292
O‘ZBEK VA TURK TILLARINING FONETIK VA MORFOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Aydin Sul ano a
Nukus DPI O‘zbek ili ka ed asi do sen i
Qalanda o a Qu bonjon Zoki
Nukus DPI Filologiya akul e i O‘zbek ili a adabiyo i yo‘nalishi 1-ku s alabasi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704309
Anno a siya. Mazku maqola o‘zbek a u k illa ida one ik jiha la hamda jonli a jonsiz
p edmen la ni angla u chi o la ning o‘xshash a a qli omonla i adqiq e ildi.
O‘zbek a u k ili o asidagi bunday a qla ning ba’zila i ilning ichki a aqqiyo i
u ayli keyingi da la da yuz be gan bo‘lsa, ay imla i azaldan ma jud. O‘zbek a u k
illa i o asidagi one ik a qla , asosan, quyidagila dan ibo a :
O‘zbek adabiy ilida ol i unli onema ma jud deya qa alsa, u k adabiy ilida esa unli
onemala soni sakkiz a. Shuni uni maslik joizki, o‘zbek she ala ida ham unlila ko‘p;
ba’zi she ala da ula ning soni o‘ndan o iq. Hozi gi o‘zbek ali bosida unlila o‘yxa iga
ol i a unli ki i ilgan. Shunga qa amasdan, ala uzda boshqa unlila bo ligi ham seziladi.
Masalan, qa a, qa i, qa iq; Tilak, bilak kabi so‘zla da esa [a] o ushi yumshoq old qa o
unli si a ida ( ilak, bilak) ala uz e iladi yoki qo‘l, qo‘n so‘zla idagi [o‘] bilan ko‘l, ko‘
so‘zla idagi [o‘] ham a q qiladi. Qo‘l, qo‘n so‘zla idagi [o‘] o qa qa o qa iq. Keyingi
(ko‘l, ko‘ ) so‘zla idagisi esa, old qa o yumshoq unlila di . Lekin, ba’zan bu so‘zla
qo‘shimcha si a ida olinganda, qo‘shimcha a’si ida o ushla ning asl xususiya i
kuchsizlashadi: qo‘lga, qo‘ngan.
Shu bilan bi ga, ha ikki il o asida one ik a qla ham bo :
Ja angsiz [ ] o ushi [d] ga aylanadi : il –dil , og‘ - dag‘ , o‘qqiz – dokuz; so‘z
boshidagi [m] o‘ niga u kchada [b] o ushi keladi: men-ben, minmoq-binmek, ming-bin.
Tu k iliga xos yana bi xususiya unlila uyg‘unligi. Ko‘pgina qo‘shimchala ikki
yoki o‘ xil shaklga ega, ula ning o asidagi anlo quyidagiga bog‘liq. Unli so‘zning
asos yoki oldingi qo‘shimchaning hola ini e le bu e le dan “uyla dan” kabi.
O‘zbek ilidagi sono [ng] o ushi o‘ niga u k ilida [n] o ushi keladi. Masalan,
dengiz-deniz, uning-unun, sening- senin.
O‘zbek imlosida mo ologik amoyil bosh o‘ inga olingan. Tu k imlosida esa
one ik amoyil ye akchidi . Tala uzda bo di, keldi, ay di, qochdi, deganimiz bilan
o‘zbek ili imlo qoidasiga ko‘ a bu usul so‘zdagi qo‘shimchala ni bi ko‘ inishga kel i ib,
bo di, keldi, ay di, qochdi shaklida yozamiz. Tu k ilida esa eski o‘zbek ilida bo‘lgani
293
sa i ala uzi qanday bo‘lsa, yozu da ham shunday ko‘ inishda yoziladi. Aynan shu kabi
g amma ik asosla ilning a kibiy qisimla ini ashkil qiladi. Tilning i ojlanishi a
shakllanishi uchun ham bu kabi asosla muhim sanaladi. O‘zbek, u k illa i qa dosh illa
hisoblanadi, chunki ula Ol oy illa oilasining u kiy illa u kumiga ki adi. O‘zbek a
u k ilida o so‘z u kumi bo‘lib, p edme nomini bildi adi. Ha ikki ilda ham o ning
ma’nosi ha xil bo‘lib, jonli a jonsiz na sa p edme a hodisala ni bildi adi. Shuning
uchun o o‘zbek ilida kim?, nima? u k ilida kim?, ne? so‘ oqla iga ja ob bo‘ladi.
O‘zbek a u k illa i o‘ asidagi muhim a q shundaki, o‘zbek adabiy ili u kiy
illa ning qa luq (qa luq-chigil) gu uhiga mansub, u k adabiy ili esa o‘g‘uz gu uhiga
ki adi.
O‘zbek ilining xo azm she ala i ham o‘g‘uz lahjasiga mansub. Shuning uchun
qa luq, qipchoq lahjasini ashkil qilu chi o‘zbek she ala i (masalan, Su xonda yo,
Qashqada yo, Fa g‘ona, Sama qand) she ala i oydalanu chila iga qa aganda
xo azmlikla u k ilini qiyinchilikla siz ushunishadi.
Xulosa o‘ nida shuni ay ib o‘ ish joizki, o‘zbek ili a boshqa u kiy illa oilasiga
mansub bo‘lgan illa da ham jonli a jonsiz p edme la ka ego iyala i ma jud emas. Jonli
a jonsiz p edme la gu uhi bo‘lib u la ga aj a ilmaydi. Chunki bu illa da jonli a jonsiz
p edme la gu uhiga aj a ish uchun hech qanday g amma ik asos yo‘q. Shuning uchun,
asosan u k ili a o‘zbek ili bi ildizga ega bo‘lgan u kiy illa oilasiga mansub. Bu
illa ning ha bi i a ixiy a aqqiyo , hududiy sha oi a boshqa illa a’si i os ida o‘ziga
xos g amma ik izimni shakllan i gan. Bugungi kunda ushbu ikki il bi -bi iga ushuna li
da ajada yaqin bo‘lib, g amma ik o‘xshashlikla ula ni o‘ ganishni osonlash i adi. Shu
bilan bi ga, bu ikki ilni o‘ ganish na aqa ling is ik jiha dan, balki madaniy a a ixiy
nuq ayi naza dan ham ka a ahamiya kasb e adi. Shu sababli, o‘zbek a u k illa ini
qiyosiy o‘ ganish u kiy illa oilasining umumiy qonuniya la ini ochishda muhim ilmiy
manba bo‘lib xizma qiladi. Kelajakda bu ikki ildagi o‘xshashlik a a qla ni yanada
chuqu oq ahlil e ish u kiy xalqla o‘ asidagi madaniy hamko likni mus ahkamlashga
ham xizma qiladi. Shu kabi ilmiy izlanishla o qali biz na aqa il, balki milliy o‘zlikni
anglash yo‘lida ham yangi yu uqla ga e ishamiz.
Adabiyo la :
1. Mux o o . J. Sanakulo . U. O‘zbek adabiy ili a ixi. Qo‘llanma. Toshken , 1995.
2. Y. Abdu asulo . Tu kiy illa ning qiyosiy- a ixiy g amma ikasi. Toshken 2008.
3. Rasulo .R. Hozi gi o‘zbek ili. Toshken : 2009.
4. Komilo .N. Tilshunoslik asosla i. Toshken : 2018.
5. Tu k dil Ku umu asmiy say i: h ps//www. dk.go. .
