45
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
XVII ASR MOVARUNNAHR MADANIY HAYOTIDA SO‘FI
OLLOYORNING O‘RNI VA UNING TASAVVUFIY MEROSI
Xasano a Nodi a Ib agimo na
Deno adbi ko lik a pedogogika ins i u i o‘qi u chisi.
E-mail:[email p o ec ed]
Tel:+998915749450
Ra shano a Ma jona Ka imo na
Deno adbi ko lik a pedogogika ins i u i alabasi.
E-mail:[email p o ec ed]
Tel:+998993761903
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17707929
Anno a siya. Ushbu maqolada XVII as Mo a ounnah madaniy hayo ida yi ik mu asa i , shoi
a ma’ i a pa a alloma So‘ i Olloyo ning u gan o‘ ni hamda uning ilmiy-adabiy me osi ahlil
qilingan. Siyosiy beqa o lik hukm su gan da da ham So‘ i Olloyo asa u a’limo i o qali xalqni
uhiy uyg‘onish, sab , a ozu, ilm a haqiqa ga muhabba uhida a biyalagan. Maqolada “Tazki ai
Qayyumiy”, “Risolai aziza” a unga yozilgan Tojuddin Yolchiqul o‘g‘li sha hi, shuningdek “Sabo ul
ojizin”, “Maslakul mu aqin”, “Nasoihul a om” kabi asa la mazmun-mohiya i ahliliy yondashu
asosida yo i ilgan. Maqolada So‘ i Olloyo ning asa u iy qa ashla i, Naqshbandiya a iqa iga
munosaba i hamda uning Mo a ounnah ma’na iy hayo iga ko‘ sa gan a’si i a ixiy manbala
asosida o‘ ganilgan.
Kali so‘zi: Fa hodiy O aliq, Abul ayzxon, Mo a ounnah , asa u , Naqshbandiya, “Sabo ul
ojizin”, “Maslakul mu aqin”, “Risolai aziza”, XVII as , Buxo o xonligi, ma’na iy uyg‘onish.
Аннотация: В этой статье анализируется роль суфия Аллояра, важного мистика, поэта и
просветителя в культурной жизни Мавераннахра XVII века, а также его научное и
литературное наследие. Даже в период политической нестабильности суфий Аллояр через
учение суфизма воспитывал народ в духе духовного пробуждения, терпения, смирения, любви
к знанию и истине. В статье рассматриваются произведения «Тазкираи Каюми», «Рисалай
азиза» и комментарии к ним Таджуддина Йолчикула оглу, «Саботуль аджизин», «Маслакуль
Муттакин», «Насоиху авам» на основе контент-анализа. В статье изучаются мистические
взгляды суфия Аллояра, его отношение к ордену Накшбанди и его влияние на духовную жизнь
Моваруннахра на основе исторических источников.
Ключевые слова: Фарходий Оталик, Абулфайзхан, Моваруннахр, суфизм, Накшбанди,
«Саботул аджизин», «Маслакул мутакин», «Рисалай азиза», 17 век, Бухарское ханство,
духовное пробуждение.
Abs ac : Th ee a icles analyze he ole o Su i Alloyo , an impo an mys ic, poe , and
enligh ene in he cul u al li e o he 17 h cen u y Mo a unnah , as well as his scien i ic and li e a y
he i age. E en du ing he pe iod o poli ical ins abili y, Su i Alloyo , h ough his eachings o Su ism,
educa ed he people in he spi i o spi i ual awakening, pa ience, humili y, lo e o knowledge and
u h. The a icle co e s wo ks such as "Tazki ai Qayyumi", "Risalai aziza" and Tajuddin Yolchiqul
oglu's commen a y on i , "Sabo ul ajizin", "Maslakul Mu aqin", "Nasoihul a am" based on con en
analysis. The a icle s udies Su i Alloyo 's mys ical iews, a i ude o he Naqshbandi o de , and his
in luence on he spi i ual li e o Mo a unnah based on his o ical sou ces.
Keywo ds: Fa khodiy O alik, Abul ayzkhan, Mo a unnah , Su ism, Naqshband, “Sabo ul adjizin”,
“Maslakul mu akin”, “Risalay aziza”, 17 h cen u y, Bukha a Khana e, spi i ual awakening.
Ki ish: So‘ i Olloyo XVII–XVIII as la da ida yashab ijod e gan, o‘zining asa u iy g‘oyala i,
alsa iy qa ashla i a go‘zal badiiy so‘zi bilan Mo a ounnah ma’na iy hayo ida muhim o‘ in u gan
46
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
so‘ iy shoi la dan bi idi . Uning hayo i haqida ma’lumo la juda kam bo‘lib, asosan “Tazki ai
Qayyumiy” asa ida a qoq xaba la ko‘ inishida kel i ilgan. Tazki a ma’lumo la iga ko‘ a, Olloyo
Ka aqo‘ g‘on omonida ug‘ilgan bo‘lib o asi Alloqquli sa ka da a o‘z qabilasining nu uzli
insonla idan bi i bo‘lgan, shoi ning Fa hodiy O aliq nomi bilan mashhu bo‘lgan akasi ham jamiya da
ob o‘li shaxsla dan sanalgan. So‘ i Olloyo Abul ayzxon da ida da la xizma ida ye ishgan a al
Ka aqo‘ g‘onga, so‘ng a Sama qandga ami e ib ayinlangan ammo hayo ining keyingi bosqichida
asa u yo‘liga yuz bu ib, dunyo iy mansab a hokimlikdan oz kechgan. Bu hola uning ichki
pokligi, uhiy uyg‘onish a ma’na iy kamolo sa i in ilishini yaqqol namoyon e adi. So‘ i
Olloyo ning hayo i haqida boshqa manbala da ay im a qli ma’lumo la ham uch aydi ula ning bi ida
shoi Sama qand iloya ining Minglan qishlog‘ida ug‘ilgani, o asining ismi Temu yo ekani ay iladi
Temu yo solih a aq odo inson bo‘lib, o‘g‘lini o‘n ikki yoshida Buxo oga olib bo ib mad asaga
opshi gan. Olloyo yoshligidan ilmga chanqoq, aol a zukko yigi bo‘lib ye ishgan, yigi ma besh
yoshida u Buxo o podshohining boj mahkamasiga o‘ a qilib ayinlangan ammo bu mansab uning
uhiya iga og‘i a’si ko‘ sa gan u usuq- uju a isyon bilan mashg‘ul bo‘lgan da da shayx
Habibullohning a biyasiga ki ib, ma’na iy uyg‘onish a haq yo‘lni opgan. Bu oqea So‘ i
Olloyo ning bu un hayo ida bu ilish nuq asi bo‘lib, uni so‘ iylik yo‘liga yo‘nal i gan. Ta ixiy
ma’lumo la ga ko‘ a So‘ i Olloyo ning uch xo ini, ikki qizi a bi o‘g‘li bo‘lgan, qizla idan bi i
Omina, ikkinchisi Halima, o‘g‘li esa Muhammad Sodiq ismli edi. Shoi hayo ining so‘nggi yilla ini
Hiso ga yaqin Dahana nomli maskanda o‘ kazib, shu ye da 1136 hij iy (1723–1724 milodiy) yilla da
a o e gan. So‘ i Olloyo ning hayo yo‘li insonning ma’na iy qay a ug‘ilishi a uhiy
poklanishining yo qin namunasi bo‘lib, uning ijodi a ik iy me osi bugungi kunda ham insonni ilm,
hikma a axloqiy ye uklik sa i cho laydi
1
Asosiy qisim: Ta ixiy ki obla da kel i ilgan ma’lumo la ga ko‘ a, “Musanni ning o‘g‘liga ay gan
nasiha i”da yuqo idagi xaba a ma’lumo la ni boyi u chi yoki aniqlik ki i ishi mumkin bo‘lgan
so‘zla bo . Ula ga ko‘ a, Olloyo ning o‘g‘li Muhammad Sodiq Buxo oda ug‘ilib, yigi ma besh
yoshga ye ganda o a yu i Sama qandga ke adi, Olloyo esa Buxo oda qoladi. O adan o‘n yil o‘ gach,
Olloyo Bay ullohni ziyo a qilish niya ida sa a ga chiqadi yo‘l da omida Bulg‘o (Bolg‘o ) shah ida
o‘x agan. O‘sha da da bu shaha da Id is Ho iz ismli komil so‘ iy yashagan bo‘lib, So‘ i Olloyo u
bilan bi silsilaga mansub edi, so‘ng a u Bulġo dan A zi um (hozi gi Tu kiyaning E zu umi) omon
yo‘l oladi. Ri oya qilinishicha, u ye da Olloyo dan ko‘plab ka oma la zohi bo‘lgan shundan so‘ng
u Iskanda iya shah iga yo‘l olib, shu ye da “do i anodan do i baqo”ga ya’ni a o ga ye gan.
Manbala da qayd e ilishicha, bu oqea ajab oyining yigi ma o‘qqizinchi kuni ya’ni milodiy 1721-
yil 27-may sanasiga o‘g‘ i keladi. Ba’zi i oya la ga ko‘ a esa bu sana 1724-yil 24-ap el bo‘lishi
ham mumkin. Shunga ko‘ a, So‘ i Olloyo a o e ganida o‘qson yoshda bo‘lgan demak, u 1631 yoki
1634-yilla da ug‘ilgan deb axmin qilish mumkin. So‘ i Olloyo haqida bizgacha ye ib kelgan asosiy
a ixiy ma’lumo la manbai “Risolai aziza” a unga yozilgan Tojuddin Yolchiqul o‘g‘lining sha hi
hisoblanadi mazku sha hda mualli “Risolai aziza”ning ki ish qismida So‘ i Olloyo hayo i, ilmiy
qa ashla i a asa u iy yo‘nalishiga oid muhim ma’lumo la ni kel i adi. Bu manba o qali na aqa
shoi hayo i a ijodini o‘ ganish, balki So‘ i Olloyo ning uhiy dunyosini o‘z da i ilida, ya’ni o‘sha
zamon o‘zbek ilining abiiy ohangida his e ish imkoniya i ham paydo bo‘ladi, bu jiha dan “Risolai
1
Abdu ahmon Qayyumiy Buxo iy. “Tazki ai Qayyumiy” – Toshken : 1998 1-jild, 61–62-be la .
47
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
aziza”ga yozilgan sha h So‘ i Olloyo ni zamondosh inson uhiya i bilan yaqinlash i u chi eng muhim
manbala dan bi idi
2
Ay im a ixiy ma’lumo la ga ko‘ a, Sama qand iloya i Ka aqo‘ g‘on shah ida qadim- qadimdan
bi i oya bo emish, So‘ i Olloyo amaldo likni ashlab Payshanba bekligidagi ona qishlog‘iga
qay gach, osuda iboda bilan mashg‘ul bo‘lgan ekan. Xalqning unga omon oqib kelayo gani a unga
ka a e’ iqod qo‘ygani sababli akasi Payshanba begi Fa hod O aliq o‘z hududidagi Za a shon
da yosining Hah ipay i mog‘iga yaqin joyda so‘lim a bebaho go‘shasidan unga maskan qu ib be adi.
Das lab u honaqoh a uning yonida ahli ayoliga mo‘ljallangan bi necha huj ala dan ibo a bo‘lgan
ez o ada ilm a ma’ i a ma kaziga aylangan. So‘ i Olloyo bu ye da asa u , iqh, hadis a Qu ’on
a si i da sla ini be gan uning shogi dla i o asida Sayyid Abdug‘a o , Muhammad Yusu
Ka aqo‘ g‘oniy, Shoh Vali Sama qandiy kabi mu idla ye ishib chiqqan bu xonaqohda shogi dla
so‘ iylikning asosiy amoyilla i zuhd, sab , qanoa , sidq a ixlos uhida a biyalangan shu a iqa So‘ i
Olloyo Mo a unnah da asa u iy a biya izimini qay a jonlan i gan a liyola dan bi i si a ida
anilgan
3
So‘ i Olloyo o‘z da ida diniy-ilmiy me osni xalqona ilda bayon e gan eng mashhu
mu asa i la dan bi idi . Uning asa la i xalq o asida axloqiy a asa u iy qo‘llanma si a ida keng
a qalgan a asa la i hozi gacha ma’lum a ilmiy jiha dan o‘ ganilgan. Uning “Maslak ul-mu aqin”
asa i dindo insonning axloqiy yo‘l-yo‘ ig‘la ini bayon e u chi didak ik asa la dan bi i hisoblanadi.
“Sabo ul-ojizin” asa i esa insonni sab a a ozega undaydigan, asa u iy she’ iy bo‘lib “Sabo ul-
ojizin” asa i 19-as da Kazanda bi necha bo oshbosmada nash e ilgan. “Maslak ul-mu a assi in”
asa i na sni poklash a o‘ acha yo‘l u ish haqida bo‘lsa, “Nasiha noma” asa i esa o‘g‘li Muhammad
Sodiqqa bag‘ishlangan nasiha la majmuasi bu asa la a ab, o s a u kiy illa da yozilgan
Mo a unnah , Xu oson, E on, Hindis on a ha o Qozon hududla ida ham keng yoyilgan
4
XVII as Mo a unnah siyosiy jiha dan nisba an beqa o da edi. Buxo o xonligida ichki nizola ,
u ug‘-qabila ku ashla i, iq isodiy qiyinchilikla ma jud bo‘lsa-da, madaniy hayo so‘nmagan ayniqsa,
asa u a iqa la i xalq uhiya ida ba qa o likni saqlashda muhim ol o‘ynagan. So‘ i Olloyo ana
shu no inch muhi da xalqni uhiy uyg‘onish, sab , meh -sha qa a ilm sa i da’ a e gan. U o‘z
a’limo ida Naqshbandiya a iqa ining “dil ba yo u, das ba ko ” shio iga sodiq qolgan, ya’ni
dunyodan uzilmay, balki halol mehna o qali Allohga yaqinlashish g‘oyasini ilga i su gan. U “Sabo
ul-ojizin”, “Maslak ul-mu aqin”, “Muja abo ” kabi asa la ida insonni poklik, diyona , meh -sha qa ,
sab - oqa ga da’ a e gan uning ijodida diniy- alsa iy g‘oyala xalq uhiya i a hayo a zi bilan
uyg‘unlashgan bo‘lib, bu jiha dan u XVII as Mo a unnah madaniy hayo ida alohida o‘ in u adi.
So‘ i Olloyo ning asa la i o‘z da ida keng a qalgan, xalq o asida og‘zaki a zda yod olingan,
keyinchalik esa mad asala da o‘qu qo‘llanmasi si a ida ham oydalanilgan. Bu jiha dan uning
me osi na aqa asa u , balki bu un o‘zbek ma’na iya ining shakllanishida muhim bosqich bo‘lib
xizma qilgan
5
Xulosa: Xulosa qilib shuni ay amizki, XVII as Mo a ounnah madaniy hayo ining yi ik
namoyandala idan bi i bo‘lgan So‘ i Olloyo o‘z da ining ilmiy, ma’na iy a badiiy muhi ida
chuqu iz qoldi gan allomadi . Uning asa la ida insonpa a lik, adola , poklik a ma’ i a ga cho lo
g‘oyala i us u o o‘ in u adi. Shoi o‘z ijodida asa u ning nozik jiha la ini xalqona ilda, samimiy
2
Bo i bek Hasano . “Risolai aziza” “Sabo ul ojiziyn” sha hi – Abdulla Qodi iy nomidagi Xalq me osi nash iyo i,
Toshken :2000-yil.
3
So‘ i Olloyo . “Sabo ul ojizin” – Qozon: 1890 ( oshbosma nash iyo i).
4
H. Hasano . “So‘ i Olloyo a uning asa u iy me osi” – Sama qand: SamDU nash iyo i, 2010.
5
S. Mu allibo . “ XVII–XVIII as Mo a ounnah da asa u mak abla i a ula ning ij imoiy-ma’na iy ahamiya i” –
Toshken : 2002.
48
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
uyg‘ula bilan i oda e ib, uhiy kamolo a axloqiy poklikni a g‘ib e gan. So‘ i Olloyo ning asa la i
na aqa o‘z da ida, balki bugungi kunda ham insonni ezgulikka, a an a xalq se gisiga undo chi
bebaho ma’na iy manbadi uning boy ilmiy me osi, adabiy a asa u iy qa ashla i Mo a ounnah
madaniya ining yuksak da ajada i oj opganini yana bi bo isbo laydi.
Foydalangan adabiyo la :
1. Abdu ahmon Qayyumiy Buxo iy. “Tazki ai Qayyumiy” – Toshken : 1998 1-jild, 61–62-be la .
2. Bo i bek Hasano . “Risolai aziza” “Sabo ul ojiziyn” sha hi – Abdulla Qodi iy nomidagi Xalq
me osi nash iyo i, Toshken :2000-yil.
3. So‘ i Olloyo . “Sabo ul ojizin” – Qozon: 1890 ( oshbosma nash iyo i).
4. H. Hasano . “So‘ i Olloyo a uning asa u iy me osi” – Sama qand: SamDU nash iyo i,
2010.
5. S. Mu allibo . “ XVII–XVIII as Mo a ounnah da asa u mak abla i a ula ning ij imoiy-
ma’na iy ahamiya i” – Toshken : 2002.
