21
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ILMIY TADQIQOTLARDA ERKINLIK VA IJTIMOIY NAZORAT
Nodi axon Nishono a
Islom Ka imo nomidagi Toshken da la exnika uni e si e i p o esso i,
alsa a anla i dok o i, “Falsa a a milliy g‘oya” ka ed asi mudi i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17707502
Anno a siya. Hozi gi aq da an e kinligi a unga nisba an ij imoiy nazo a o' asidagi ziddiya
oda da anni i ojlan i ish masalala ini hal qilishda olimla a amaliyo chila ni jalb qilish o qali hal
qilinadi. Jamiya a jamoa chilik ik i shunday kuchla omonidan boshqa ilsa, ij imoiy nazo a ham
ula ning qo‘liga o‘ adi.
Kali so‘zla : adqiqo , e kinlik, in ellek ual, p insipial, yo qin is iqbol, me’yo , kon lik , ilmiy
g‘oyala , jamoa chilik ik i.
Ilmiy- adqiqo aoliya i e kinligi, olimla ga o'z muammola ini mus aqil a ishda anlash, qaysi
ilmiy muammola ni hal qilish a anni i ojlan i ish uchun mo'ljallangan esu sla ni qanday sa lash
ke akligini hal qilish imkonini be ish ke ak. Aks holda an imkoniya la idan o‘liq oydalanilmaydi.
Bunga ja oban an e kinligi g‘oyasi muxoli la i ilmiy aoliya us idan ij imoiy nazo a amoyilini
ilga i su dila . Ula ning ik icha, ilmiy jamoa chilik ilm- an i ojini aqa o‘zining ichki ishi deb
hisoblaydigan “sek a”ga aylanib qolmasligi ke ak. Aga olimla ga ilmiy adqiqo ning maqsad a
yo‘nalishla ini mus aqil belgilash huquqi be ilsa, ula “mahsuldo ” maqsadla ni bu unlay unu ib,
“in ellek ual” maqsadla ni ko‘zlashla i mumkin. Bunda olimla qo‘lida an xazina hisobidan ula ning
man aa la ini qondi ish qu oliga aylanishi mumkin. Jamiya anni moliyalash i a ekan, u anning
i ojlanish ja ayonini nazo a qilish huquqiga ega.
Ushbu amoyil a a do la i anning i ojlanish man ig'iga ega a aqa mu axassisla a
p o essional olimla uning eng muhim a is iqbolli yo'nalishla ini, shu jumladan ij imoiy oydalilik
nuq ai naza idan o'g' i aniqlashla i mumkin, deb hisoblashadi a ula dan boshqa hech kim uni
baholashga qodi emas. anning imkoniya la i a uning yu uqla ini amalga oshi ish usulla i.
a'kidlaydila .
Shuning uchun ham ula jamiya ilm- anning ichki ishla iga a alasha olmaydi, anga aloqado
bo'lmagan odamla ni anni i ojlan i ish o'g' isida qa o qabul qilish ja ayonidan che lash i ish,
olimla yo dami bilan bilimla ni i ojlan i ish huquqiga ega bo'lishla i ke ak, deb hisoblaydila .
ij imoiy jamg'a mala ning, lekin ashqi a alashu isiz. Fanning o'z-o'zidan a qlanishi ko'pchilik
olimla ni o mu axassisla ga aylan i adi.Jamiya ij imoiy uzum mexanizmi o qali olimla ning sa’y-
ha aka la ini amaliy nuq ai naza dan jamiya uchun ayniqsa muhim bo‘lgan azi ala ni hal qilishga
yo‘nal i ishi ke ak. Ilm- anni i ojlan i ish uchun mablag'la be ishda jamiya bu mablag'la nimaga
sa lanishini aniqlash imkoniya iga ega bo'lishi ke ak. Ij imoiy nazo a siz anning jamiya uchun
oydali bo‘lishini a’minlash mumkin emas.Ko'pincha ula ushbu masalala ni kollegial o ganla da,
ekspe hay'a la ida a shu maqsadda ashkil e ilgan maslaha kengashla ida bi galikda hal qilishadi.
Ammo, shunga qa amay, bu amoyilla o' asidagi ziddiya yo'qolmadi, u aniq masalala ni hal
qilishda ushbu amoyilla a a do la i o' asidagi ziddiya joyi bo'lib qolmoqda. Ba'zida bu ziddiya
odamla uchun ma'lum xa ug'di adigan yoki jamiya ning axloqiy me'yo la i a madaniy
an'anala iga zid bo'lgan ilmiy adqiqo la ga kelganda ayniqsa keskinlashadi.
Bugungi kunda qizg‘in muhokama qilinadigan masalala dan bi i olimla adqiqo maqsadi a
osi ala ini anlashda o‘liq e kin bo‘lishi ke akmi yoki jamiya bu e kinlikni qaysidi ma’noda
cheklashi ke akmi? Ba'zila ilmiy bilimla bizga qanchalik xa li yoki za a li bo'lib ko' inmasin,
uning i ojlanish ja ayonini oldini olish mumkin emas deb hisoblaydi. Ula ning ik icha, insoniya ga
xos bo'lgan bilimla ni kengay i ish is agini o'x a ib bo'lmaydi. Ilmiy bilim o'z-o'zidan za a li bo'lishi
mumkin emas: za a aqa uning za a li maqsadla da ishla ilishi mumkin.
22
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Jamiya bilimdan shu a zda oydalanishni o'x a ishi ke ak. Boshqa bi gu uh olimla ning ik icha,
ilmiy adqiqo ma zula ini anlash e kinligi hech bo'lmaganda ula ning na xi u ayli cheklangan
bo'lishi ke ak. Jamiya olimla ga o‘z man aa la ini qondi ish uchun ka a miqdo dagi da la
mablag‘la ini sa lashiga yo‘l qo‘ya olmaydi. Ammo eng muhimi shundaki, anda insoniya ga a
axloqiy me'yo la ga zid bo'lgan adqiqo usulla i a osi ala i, oqiba la i ha qanday a zda
insoniya ning ma judligiga ahdid soladigan, ekologik, ij imoiy, gene ik a boshqa u dagi
kasallikla ga olib kelishi mumkin bo'lgan aj ibala aqiqlanishi ke ak. haloka ga yo'l qo'yib
bo'lmaydigan deb an olinishi ke ak.
Umumiy mulohazala asosida shuni an olish ke akki, olimla cheksiz ilmiy adqiqo e kinligiga
ega emas ( a hech qachon bo'lmaydi). Umumjahon, eng a alo, ilm- an a aqqiyo i man aa la idan
ma’na iy qad iya la us unlik qiladi. Bu, ayniqsa, odamla ga abia ga a insonning o'ziga a'si
o' kazish uchun kuchli osi ala ni be adigan zamona iy ilm- an uchun juda muhim, olimla buni
ilga i o zu ham qila olmagan. Ilmiy adqiqo e kinligini insoniya ma judligi uchun xa li bo'lgan
ilmiy aj ibala ga qo'llash mumkin emas, shubhasiz. Bu aqlli odamla ga, jumladan, ilm- an egala iga
ham e' i oz bildi masligi ke ak.
Lekin aksa iya holla da undamen al ilmiy adqiqo la na ijala i a oqiba la ini oldindan ay ib
bo‘lmaydi. Ula hayo imizda qanday oydali, ham za a li o'zga ishla bo'lishini oldindan ay ish qiyin.
Shu sababli, ha qanday adqiqo ni o'g' idan- o'g' i aqiqlab bo'lmaydi. Ha bi hola da bu masala
alohida a aziya ga qa ab (masalan, jamiya ning u mush sha oi idagi o'zga ishla , madaniya ning
i ojlanishi, exnik a ilmiy g'oyala ning paydo bo'lishi bilan bog'liq sha oi la ga qa ab yangi), u yoki
bu masala muhokama qilinishi ke ak. uning qa o la i qay a ko' ib chiqilishi mumkin.Umuman
olganda, hozi gi zamon madaniya ining i ojlanish ja ayonla i bugungi kunda anning ma judligi a
i ojlanishini adqiqo a umuman ilmiy aoliya ni a ibga solishning u yoki bu shaklla i a
no mala isiz asa u e ib bo‘lmaydi, degan xulosaga kelish imkonini be adi.
Alba a, yi ik ilmiy kash iyo ning ba cha oqiba la ini oldindan ay ib bo‘lmaydi. Ula ni baholashda
kelishmo chilikla a xa ola bo'lishi mumkin. Ilmiy adqiqo maqsadla i a usulla ini axloqiy
baholash ham munoza ali bo'lishi mumkin. Bi oq, bu hola olimla ni bunday baho be ish a ula
uchun ij imoiy ja obga lik majbu iya idan ozod qilmaydi.
A om qu olining ya a ilishi munosaba i bilan olimla ning ij imoiy mas'uliya i masalasi alohida
ahamiya kasb e di. Endi bu masala ilm- an yu uqla i ekologik yoki boshqa aloka la ga olib kelishi
mumkin bo'lgan ha bi hola da ko' a iladi. Hozi gi aq da olimla ning ij imoiy mas'uliya i g'oyasi
keng e' i o e ilmoqda.
Amalda, olimla ning o'zla i kamdan-kam holla da anni u yoki bu azi aga yo'nal i adigan muhim
ij imoiy masalala bo'yicha hal qilu chi qa o la qabul qilishadi. A om elek s ansiyasi yoki
qandaydi gid oelek inshoo i qu ish maqsadga mu o iqmi? Sayyo ala a o kosmik kemala ni
ya a ish uchun misli ko' ilmagan mablag'la ni sa lashga a ziydimi? Yangi haloka li qu olni ishlab
chiqishni moliyalash? Aksa iya holla da hokimiya dagila olimla bilan maslaha lashmasdan,
ula ning a siyala ini inoba ga olmasdan u ib, bunday masalala ni hal qiladila . Bu ye da
olimla ning ij imoiy mas’uliya amoyili ula uchun muhim ij imoiy-madaniy maqsad bo‘lishi ke ak.
Hokimiya omonidan qabul qilingan qa o la olimla ning ijdoniga zid bo‘lsa, ula bunday qa o la ni
amalga oshi ishda ish i ok e ishdan bosh o ib, o‘z no ozilikla ini baland ko‘ a ishla i ke ak. Aks
holda, ula o'zla ining ish i oki uchun ij imoiy ja obga likka o iladila .
Ilm- an us idan ij imoiy nazo a ni yuqo ida ay ib o‘ dik. Lekin ij imoiy nazo a ye a limi? Axi ,
u li xil ij imoiy kuchla ma jud, jumladan, ilm- anni insoniya ning ba'zila iga oyda kel i ishi a
boshqala ga za a e kazishi mumkin bo'lgan na ijala ni ishlab chiqa ishga undaydiganla . Jamiya a
23
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
jamoa chilik ik i shunday kuchla omonidan boshqa ilsa, ij imoiy nazo a ham ula ning qo‘liga
o‘ adi. Bunda ula ilmiy adqiqo ning insoniya uchun oydali bo‘lmagan yo‘nalishla iga o‘sqinlik
qilmaydi, balki ula ni ag‘ba lan i adi. Qu ollanish poygasi bunga yo qin misoldi .
Yuqo idagila dan kelib chiqadigan xulosa shuki, olimla ning ij imoiy mas’uliya i ij imoiy
nazo a ni o‘ldi u chi a jamiya uni o‘ na ishga qodi bo‘lmaganda uning o‘ nini bosu chi omil
bo‘lishi, jamiya yoki boshqa ij imoiy kuchla uni monopoliyaga olib, undan maqsadli oydalanishda
qa ama-qa shi kuchga aylanishi ke ak. g'ay iinsoniy maqsadla .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Кравец А.С. Идеалы и идолы науки. – Воронеж, 1993. – С 63.
2. Кунцова В.И. Философия и методология науки / Под ред.– М.,1996.– 493.
3. Nishono a N.R. Ayolla ning akmeologik aolligi – mus ahkam oila poyde o // Ta’lim muamola i.
Toshken , 2012. № 1. B. 17-19.
4. Nishono a N.R. Boshqa u da muloqo ning o‘ ni // Ta’lim izimida ij imoiy-gumani a anla .
Toshken , 2012. № 2. B. 123-126.
5. Nishono a N.R. Da la boshqa u izimi a xo in-qizla ning ij imoiy-iq isodiy aolligi. // O‘zMU
xaba la i 2012. –№ 4/1.– B. 152-158.
6. Nishono a N.R. Mahalliy da la boshqa u ida xo in-qizla aoliya ining xususiya la i // Ta’lim
izimida ij imoiy-gumani a anla . Toshken , 2012. №4. B. 91-96.
7. Nishono a N.R. Ayolla ning da la boshqa u i izimi subyek i si a idagi o‘ ni // Ij imoiy ik .
Toshken , 2013. №1. B. 131-136.
8. Nishono a N.R. Feminizm a gende englik muammola i // O‘zMU xaba la i. Toshken , 2013.
№4. B. 217-220.
9. Nishono a Nodi axon // O‘zbekis on ayolla ining ij imoiy-siyosiy aolligi // Ma kaziy Osiyo
da la la i olima ayolla ining ilm- an sohasiga qo‘shgan hissasi (2-qism) Xalqa o ilmiy-amaliy
anjuman ma e ialla i. Toshken : O‘zMU., 2020. B. 206-209.
10. Nishono a N.R. O‘zbekis onda eminizm a gende englik: mulohaza a akli la . // O‘zMU
xaba la i. Toshken , 2021. №1/2/1. B. 131-136.
