ILMIY TADQIQOTLARDA ERKINLIK VA IJTIMOIY NAZORAT

21 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ILMIY TADQIQOTLARDA ERKINLIK VA IJTIMOIY NAZORAT Nodiraxon Nishonova Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti professori, falsafa fanlari doktori, “Falsafa va milliy g‘oya” kafedrasi mudiri https://doi.org/10.5281/zenodo.17707502 Annotatsiya. Hozirgi vaqtda fan erkinligi va unga nisbatan ijtimoiy nazorat o'rtasidagi ziddiyat odatda fanni rivojlantirish masalalarini hal qilishda olimlar va amaliyotchilarni jalb qilish orqali hal qilinadi. Jamiyat va jamoatchilik fikri shunday kuchlar tomonidan boshqarilsa, ijtimoiy nazorat ham ularning qo‘liga o‘tadi. Kalit so‘zlar: tadqiqot, erkinlik, intellektual, prinsipial, yorqin istiqbol, me’yor, konflikt, ilmiy g‘oyalar, jamoatchilik fikri. Ilmiy-tadqiqot faoliyati erkinligi, olimlarga o'z muammolarini mustaqil ravishda tanlash, qaysi ilmiy muammolarni hal qilish va fanni rivojlantirish uchun mo'ljallangan resurslarni qanday sarflash kerakligini hal qilish imkonini berish kerak. Aks holda fan imkoniyatlaridan to‘liq foydalanilmaydi. Bunga javoban fan erkinligi g‘oyasi muxoliflari ilmiy faoliyat ustidan ijtimoiy nazorat tamoyilini ilgari surdilar. Ularning fikricha, ilmiy jamoatchilik ilm-fan rivojini faqat o‘zining ichki ishi deb hisoblaydigan “sekta”ga aylanib qolmasligi kerak. Agar olimlarga ilmiy tadqiqotning maqsad va yo‘nalishlarini mustaqil belgilash huquqi berilsa, ular “mahsuldor” maqsadlarni butunlay unutib, “intellektual” maqsadlarni ko‘zlashlari mumkin. Bunda olimlar qo‘lida fan xazina hisobidan ularning manfaatlarini qondirish quroliga aylanishi mumkin. Jamiyat fanni moliyalashtirar ekan, u fanning rivojlanish jarayonini nazorat qilish huquqiga ega. Ushbu tamoyil tarafdorlari fanning rivojlanish mantig'iga ega va faqat mutaxassislar va professional olimlar uning eng muhim va istiqbolli yo'nalishlarini, shu jumladan ijtimoiy foydalilik nuqtai nazaridan to'g'ri aniqlashlari mumkin, deb hisoblashadi va ulardan boshqa hech kim uni baholashga qodir emas. fanning imkoniyatlari va uning yutuqlarini amalga oshirish usullari. ta'kidlaydilar. Shuning uchun ham ular jamiyat ilm-fanning ichki ishlariga aralasha olmaydi, fanga aloqador bo'lmagan odamlarni fanni rivojlantirish to'g'risida qaror qabul qilish jarayonidan chetlashtirish, olimlar yordami bilan bilimlarni rivojlantirish huquqiga ega bo'lishlari kerak, deb hisoblaydilar. ijtimoiy jamg'armalarning, lekin tashqi aralashuvisiz. Fanning o'z-o'zidan farqlanishi ko'pchilik olimlarni tor mutaxassislarga aylantiradi.Jamiyat ijtimoiy tuzum mexanizmi orqali olimlarning sa’yharakatlarini amaliy nuqtai nazardan jamiyat uchun ayniqsa muhim bo‘lgan vazifalarni hal qilishga yo‘naltirishi kerak. Ilm-fanni rivojlantirish uchun mablag'lar berishda jamiyat bu mablag'lar nimaga sarflanishini aniqlash imkoniyatiga ega bo'lishi kerak. Ijtimoiy nazoratsiz fanning jamiyat uchun foydali bo‘lishini ta’minlash mumkin emas.Ko'pincha ular ushbu masalalarni kollegial organlarda, ekspert hay'atlarida va shu maqsadda tashkil etilgan maslahat kengashlarida birgalikda hal qilishadi. Ammo, shunga qaramay, bu tamoyillar o'rtasidagi ziddiyat yo'qolmadi, u aniq masalalarni hal qilishda ushbu tamoyillar tarafdorlari o'rtasidagi ziddiyat joyi bo'lib qolmoqda. Ba'zida bu ziddiyat odamlar uchun ma'lum xavf tug'diradigan yoki jamiyatning axloqiy me'yorlari va madaniy an'analariga zid bo'lgan ilmiy tadqiqotlarga kelganda ayniqsa keskinlashadi. Bugungi kunda qizg‘in muhokama qilinadigan masalalardan biri olimlar tadqiqot maqsadi va vositalarini tanlashda to‘liq erkin bo‘lishi kerakmi yoki jamiyat bu erkinlikni qaysidir ma’noda cheklashi kerakmi? Ba'zilar ilmiy bilimlar bizga qanchalik xavfli yoki zararli bo'lib ko'rinmasin, uning rivojlanish jarayonini oldini olish mumkin emas deb hisoblaydi. Ularning fikricha, insoniyatga xos bo'lgan bilimlarni kengaytirish istagini to'xtatib bo'lmaydi. Ilmiy bilim o'z-o'zidan zararli bo'lishi mumkin emas: zarar faqat uning zararli maqsadlarda ishlatilishi mumkin. 22 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Jamiyat bilimdan shu tarzda foydalanishni to'xtatishi kerak. Boshqa bir guruh olimlarning fikricha, ilmiy tadqiqot mavzularini tanlash erkinligi hech bo'lmaganda ularning narxi tufayli cheklangan bo'lishi kerak. Jamiyat olimlarga o‘z manfaatlarini qondirish uchun katta miqdordagi davlat mablag‘larini sarflashiga yo‘l qo‘ya olmaydi. Ammo eng muhimi shundaki, fanda insoniyatga va axloqiy me'yorlarga zid bo'lgan tadqiqot usullari va vositalari, oqibatlari har qanday tarzda insoniyatning mavjudligiga tahdid soladigan, ekologik, ijtimoiy, genetik va boshqa turdagi kasalliklarga olib kelishi mumkin bo'lgan tajribalar taqiqlanishi kerak. halokatga yo'l qo'yib bo'lmaydigan deb tan olinishi kerak. Umumiy mulohazalar asosida shuni tan olish kerakki, olimlar cheksiz ilmiy tadqiqot erkinligiga ega emas (va hech qachon bo'lmaydi). Umumjahon, eng avvalo, ilm-fan taraqqiyoti manfaatlaridan ma’naviy qadriyatlar ustunlik qiladi. Bu, ayniqsa, odamlarga tabiatga va insonning o'ziga ta'sir o'tkazish uchun kuchli vositalarni beradigan zamonaviy ilm-fan uchun juda muhim, olimlar buni ilgari orzu ham qila olmagan. Ilmiy tadqiqot erkinligini insoniyat mavjudligi uchun xavfli bo'lgan ilmiy tajribalarga qo'llash mumkin emas, shubhasiz. Bu aqlli odamlarga, jumladan, ilm-fan egalariga ham e'tiroz bildirmasligi kerak. Lekin aksariyat hollarda fundamental ilmiy tadqiqotlar natijalari va oqibatlarini oldindan aytib bo‘lmaydi. Ular hayotimizda qanday foydali, ham zararli o'zgarishlar bo'lishini oldindan aytish qiyin. Shu sababli, har qanday tadqiqotni to'g'ridan-to'g'ri taqiqlab bo'lmaydi. Har bir holatda bu masala alohida va vaziyatga qarab (masalan, jamiyatning turmush sharoitidagi o'zgarishlar, madaniyatning rivojlanishi, texnik va ilmiy g'oyalarning paydo bo'lishi bilan bog'liq sharoitlarga qarab yangi), u yoki bu masala muhokama qilinishi kerak. uning qarorlari qayta ko'rib chiqilishi mumkin.Umuman olganda, hozirgi zamon madaniyatining rivojlanish jarayonlari bugungi kunda fanning mavjudligi va rivojlanishini tadqiqot va umuman ilmiy faoliyatni tartibga solishning u yoki bu shakllari va normalarisiz tasavvur etib bo‘lmaydi, degan xulosaga kelish imkonini beradi. Albatta, yirik ilmiy kashfiyotning barcha oqibatlarini oldindan aytib bo‘lmaydi. Ularni baholashda kelishmovchiliklar va xatolar bo'lishi mumkin. Ilmiy tadqiqot maqsadlari va usullarini axloqiy baholash ham munozarali bo'lishi mumkin. Biroq, bu holat olimlarni bunday baho berish va ular uchun ijtimoiy javobgarlik majburiyatidan ozod qilmaydi. Atom qurolining yaratilishi munosabati bilan olimlarning ijtimoiy mas'uliyati masalasi alohida ahamiyat kasb etdi. Endi bu masala ilm-fan yutuqlari ekologik yoki boshqa falokatlarga olib kelishi mumkin bo'lgan har bir holatda ko'tariladi. Hozirgi vaqtda olimlarning ijtimoiy mas'uliyati g'oyasi keng e'tirof etilmoqda. Amalda, olimlarning o'zlari kamdan-kam hollarda fanni u yoki bu vazifaga yo'naltiradigan muhim ijtimoiy masalalar bo'yicha hal qiluvchi qarorlar qabul qilishadi. Atom elektr stansiyasi yoki qandaydir gidroelektr inshooti qurish maqsadga muvofiqmi? Sayyoralararo kosmik kemalarni yaratish uchun misli ko'rilmagan mablag'larni sarflashga arziydimi? Yangi halokatli qurolni ishlab chiqishni moliyalash? Aksariyat hollarda hokimiyatdagilar olimlar bilan maslahatlashmasdan, ularning tavsiyalarini inobatga olmasdan turib, bunday masalalarni hal qiladilar. Bu yerda olimlarning ijtimoiy mas’uliyat tamoyili ular uchun muhim ijtimoiy-madaniy maqsad bo‘lishi kerak. Hokimiyat tomonidan qabul qilingan qarorlar olimlarning vijdoniga zid bo‘lsa, ular bunday qarorlarni amalga oshirishda ishtirok etishdan bosh tortib, o‘z noroziliklarini baland ko‘tarishlari kerak. Aks holda, ular o'zlarining ishtiroki uchun ijtimoiy javobgarlikka tortiladilar. Ilm-fan ustidan ijtimoiy nazoratni yuqorida aytib o‘tdik. Lekin ijtimoiy nazorat yetarlimi? Axir, turli xil ijtimoiy kuchlar mavjud, jumladan, ilm-fanni insoniyatning ba'zilariga foyda keltirishi va boshqalarga zarar etkazishi mumkin bo'lgan natijalarni ishlab chiqarishga undaydiganlar. Jamiyat va 23 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc jamoatchilik fikri shunday kuchlar tomonidan boshqarilsa, ijtimoiy nazorat ham ularning qo‘liga o‘tadi. Bunda ular ilmiy tadqiqotning insoniyat uchun foydali bo‘lmagan yo‘nalishlariga to‘sqinlik qilmaydi, balki ularni rag‘batlantiradi. Qurollanish poygasi bunga yorqin misoldir. Yuqoridagilardan kelib chiqadigan xulosa shuki, olimlarning ijtimoiy mas’uliyati ijtimoiy nazoratni to‘ldiruvchi va jamiyat uni o‘rnatishga qodir bo‘lmaganda uning o‘rnini bosuvchi omil bo‘lishi, jamiyat yoki boshqa ijtimoiy kuchlar uni monopoliyaga olib, undan maqsadli foydalanishda qarama-qarshi kuchga aylanishi kerak. g'ayriinsoniy maqsadlar. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Кравец А.С. Идеалы и идолы науки. – Воронеж, 1993. – С 63. 2. Кунцова В.И. Философия и методология науки / Под ред.– М.,1996.– 493. 3. Nishonova N.R. Ayollarning akmeologik faolligi – mustahkam oila poydevor // Ta’lim muamolari. Toshkent, 2012. № 1. B. 17-19. 4. Nishonova N.R. Boshqaruvda muloqotning o‘rni // Ta’lim tizimida ijtimoiy-gumanitar fanlar. Toshkent, 2012. № 2. B. 123-126. 5. Nishonova N.R. Davlat boshqaruv tizimi va xotin-qizlarning ijtimoiy-iqtisodiy faolligi. // O‘zMU xabarlari 2012. –№ 4/1.– B. 152-158. 6. Nishonova N.R. Mahalliy davlat boshqaruvida xotin-qizlar faoliyatining xususiyatlari // Ta’lim tizimida ijtimoiy-gumanitar fanlar. Toshkent, 2012. №4. B. 91-96. 7. Nishonova N.R. Ayollarning davlat boshqaruvi tizimi subyekti sifatidagi o‘rni // Ijtimoiy fikr. Toshkent, 2013. №1. B. 131-136. 8. Nishonova N.R. Feminizm va gender tenglik muammolari // O‘zMU xabarlari. Toshkent, 2013. №4. B. 217-220. 9. Nishonova Nodiraxon // O‘zbekiston ayollarining ijtimoiy-siyosiy faolligi // Markaziy Osiyo davlatlari olima ayollarining ilm-fan sohasiga qo‘shgan hissasi (2-qism) Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Toshkent: O‘zMU., 2020. B. 206-209. 10. Nishonova N.R. O‘zbekistonda feminizm va gender tenglik: mulohaza va takliflar. // O‘zMU xabarlari. Toshkent, 2021. №1/2/1. B. 131-136.