35
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ABU RAYHON BERUNIY ILMIY-MA’NVIY MEROSIDA ILMNING
YORITILISHI
Dju akulo Xusan An a o ich
Din ishla i bo‘yicha qo‘mi asi huzu idagi Diniy-ma’ i iy sohada malaka oshi ish a
qay a ayyo lash ins i u ining Sama qand min aqa iy iliali do sen i,
alsa a anla i dok o i (DSc)
E-mail: [email p o ec ed]
тел: +99893-334-85-31
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17707758
Anno a siya: Mazku maqolada buyuk alloma Abu Rayhon Be uniyning ilmiy-ma’na iy
me osida ilmning alsa iy mohiya i, inson a akku i a jamiya a aqqiyo idagi o‘ ni ahlil qilinadi.
Be uniy ilmni aqa amaliy bilim emas, balki insonni komillikka ye aklo chi ma’na iy kuch si a ida
alqin e gan. Uning asa la ida abia ni bilish, aql a aj iba uyg‘unligi, haqiqa ni izlash hamda
ilmning inson axloqi bilan bog‘liqligi chuqu yo i ilgan. Maqolada Be uniyning ilmga bo‘lgan
alsa iy yondashu i, uning bugungi ilm- an a ma’na iya a aqqiyo idagi ahamiya i ahliliy asosda
yo i iladi.
Kali so‘zla : Abu Rayhon Be uniy, ilm, ma’na iya , a akku , alsa a, haqiqa , aj iba, komillik,
inson a abia uyg‘unligi.
ОСВЕЩЕНИЕ НАУКИ В НАУЧНО-ДУХОВНОМ НАСЛЕДИИ АБУ
РАЙХОНА БЕРУНИ
Аннотация: В данной статье анализируется философская сущность науки в научно-
духовном наследии великого учёного Абу Райхона Беруни. Учёный рассматривал знание не
только как практическую деятельность, но и как духовную силу, ведущую человека к
совершенству. В его трудах глубоко освещаются вопросы познания природы, гармонии
разума и опыта, поиска истины и взаимосвязи науки с нравственностью человека. В статье
раскрывается философский подход Беруни к науке и его значение для современного
развития науки и духовности.
Ключевые слова: Абу Райхон Беруни, знание, духовность, мышление, философия, истина,
опыт, совершенство, гармония человека и природы.
THE ILLUMINATION OF SCIENCE IN THE SCIENTIFIC AND SPIRITUAL
HERITAGE OF ABU RAYHON BERUNI
Abs ac : This a icle analyzes he philosophical essence o science in he scien i ic and spi i ual
he i age o he g ea schola Abu Rayhon Be uni. Be uni ega ded knowledge no only as a p ac ical
ac i i y bu also as a spi i ual o ce leading a pe son owa d pe ec ion. His wo ks deeply explo e
he unde s anding o na u e, he ha mony o eason and expe ience, he pu sui o u h, and he
in e connec ion be ween science and human mo ali y. The a icle e eals Be uni’s philosophical
app oach o science and i s signi icance o he mode n de elopmen o science and spi i uali y.
Keywo ds: Abu Rayhon Be uni, knowledge, spi i uali y, hough , philosophy, u h, expe ience,
pe ec ion, ha mony be ween human and na u e.
Ma’lumki, bugungi zamona iy yoshla exnologik o‘zga ishla da ida yashamoqda. Ula ,
ko‘plab ma’lumo la ga ega bo‘lishla i bilan bi ga, u li yo g‘oyala a’si ida ma’na iy, axloqiy
jiha dan oʻ a mu akkab boʻlgan muammola ga duch kelmoqdala . Bu muammola ni hal e ishda
buyuk allomala , ye uk ma’ i a pa a la ning boy ma’na iy me osi, ula ilga i su gan ij imoiy-
alsa iy qa ashla muhim ahamiya kasb e ib kelmoqda. Ayniqsa, buyuk alloma a
mu a akki la imizning ilmga qa a ilgan qa ashla i a ilmiy asoslangan gʻoyala idan yoshla ilmiy
dunyoqa ashini shakllan i ishda a ma’na iy-axloqiy a biya ja ayonla ida sama ali oydalanish
36
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
za u iya i asosiy masalala dan bi i bо‘lib qolmoqda. Ze o, da la imiz ahba i Sha ka Mi ziyoye
a’kidlaganidek, “Qadimiy a be ak o diyo imizdan ye ishib chiqqan buyuk alloma, adib a
mu a akki la imizning yuksak gumanis ik g‘oyala ga asoslangan boy ma’na iy me osi
umumbasha iy si iliza siya a madaniya , dunyo iy a diniy ilm- an a aqqiyo iga ulkan hissa bо‘lib
qо‘shilgani dunyo jamoa chiligi omonidan haqli a ishda e’ i o e iladi” [1, 3-b.]. Shu nuq ai
naza dan ham mamlaka imizda bugungi kunda buyuk mu a akki la ning ilmiy-ma’na iy me osini ha
amonlama chuqu о‘ ganish a ula ni keng doi ada a g‘ib e ish bо‘yicha isloho la izchil da om
e i ilmoqda.Shu ma’noda dunyo amadduniga ulkan hissa qо‘shgan buyuk qomusiy
allomala imizning, ayniqsa Abu Rayhon Be uniyning boy ilmiy-ma’na iy me osini adqiq qilish a
u ilga i su gan ij imoiy- alsa iy, ma’na iy-axloqiy qa ashla ni yoshla ongiga singdi ib bo ish
dolza b ahamiya kasb e moqda.
Mashhu ame ikalik olim S i en F ede ik S a ning buyuk ajdodimiz Abu Rayxon Be uniyga:
“Be uniy kо‘plab olamshumul kash iyo la i uchun insoniya ning cheksiz meh -muhabba i a
olqishiga loyiqdi . U X is o o Kolumb Ame ikani kash e ishidan 500 yil oldin, dengiz sa a iga
chiqmasdan u ib, Shimoliy a Janubiy Ame ika ma e ikla ining ma judligini aniqlab be gan” [2,
401-402-b.], -deb e’ i o e ishi bejiz emas, alba a.
Buyuk ajdodimiz, qomusiy olim, mu a akki Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad Al-Be uniyning
“Qadimgi xalqla dan qolgan yodgo likla ”, “Hindis on”, “Mas’ud qonuni”, “Mine alogiya”,
“Saydana”, “Geodeziya” a boshqa kо‘plab yi ik asa la i bi necha ilga a jima qilinib, ula da ilga i
su ilgan abia , jamiya , inson, ilm, ma’na iya , axloq, olam, bo liq, ma e iya, azo, aq , qonuniya ,
za u iya a asodi , ha aka a i ojlanish, ziddiya kabi masalala ni о‘ ganishda bugungi kunda
ilmiy jamoa chilik uchun asosiy manba si a ida xizma qilmoqda.
Xususan, buyuk mu a akki о‘zining “Geodeziya” asa ida ilmga e’ ibo qa a ib, “Ilm о‘z zo i
bilan ma lubdi , haqiqa an ham u ba cha na sala dan lazza li. Ilmdan boshqa qanday na sada man aa
zohi oq a qandayida oyda kо‘p oq bо‘ladi, aqa ilm bilangina ham din, ham dunyo uchun xay li
ishla ni qilish a ula ga za a kel i ishdan saqlanish mumkin. Aga ilm bо‘lmaganida biz jalb
qilayo gan na sa yomonlik emasligiga a che lanayo gan na sa yaxshilik emasligiga ishonch bо‘lmas
edi” [3, 61-62-b.], - deb a’kidlaydi. Alba a, ushbu ma’noli sо‘zla bizga Imom Buxo iyning “Ilmdan
boshqa najo yо‘qdi ” nomli mashhu hadisini esla adi. Ya’ni, Be uniy о‘z mulohazala ida ilmning
ya a ilishi misolida, ula insonning man aa a eh iyojla ini kо‘zlab ya a ilganligini kо‘ sa ishga
ha aka qiladi.
Be uniy о‘z mulohazala ini da om e i ib, “...insonda ilmga in ilish xususiya i bо‘lganidan, u
о‘zidan g‘oyib na sala ni bilishga qa iq i ishdi. U kelajakda ha xil o a la dan eh iyo bо‘lish a
ula ning da qilish uchun xushyo likda bо‘lish maqsadida о‘zining kelgusidagi ah olini bilishga
in ildi. Uning epasida esa Quyoshning ha oga a’si i u ayli yil aslla ida yuz be adigan hola la a
Oyning dengizla a namlikla ga a’si idan oy cho akla ida hamda kecha a kunduzda yuz be adigan
hola la ke ma-ke almashinib u a di. Bula ni kuza ish na ijasida uning aj ibasi oshib, bu inson ikki
yo i gichdan boshqa yo i gichla ni qiyoslashga о‘ di. Na ijada unda ahkomi nujum san’a i hosil
bо‘ldiki, bu san’a о‘ziga xos yо‘l bilan о‘zida bо‘lmagan na sala bilan ado a siz a noqulayliksiz
bo adi” [3, 64-b.], - deb a’kidlaydi. Da haqiqa , bugun inson ilm sa i in ilishi najasida, о‘z
asa u iga sig‘magan xodisala , zamona iy exnik- exnologik ja ayonla ga gu oh bо‘lmoqda.
Abu Rayhon Be uniyning ik icha, “Aga inson izlo chan a aniqlikni alab qilu chi bо‘lsa, ilm
a moqla idan bi o a moqning о‘la ma’nosi haqida sо‘zlay olishi mumkin. Buning uchun u alba a
aylasu bо‘lishi, hamma bilimla ning asosla ini egallagan bо‘lishi lozim” [3, 203-b.]. Shundagina
inson yuksak da ajaga e ishishi mumkin. Shuningdek, Abu Rayhon Be uniy “Mine alogiya”
37
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
asa ining muqaddimasida inson, bu ch, oliyjanoblik, axloq a odob masalala i haqida qimma li ik -
mulohazala ni kel i ib о‘ adi. Ya’ni, u inson e’l-a o i haqida gapi ib, uni inson abia ida ma jud
qa ama-qa shilik bilan ushun i moqchi bо‘ladi a insonga biologik- iziologik nuq ai-naza dan
yondashadi hamda uning ij imoiy hola ini as i laydi.
Be uniy yuksak insoniy azila la haqida о‘h ala ekan, inson e’l-a o i, yu ish- u ishi, a biyasi
bilan bog‘liq ozalik, pokizalik, ozodalik a halollik inson hayo iy aoliya ining ha bi ishida bо‘lishi
ke akligini hamda yaxshilik a oliyjanoblik kabi xisla la ni esdan chiqa maslikni a’kidlaydi. Shu
bilan bi ga insonning ma’lum bi kasb huna egasi bо‘lishi, halol mehna qilishi kabi masalala ga
ham e’ ibo qa a adi. Bugungi kunning ham asosiy alabi shu bо‘lmoqda. Shu ma’noda yoshla imizni
ha amonlama ba kamol qilib a biyalashda Be uniyning ilmiy-ijodiy, abiiy-ilmiy a alsa iy
qa ashla idan sama ali oydalanish bugungi kunning muhim kons uk i masalala idan bi i bо‘lib
qolmoqda.
Xulosa qilib ay ganda, buyuk mu a akki la imizning boy ilmiy-ma’na iy me osidan sama ali
oydalanish, xususan Abu Rayhon Be uniyning “Qadimgi xalqla dan qolgan yodgo likla ”,
“Hindis on”, “Mas’ud qonuni”, “Mine alogiya”, “Saydana”, “Geodeziya” a boshqa ko‘plab yi ik
asa la ida ilga i su ilgan kons uk i g‘oyala dan bugungi zamona iy a’lim izimida oqilona
oydalanish o qali yoshla ning ilmga bо‘lgan ish iyoqini yanada oshi ishga a a’lim- a biya
ja ayonla ini kuchay i ishga e ishish mumkin, deb hisoblaymiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. О‘zbekis on Respublikasi P eziden ining Qa o i “Buyuk allomala , adib a mu a akki la imiz
ijodiy me osini keng о‘ ganish a a g‘ib qilish maqsadida yoshla о‘ asida ki obxonlik anlo la ini
ashkil e ish о‘g‘ isida” // Xalq sо‘zi. 15.05.2018. №98 (7056 ). -B. 3.
2. Mi ziyoye SH.M. Xalqimizning oziligi bizning aoliya imizga be ilgan eng oliy bahodi . -
Toshken : “О‘zbekis on” NMIU, 2018. – B. 401-402.
3. Abu Rayhon Be uniy. Tanlangan asa la . Tom III. GeodeziY. Muqaddima, a jima a izohla
mualli i A.Ahmedo . – T.: Fan, 1982. –B. 61-62.
