263
QARAQALPAQ TILINDE GÓNERGEN SÓZLER HÁM ONÍŃ IZERTLENIWI
Yusupo a Ulboǵan Naza bae a
NMPI Qa аqalpaq ili hám ádebiya ı qánigeligi 1-basqısh magis an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704150
Anno aciya. Maqalada qa aqalpaq ilindegi góne gen sózle – a xaizmle hám is o izmle
haqqında, ola dıń kelip shıǵıwı, ize leniw a ıyxı hám de házi gi zaman ilindegi áhmiye i sóz e ilgen.
Tayanısh sózle : a xaizmle , is o izimle , qa aqalpaq ili, leksika, ize lew.
Аннотация. В стаье упоминаются наиболее распространенные слова каракалпакского
языка – об архиазмах и историзмах, их происхождении, истории и современности.
Ключевые слова: архаизмы, историзмы, каракалпакский язык, лексика, исследование.
Anno a ion. The a icle discusses he mos common wo ds in he Ka akalpak language – abou
he a chaisms and his o icisms, hei o igin, and he impo ance o he mode n language in he his o y
and he p esen .
Keywo ds: a chaig wo ds, a chaisms, his o igisms, ka akalpak language, esea ch.
Há bi ildiń awajlanıwı onıń a ıyxıy basqıshla ı menen ıǵız baylanıslı. Kúndelikli
u mısımızdaǵı jańalıqla dıń enisiwi menen bi qa a za la , uǵımla qollanıwdan ás e-
aqı ın shıǵıp qaladı. Demek, usı aqıle egi sózle diń a amala ı da qollanıwdan shıǵadı
yamasa qollanıwı passi lenedi. Demek,jámiye e há qıylı qubılısla , ózge isle
ná iyjesinde góne gen sózle payda boladı.
Bula eki opa dan u adı. Bi inshi opa ındaǵıla – a xaizm sózle , ekinshi
opa daǵıla – a iyxıy sózle . Góne gen sózle qa aqalpaq ilinde belgili bi uǵımdı
bildi ip, ó ken zaman ushın xa ak e li, il leksikasınıń házi gi waqı aǵı awajlanıw
basqıshında keńnen qollanıla be meydi.
Qa aqalpaq ilinde us ili menen jaqınnan baylanıs ná iyjesinde payda bolǵan bi
qansha sózle ba . Bul ilden engen sózle diń geypa ala ın qısqa waqı ómi sú ip, a iyxıy
sózle qa a ınan o ın aldı. Demek, ildegi a iyxıy sózle dáwi sıpa lamasın, ómi
ka inasın oqıwshınıń e eńi ek úsiniwi ushın qollanıladı.
Qa aqalpaq il iliminde a iyxıy sózle di p o esso E.Be dimu a o : «qollanılıw
jiyiligine qa ay qa aqalpaq ili leksikasında siy ek qollanıla uǵın sózle opa ı» sıpa ında
qa as ı adı [5.114] Bi qa a lingi is ikalıq sózlikle góne gen sózle a aması «passi
sózle », «passi sózlik ond» sıyaqlı a amala menen a aladı. Ling is ikalıq sózlik e:
«Passi sózlik ond- u mıs a siy ek qollanıla uǵın, sózle diń jıyın ıǵı» [7.159] - dep
kó se iledi.
Ta iyxıy sózle di óz ishinde ú li ema ikaǵa bólip qa as ı ıw múmkin. Mısalı:
kiyim-kenshek a amala ı, diniy isle ge baylanıslı góne gen sózle , mámleke i basqa ıw
264
isle ine baylanıslı bolǵan a iyxıy sózle , úy u ınıw buyımla ına, ólshem bi likle ge
baylanıslı .b. ú de bólip qa as ı ıw múmkin. Kópshilik ilimiy ling is ikalıq
ádebiya la da góne gen sózle 2 opa ǵa bólip qa as ı ıladı:
1. A xaizmle ;
2. Is o izmle ( a iyxıy sózle ).
E.Be dimu a o leksikologiya boyınsha a nawlı miyne inde a iyxıy sózle haqqında
bi qa a ilimpazla dıń a ıslı kózqa asla ın ay a kelip, ómendegishe juwmaq jasaydı:
«Ta iyxıy sózle diń a iyxıy dáwi le dawamında belgili bi úsinikle diń a amala ı
e inde qollanılıp, keyin jámiye lik u mıs ıń awajlanıwına baylanıslı shıǵıp qalǵan
bólegin is o izmle ( a iyxıy sózle ), al anaw ya mınaw úsinik iń góne gen a aması bolıp
esaplana uǵın bólegin a xaizmle dep a aǵan maqul. Ilimpaz a iyxıy sózle
(is o izmle di) ómendegishe 12 opa ǵa bólip qa as ı adı:
1. Óndi is ásbapla ınıń a amala ı;
2. Qa ıw-ja aq a amala ı;
3. Diyqanshılıqqa baylanıslı;
4. Hákimshilik isle ge baylanıslı;
5. Klasslıq, sociallıq ay ıqshalıqla ǵa baylanıslı;
6. Oqıw o ınla ınıń a ın kó se e ugın sózle ;
7. Diniy úsinikle ge baylanslı;
8. Kiyim-kenshekle ge baylanıslı;
9. Úy xojalıq za la ına baylanıslı;
10. Uzınlıq, awı lıq ólshewle ine baylanıslı;
11. Eski xızme ú le ine baylanıslı;
12. Óz dáwi i ushın belgili ol a qa ǵan ú p-áde hám dás ú le ge baylanıslı» sózle
sıpa ında qa as ı adı hám há bi ine a nawlı kó kem shıǵa mala dan mısalla kel i ip
allaydı. Góne gen sózle diń jáne bi opa ın a xaizmle qu aydı. A xaizmle - ildiń
a ıyxıy awajlanıw dáwi iniń ba ısında anaw ya mınaw úsinik iń a amasınıń ekinshi bi
a ama menen awmasıwı ná iyjesinde qollanıw jedelliginen ayı ılǵan sózle den iba a .
Mısalı: ja lıq-hámi -buy ıq, ja -daǵaza, dogo o -shá nama, nóke -solda , h. .b. Bul
mısalla daǵı buy ıq o ınlawshı, shá nama degen sózle a xaizmle den iba a . [5.112]
Qa aqalpaq il biliminde góne gen sózle ú lishe ize lewle de a ap ó ildi. Mısalı,
O.Dospano qa aqalpaq iliniń dialek le inde dialek lik góne gen sózle diń ba ekenligin
«Qa aqalpaq aymaqlıq leksikog a iyası» miyne inde dialek lik duble le i menen qa a ,
sonday-aq onıń a qalıw shegi sıyaqlı máselele diń úy eniw zá ú ligin a ap ó edi.
Qa aqalpaq il biliminde Q.Ay ó ee iń a nawlı maqalası [3.120-121],
Sh.Abdinazimo ıń [2.81-85] “Qı ıq qız dás anındaǵı góne gen sózle ” haqqında a nawlı
265
ilimiy maqalasında a ap kó se edi. P o esso E.Be dimu a o [5.117-125] monog a iyalıq
ize lewinde qa aqalpaq ilindegi a iyxıy sózle diń opa la ǵa bóliniwi, ling is ikalıq
ábiya ı, ilde payda bolıw jaǵdayla ı haqqında ilimiy kózqa asla ın bildi se, al izleniwshi
G.Xalilae a [8.126-128], T.Qayıpbe geno ıń «Baxı sızla » omanında góne gen
sózle diń qollanılıw máselesine, s illik ózgeshelikle ine oq aydı.
Qа аqаlpаq ilindе gónе gеn sózlе hаqqındа Х.Аy ó ее «Qа аqаlpаq ilindеgi
gónе gеn sózlе еski dáwi lе gе án qubılıs bоlǵаnlıq аn házi gi wаqı аǵı jámiyе
аǵzаlа ınıń bá inе bi dеy úsinikli bоlmаydı. Gónе gеn sózlе ózlе iniń mаzmunınıń
gúńgi liginе qа аy lеksikаnıń bаsqа а аwlа ınаn аyı ılıp u аdı» [3] − dеp jаzаdı.
P о еssо Е.Bе dimu а о ıń miynе lе indе gónе gеn sózlе diń а iyхıy dáwi lе
dаwаmındа bеlgili bi úsiniklе diń а аmаlа ı bоlıp, kеyin jámiyе lik u mıs ıń
аwаjlаnıwınа bаylаnıslı shıǵıp qаlǵаn bólеgin а iyхıy sózlе , аl аnаw ya mınаw
úsinik iń gónе gеn а аmаsı bоlıp, еsаplаnа uǵın bólеgin а хаizmlе dеp а аydı. А хаizm
hám а iyхıy sózlе bi -bi inеn úp- аmı ınаn аjı аlа uǵın sózlе . Оlа ǵа еk еkеwiniń dе
gónе gеn sózlе еkеnligi ulıwmаlıq uqsaslıq hám sıpа bе е аlаdı [5.116]
Til ilimindе bundаy gónе gеn sózlе qа lаmın úy еniw úlkеn áhmiyе kе iyе.
Óy kеni, bul sózlе а qаlı há bi dáwi diń ózinе án bеlgilе i ay ıqshalanıp, sıpа lаnıp
u аdı.
Kópshilik ú kiy хаlıqlа ındа хаlıq аwızеki dó е pеlе iniń il ózgеshеliklе i, sola dan
a iyxıy sózle de 60-jıllа dаn bаslаp há á еplеmе sóz bоlǵаnın kó еmiz. Ózbеk ilshi
ilimpаzı Sh.Shоаbdu ахmаnо «Rа shоn» dás аnındа qоllаnılǵаn kó kеmlеw qu аllа ın,
góne gen sózle di, epi е lе , mе а о а, dás аn iliniń sin аksislik, оnе ikаlıq, lеksikаlıq
ózgеshеligin sóz е еdi [9].
Demek, ize lewle den kó ip o ı ǵanımızday, qa aqalpaq ilinde góne gen sózle ,
a xaizmle a nawlı ú de, yamasa qanday da a iyxıy shıǵa ma mısalında búgingi kúnge
shekem ize lenbegenligin kó emiz. Solay eken, qa aqalpaq ilinde góne gen sózle diń
qaysı leksikalıq qa lamǵa iyisli ekenligi, onıń e imologiyası sıyaqlı máselele óz
ize leniwin kú ken máselele den dep esaplanadı.
Juwmaqlap ay qanda, góne gen sózle ildiń a iyxıy awajlanıwın hám qa aqalpaq
xalqınıń e nomádeniy ózgeshelikle in bildi iwde o nı gi ewli. Tilimizde olklo lıq
shıǵa mala qu amında da, a iyxıy mazmundaǵı jazba ádebiy shıǵa mala da da góne gen
sózle kóplep ushı asadı. Tú kiy ille de, sonıń ishinde qa aqalpaq il iliminde góne gen
sózle hám ola dıń kó kem shıǵa mala da qollanılıwı boyınsha e nomádeniy,
ling omádeniy ize lewle , sózlikle dúziw, óz sheshimin kú ken máselele den. Sebebi,
góne gen sózle de há qanday ildiń leksikalıq qu amında belgili bi likle opa ın qu aw
menen bi ge, sol ildiń baylıǵın da kó se edi.
266
Ádebiya la
1. Аbdinazimo Sh., Pi niyazo a A., Shınnaza o a S. Házi gi qa aqalpaq ádebiy ili. Fone ika,
leksikologiya. – Toshken , Sano-s anda , 2018, -B. 192.
2. Абдиназимов Ш. «Қырық қыз» дәстанындағы гөнерген сөзлер. //Ҳәзирги қарақалпақ тили
раўажланыўының айырым мәселелери. – Нөкис, Билим. 1993.
3. Айтөреев Қ. Гөнерген сөзлер туўралы бир-еки аўыз сөз.//Әмиўдәрья журн. 1969, №8.
4. Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функционаллық стиллериниң раўажланыўы менен қарақалпақ
лексикасының раўажланыўы. – Нөкис, Қарақалпақстан. 1973.
5. Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. – Нөкис, Билим. 1994, 114-бет.
6. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. II том. – Нөкис, Қарақалпақстан. 1984.
7. Насыров Д.С., Бекбергенов А., Жәримбетов А. Русша қарақалпақша лингистикалық терминлер
сөзлиги. Нөкис, «Қарақалпақстан». 1979. 159-бет.
8. Халилаева Г. «Т.Қайыпбергеновтың «Бахытсызлар» романында гөнерген сөзлердиң
қолланылыўы.// Әмиўдәрья журн. 2015. №2. 126-128-бетлер.
9. Шоабдурахманов Ш. «Равшон» дастонининг бадиий тили ҳақида. -Тошкент, 1969.
