilgen qosıq qa a la ında dawıssızı olıp, asqanıń, ósek, emi , aq a, awa
sózle iniń basında áki a lanıp qosıq ıń kó kemliligin a ı ǵan.
Sabı dın “sad” alıp sa aǵa e u ,
Fı aqdin “ e” alıp anaǵa e u ,
Wasldan “waw” alıp wa aǵa e u
Yaki bizni hij anıńda za áyle.
Bul qosıq qa a la ı a qalı shayı dıń dó e iwshilik shebe ligin bayqawǵa boladı.
Bunda bi inshi qa a da s sesi sabı , sa , sapaǵa sózle inde áki a lanıp kelgen bolsa,
ekinshi qa a da p sesi pi aqıń, pe, pana sózle inde, w sesi wasliy, waw sózle inde
qay alanıp qosıq ıń ási liligin a ı ǵan.
Tı nadek yú ishli, o ı u ıshlı,
Qa shıǵa qush yańlı boynı bu ıshlı,
Búlbildek xosh hawaz bilan kúlishi,
Laǵlı-lábin za a shana megze im (Megze im).
Bul mısalda dawıssızı bi inshi qa a da ı nadek, o ı, u ıshli sózle inde
qay alanǵan, al keyingi qa a la da b dawıssızı boynı, bu ıshlı, búlbildek, bilan sózle inde
áki a lanıp kelgen.
Sóz dizbekle i hám gáp iń qu ılısında gezlese uǵın dawıslı sesle diń únlesligi,
yaǵnıy bi dey bolıp áki a lanıp keliwi assonans esaplanadı. Bul qubılıs a kópshilik
jaǵdayla da a sesi qay alanıp keliwi múmkin. Qazı Máwlik iń shıǵa mala ında assonans
qubılısı jiyi ushı asadı. Mısalı:
A ıq aqsaqalǵa a na qazdı sań,
Aqsaqal-bolısqa buy ıq jazdı sań,
A ı hawazańdı ju an ozdı sań,
Bi sáwgili ya sız ol nege dá ka (Ol nege dá ka ).
189
Bul mısalda a dawıslısı a ıq aqsaqal, a na, aqsaqal, a ı, sózle inde bi neshe e
qay alanıp dawıslı sesle diń únlesligin ámiyinlep u . Sonıń ná iyjesinde bayanlanıp
a ı ǵan piki diń jaǵımlılıǵın, ási liligin ámiyinlewde kó kem usıldıń bi ú i sıpa ında
xızme a qa ǵan.
Kegeyli boyında aq gúl pi ip i,
Aq gúldi a alap ya ım ke ip i (Qızla qosıǵı).
Bul qosıq a da a dawıslısı aq , a alap sózle inde jiyi áki a lanǵan.
Men ó ken kósheden há giz ol pá iy,
Ó se hám ó mesdu nedu gúnayım?!
Bul mısalda ó dawıslısı ó ken, ó se, ó mesdu sózle inde áki a lanıp assonans
qubılısın payda e ken. Ná iyjede ola dıń emo sional-eksp essi lik ási i kúshey ilip
be ilgen.
Ashıqla yıǵlashıp aqa kóz yashı,
Ay alıq ıń dá i yadıma úsh i (Yadıma úsh i).
Be ilgen qosıq qa a la ında da a dawıslısı ashıqla , aqa , ay alıq sózle inde
qay alanıp qollanılǵan.
Qazı Máwlik iń dó e pele inde qosıq qa a la ınıń uyqasın ámiyinlew, buwın
eńligin saqlaw hám basqa da s ilis ikalıq maqse le de bi dey g amma ikalıq o mala dıń
áki a lanıp keliwi jiyi ushı asadı. Mısalı:
Qádi kóshesinde anadan uwǵan,
Hawazası jumla-jahanǵa olǵan,
Kamalǵa kel i ip á biya qılǵan,
A a-anasına aqlım hay andu (Aqlım hay andu ).
Bul mısala há bi qosıq qa a ınıń sońında uw, ol, qıl úbi eyille iniń sońında
kelbe lik eyildiń –ǵan qosım asınıń áki a lanǵanın kó iwge boladı.
Qáddi-boyı sá wi aldı gózlegen,
Iba bilán qashın qaģıp sózlegen,
Lábin islep yuz mıń jilwa áylegen,
Shiy in sózli qızla ı ba Shımbaydıń (Shımbay bayazı).
Bul qa a la dıń sońında gózle, sózle, áyle úbi eyille iniń sońında kelbe lik eyildiń
–gen qosım ası 1,2,3-qa a la ında áki a lanıp qollanılǵan.
Qaysı kúni kó dim aydek yúzle iń,
Shul kúni o iya qıldım izle iń,
Qılıq e ip qashıń bilan kózle iń,
Xanja bilan baǵ ım ildiń, pe iyza (Pe iyza ).
190
Be ilgen qosıq qa a la ınıń 1, 2, 3-qa a la ında yúz, iz, kóz sıyaqlı úbi sózle ge
kóplik mánini bildi e uǵın –le qosım ası hám II be a ım –iń qosım ası qay alanıp
kelgen.
Shayı dıń “Gi ip a emdi” qosıǵında g amma ikalıq áki a la jiyi qollanılǵan.
Yaǵniy onıń qosıǵında ma, me, ba, be, pa, pe so aw janapayınıń mu ú inde ushı asadı.
Mısalı:
Bu ın halım sańa malum emasmu,
A zı za ın qalay ya ım demesmu,
Ǵamda qalǵan ya dıń ǵamın jemesmu,
Men seniń jolında ahıw za emdi (Gi ip a emdi).
Be ilgen bul qosıq ıń 1,2,3-qa a la ında emes kómekshi eyili hám de, je úbi
eyille ine kelbe lik eyildiń –mas, -mes qosım ası qosılıp áki a lanıp kelgen.
Qazı Máwlik shıǵa mala ında seplik qosım ala ınıń da qay alanıp, shıǵa maǵa
ay ıqsha ási lilik júkleydi. Mısalı:
Baǵdan shıqqan alma yańlı yúzińnen,
Aylanu man qa a na kes kózińnen,
Sadaǵa bolayın ay qan sózińnen,
Aseldek sózle iń yadıma úsh i (Yadıma úsh i).
Bul mısalda qosıq ıń dáslepki qa a la ında yúz, kóz, sóz úbi sózle ine a ım
qosım asınıń -iń o ması hám shıǵıs sepliginiń –nen o ması jalǵanıp g amma ikalıq
áki a dı payda e ken.
Tómendegi mısalda almasıq sózle áki a lanıp qollanıp mániniń emo sional-
eksp essi lik ási in kúshey ip kelgen:
Bul dúnyaǵa kelip-ke i neshshesi,
Kim yaqshı, kim yaman bildiń, pe iyza .
Bul mısalda kim so aw almasıǵı áki a lanıp qollanıp, mánini ó ki les i ip, ási li
ú de bayanlawǵa xızme e ken.
Shayı shıǵa mala ında be lik almasıǵı da áki a lanıp mánini kúshey ip be genin
kó iwge boladı:
Ishq e ip men yazdım seniń á iypiń,
Ay ıp ada bolmas seniń áwsiypiń,
Yalǵan emas shudu seniń aqıqıń,
Qıyılǵan qálemge qashıń megze im (Megze im).
Bul mısalda “seniń” II be lik almasıǵı dáslepki úsh qa a ında áki a lanıp kelgen.
Bunnan basqa ó inshi qa a ında bi dey q dawıssız sesinen baslanǵan sózle di
ushı a amız.
191
Qazı Máwlik iń shıǵa mala ı ilinde bunday ú degi g amma ikalıq áki a la jiyi
ushı asadı. Shayı ola dan qosıq ıń mazmunınıń ó ki ligin, ási liligin kúshey iw
maqse inde shebe qollanǵan.
Juwmaqlap ay qanda, Qazı Máwlik shıǵa mala ında s ilis ikalıq igu ala ónimli
qollanılǵan. Bul óz gezeginde shayı dıń sóz ańlaw hám dó e iwshilik qábile iniń joqa ı
dá ejede ekenliginen de ek be edi. Qazı Máwlik shıǵa mala ı ilindegi s ilis ikalıq
igu ala , leksikalıq qu alla , opla piki di kó kemlep, ási li e ip je ke iwde ay ıqsha
xızme a qa ǵan.
Paydalanılǵan ádebiya la
1. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1990. – B. 82.
2. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1990. – B. 83.
3. Ka lıbae a G. Ájiniyaz shıǵa mala ınıń ili. – Nókis: Bilim, 2024. – 261 b.
4. Бердимуратов Е. Ҳəзирги қарақалпақ тили. Лексикология. – Нөкис: Билим, 1994. – 184 b.
5. Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функционаллық стильлериниң раўажланыўы менен
қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. – Нөкис: 1973. – 312 b.
6. Қарақалпақ фольклоры 88-100 том. Нөкис: «Илим», 2015. – 540 b.
