251
INTERTEKSTUALLIK TARIXI VA UNING TILSHUNOSLIKDAGI
AHAMIYATI
Mixliye a Shaxzoda Dilmu od qizi
O‘zbekis on Milliy uni e si e i Ju nalis ika a O‘zbek ilologiyasi akul e i
Ling is ika: o‘zbek ili yo‘nalishi 2-ku s magis an i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704099
Anno a siya. Maqolada in e eks uallik a amasining kelib chiqish a o‘ ganilish a ixi, uning
alsa iy ildizla i, XX as ilshunoslik a adabiyo shunosligidagi o‘ ni ahlil qilinadi. M. Bax in, J.
K is e a, G. Genne kabi olimla ning yondashu la i asosida in e eks uallikning ma nshunoslik, disku s
ahlili, p agma ika a a jimashunoslikdagi ahamiya i ilmiy jiha dan yo i iladi.
Kali so‘zla : in e eks uallik, dialogizm, konsepsiya, go izon al munosaba , e ikal munosaba ,
pa a eks uallik, me a eks uallik, a xi eks uallik, alluziya, eminis sensiya, iq ibos, pa odiya.
Аннотация: В статье анализируется история возникновения и изучения термина
«интертекстуальность», его философские корни и место в лингвистике и литературоведении
XX века. Опираясь на подходы таких учёных, как М. Бахтин, Ж. Кристева и Г. Женне, научно
раскрывается значение интертекстуальности в текстологии, дискурс-анализе, прагматике и
переводоведении.
Ключевые слова: интертекстуальность, диалогизм, концепт, горизонтальные
отношения, вертикальные отношения, паратекстуальность, метатекстуальность,
архитекстуальность, аллюзия, реминисценция, цитата, пародия.
Anno a ion: The a icle analyzes he his o y o he o igin and s udy o he e m in e ex uali y, i s
philosophical oo s, and i s place in 20 h-cen u y linguis ics and li e a y s udies. Based on he
app oaches o schola s such as M. Bakh in, J. K is e a, and G. Genne , he impo ance o in e ex uali y
in ex ual s udies, discou se analysis, p agma ics, and ansla ion s udies is scien i ically elucida ed.
Keywo ds: in e ex uali y, dialogism, concep , ho izon al ela ionship, e ical ela ionship,
pa a ex uali y, me a ex uali y, a chi ex uali y, allusion, eminiscence, quo a ion, pa ody.
In e eks uallik ushunchasi XX as ning ikkinchi ya midan boshlab ling is ik a
adabiyo shunoslik adqiqo la ida asosiy adqiqo bi ligi si a ida qa ala boshlandi.
Ma nning mazmuni aqa uning ichki izimi bilan emas, balki boshqa ma nla bilan
munosaba la i o qali ham shakllanishi haqidagi g‘oya ma nshunoslik pa adigmasiga ub
o‘zga ish olib ki di. Shuning uchun in e eks uallik zamona iy ling is ika a disku s
ahlilining ayanch ka ego iyala idan bi i sanaladi.
In e eks uallikning shakllanish a ixi haqida so‘z bo a ekan, us adabiyo shunos
olimi M. Bax inning «dialogizm» konsepsiyasini ham yodga olish za u . Chunki bu
a amaning alsa iy ildizla i be osi a unga bo ib aqaladi. Bax inga ko‘ a, ha qanday ma n
boshqa nu qiy o ozla , a algi ma nla a ij imoiy kon eks bilan dialogda yashaydi. U
«begona so‘z», «poli oniya» kabi e minla o qali ma nning o‘za o bog‘liqligini asoslab
252
be di. Bax inning qa ashla ida ma n —bi o indi idual shaxs ijod mahsuli emas, balki
madaniy xo i a mahsuli hisoblanadi.
«In e eks uallik» e mini ilmiy a ama si a ida anga ki i ilishi esa ansuz olimasi
Julia K is e a nomi bilan bog‘liq. 1960-yilla da ansuz olimasi Julia K is e a Bax in
g‘oyala ini da om e i ib, «in e ex uali e» a amasini ilmiy muomalaga ki i di. U ma nni
«iq ibosla mozaikasi» deb a’ i la ekan, ha bi ma n boshqa ma nla ning uz iy qismi
ekanini qayd e di. K is e aga ko‘ a, ma n ikki xil munosaba ga ega:
1. go izon al munosaba – ma n a o‘qu chi o‘ asida;
2. e ikal munosaba – ma n a uni oldingila i o‘ asida.
Bu yondashu in e eks uallikni ma nshunoslikdagi asosiy ushunchaga aylan i di.
1982-yilda Ge a d Gene e in e eks uallikni kengay i ib, uni « ans eksuallik» deb
nomladi. U besh asosiy u ini aj a adi:
3. In e eks uallik – iq ibos, alluziya, eminis sensiya.
4. Pa a eks uallik – sa la ha, izoh, epig a , muqo a
5. Me a eks uallik – boshqa ma n haqidagi izohla a sha hla .
6. A xi eks uallik – jan ga mansublik.
7. Gipe eks /gipo eks – pa odiya, a es iya, moslash i ishla .
G. Genne yondashu i in e eks uallikni ma nshunoslikning eng muhim ka ego iya
da ajasiga ko‘ a di.
In e eks uallik ko‘p sohala da o‘z o‘ niga ega. Shu jumladan, bu bi lik
ilshunoslikda ham muhim ahamiya kasb e adi. U ma nda quyidagila da muhim
ahamiya ga ega:
8. ma nning mazmuniy agzaminini aniqlash;
9. boshqa ma nla bilan bog‘lanishla ni ko‘ sa ib be ish;
10. madaniy isho ala ni aniqlash;
11. ma’no ya a ish meznizimini ochib be ish.
Bundan ashqa i, in e eks uallik ma nning es e ik a kommunika i qiyma ini
oshi adi. Alluziya, eminis sensiya, iq ibos a pa odiya kabi bi likla ilda kuchli
emo sional a’si , konno a i ma’no, man iqiy mus ahkamlik, madaniy bog‘liqlik hosil
qiladi.
Ta jimashunoslikdagi in e eks uallikning o‘ ni beqiyosdi . Uning bi qancha
azi ala i bo ki, boshqa hech qanday bi lik u baja gan azi ala ni baja a olmaydi.
Shunday ekan, Ta jimon in e eks ual unsu la ni anish a mos a jima s a egiyasini
anlashga majbu :
12. o‘g‘ idan- o‘g‘ i ek i alen la ;
13. madaniy muqobilla ;
253
14. izohli a jima;
15. izohli iq ibosla ko‘pincha qo‘llanadi.
In e eks uallikni hisobga olmagan a jima mazmunning buzilishiga olib kelishi
mumkin. Demak, in e eks ualikka amahiya be ilmay amalga oshi ilgan a jimada
xa olikla kuza ilishi mumkin.
Disku s ahlilida in e eks uallik siyosiy nu qla , eklama ma nla i, diniy a
publi sis ik disku sla o‘ asidagi yashi in bog‘lanishla ni ochishga yo dam be adi.
Masalan, siyosiy nu qda a ixiy shaxsla yoki diniy ma nla ga alluziyala o qali
audi o iyaga psixologik a’si kuchay i iladi.
Ko pus ling is ikasida ham in e eks uallik ma nla ka asidagi quyidagila ni ahlil
qilish imkoniya ini be adi:
16. ak o lanmala ni;
17. a o lik uslubini;
18. iq ibosla chas o asini;
19. in e eks ual bog‘lanishla ni;
20. s a is ik ahlil qilish.
In e eks uallik ilshunoslikning asosiy ka ego iyala idan bo‘lib, ma nning madaniy-
man iqiy uzilishini o‘liq anglashda muhimdi . Ha bi ma n boshqa ma nla bilan
dialogga ki ishu chi ochiq, dinamik izimdi . In e eks uallik mazmun ya a ish ja ayonini
ushunish, ma nla ning o‘za o bog‘liqligini ahlil qilish, ma’no qa lamla ini ochish a
a jima si a i uchun muhim naza iy asos bo‘lib xizma qiladi.
Аdabiyo la :
1. Allen, G. In e ex uali y. Rou ledge, 2000.
2. Bakh in, M. The Dialogic Imagina ion. Uni e si y o Texas P ess, 1981.
3. Bakh in, M. P oblems o Dos oe sky’s Poe ics. Uni e si y o Minneso a P ess, 1984.
4. Ba hes, R. Image, Music, Tex . London: Fon ana P ess, 1977.
5. Ba hes, R. S/Z. Blackwell Publishing, 1991.
6. Ba hes, R. «The Dea h o he Au ho .» Aspen, 1967.
7. Bassne , S. T ansla ion S udies. Rou ledge, 2014.
8. Fai clough, N. Discou se and Social Change. Poli y P ess, 1992.
9. Gene e, G. Palimpses s: Li e a u e in he Second Deg ee. Uni e si y o Neb aska P ess, 1997.
10. K is e a, J. «Wo d, Dialogue and No el.» Desi e in Language. New Yo k: Columbia Uni e si y
P ess, 1980.
11. K is e a, J. Re olu ion in Poe ic Language. Columbia Uni e si y P ess, 1984.
12. S ubbs, M. Tex and Co pus Analysis. Blackwell, 1996
13. Wodak, R. The Discou se o Poli ics in Ac ion. Palg a e, 2009
