38
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
BUYUK IPAK YO‘LI TARIXI BO‘YICHA MUSTAMLAKA VA SOVET DAVRIDAGI
ILMIY TADQIQOTLAR.
Sey jano Islam Jeńisbae ich
Ajiniyoz nomidagi NDPI, Ta ix akul e i 2-ku s alabasi.
(Nukus shah i, Qo aqalpogʻis on Respublikasi)
[email p o ec ed] +99893-460-29-09
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17708000
Anno a siya. Ushbu ilmiy ishda Buyuk Ipak Yoʻli a ixini ilmiy oʻ ganishning asosiy
bosqichla i koʻ ib chiqilgan, bu esa XIX as ning ikkinchi ya mida boshlangan. Mualli lik
izlanishla i uch bosqichga boʻlingan: Cho Rossiyasi da i, So e da i a Oʻzbekis on
Mus aqillik da i. Unda Buyuk Ipak Yoʻli nomini ilmiy muomalaga ki i gan nemis geog a i F.F.
on Rix ho en hamda Us u dagi qadimiy ka onsa oyla (masalan, Bele li) haqida das labki
yozma ma'lumo la ni be gan P.I. Rychko a A.I. Le shin kabi muhim olimla ning aoliya i
yo i ilgan. Shuningdek, D.A.Klemenc, S.F.Oldenbu g a M.M.Be ezo skiy boshchiligidagi us
ekspedi siyala i hamda T.S en Gedin a A.Sh eyn kabi Gʻa biy Ye opa olimla ining
sha qshunoslik a a xeologik adqiqo la iga alohida e' ibo qa a ilgan. XIX as oxi i – XX as
boshla ida xalqa o hamko likning kuchayishi a hozi gi globallashu sha oi ida Buyuk Ipak
Yoʻli a ixini oʻ ganishning da om e ayo gan ahamiya i a'kidlangan.
Kali soʻzla : Buyuk Ipak Yoʻli, ka on yoʻlla i, ilmiy adqiqo la , Cho Rossiyasi, So e
da i, mus aqillik, Us u , Bele li, ekspedi siya, F.F. on Rix ho en, A. Sh eyn, S en Gedin,
Sha qiy Tu kis on, a xeologiya.
SСIENTIFIC RESEARCH ON THE HISTORY OF THE GREAT SILK ROAD DURING
THE COLONIAL AND SOVIET PERIODS
Anno a ion. This schola ly wo k explo es he main s ages o he scien i ic s udy o he
his o y o he G ea Silk Road, which began in he second hal o he 19 h cen u y. The esea ch
is ca ego ized in o h ee phases: he pe iod o Tsa is Russia, he So ie pe iod, and he pe iod o
Uzbekis an's Independence. I highligh s he con ibu ions o key schola s such as he Ge man
geog aphe F.F. on Rich ho en, who i s in oduced he e m "G ea Silk Road" in o scien i ic
discou se, and P.I. Rychko and A.I. Le shin, who p o ided ea ly w i en accoun s o ancien
ca a anse ais on he Us yu pla eau (e.g., Bele li). Special a en ion is gi en o he Russian
expedi ions led by D.A. Klemenc, S.F. Oldenbu g, and M.M. Be ezo skiy, as well as he
o ien alis and a chaeological wo k o Wes e n Eu opean schola s like S en Hedin and A. S ein.
The wo k emphasizes he in ensi ica ion o in e na ional coope a ion a he u n o he
19 h and 20 h cen u ies and he con inued ele ance o s udying he his o y o he G ea Silk
Road in he cu en con ex o globaliza ion.
Keywo ds: G ea Silk Road, ca a an ou es, scien i ic esea ch, Tsa is Russia, So ie
pe iod, independence, Us yu , Bele li, expedi ion, F.F. on Rich ho en, A. S ein, S en Hedin,
Eas e n Tu kes an, a chaeology.
НАУЧНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ПО ИСТОРИИ ВЕЛИКОГО ШЕЛКОВОГО ПУТЬ
В КОЛОНИАЛЬНЫЙ И СОВЕТСКИЙ ПЕРИОДЫ
Аннотация. Данная научная работа рассматривает основные этапы научного
изучения истории Великого шелкового пути, начавшегося во второй половине XIX века.
Исследования поделены на три периода: царской России, советский период и
период независимости Узбекистана. Освещается деятельность ключевых ученых, таких
как немецкий географ Ф.Ф. фон Рихтгофен, который впервые ввел в научный оборот
39
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
термин "Великий шелковый путь", а также П.И. Рычков и А.И. Левшин, предоставившие
первые письменные сведения о древних караван-сараях на плато Устюрт (например,
Белеули). Особое внимание уделено российским экспедициям под руководством Д.А.
Клеменца, С.Ф. Ольденбурга и М.М. Березовского, а также востоковедческим и
археологическим изысканиям западноевропейских ученых, таких как Свен Гедин и А.
Стейн. Подчеркивается усиление международного сотрудничества на рубеже XIX–XX
веков и продолжающаяся актуальность изучения истории Великого шелкового пути в
современных условиях глобализации.
Ключевые слова: Великий шелковый путь, караванные пути, научные
исследования, Царская Россия, советский период, независимость, Устюрт, Белеули,
экспедиция, Ф.Ф. фон Рихтгофен, А. Стейн, Свен Гедин, Восточный Туркестан,
археология.
Qadimgi ka on yo‘lla i a Buyuk ipak yo‘li a ixini ilmiy asosda o‘ ganish XIX as ning
ikkinchi ya midan boshlanib, Angliya, F ansiya, Daniya, Sh e siya, Rossiya da la la i
omonidan maxsus ilmiy ekspedi siyala ashkil e ildi a bu bo ada das labki ma’lumo la
o‘plana boshlandi.
Bu Buyuk ipak yo‘li a ixi ilga i adqiqo obyek i bo‘lmaganini angla maydi. Qadimgi
ka on yo‘lla i haqida o‘ a as la da a undan keyingi da la da ham adqiqo la olib bo ilgan a
keng ko‘lamli asa la nash e ilgan.
Qadimgi yo‘lla a ixini ilmiy adqiq e ish bo‘yicha ishla ni uch bosqichga bo‘lish
mumkin.
Uning bi inchi bosqichi podsho Rossiyasi da ida nash da e’lon qilingan ilmiy ishla
bilan bog‘liq. Ikkinchi bosqichga so e da idagi ilmiy adqiqo la ni ki i ish mumkin. Uchinchi
bosqich bu mamlaka imiz mus aqillikka e ishganidan keyingi yilla da olimla imiz omonidan
olib bo ilgan keng ko‘lamli adqiqo la bilan bog‘liq.
Us yu kengligidagi qadimgi ka onsa oyla haqida das labki yozma ma’lumo la XVIII
as dagi us sayyohi P.I. Richko ning "Topog a iya O enbu gskaya o es obs oya elnoye
opisaniye O enbu gskoy gube nii (Spb,1762 ) " asa ida bayon e iladi. Bu asa da Bele lida
masjid, ka onsa oy a quduq bo ligi haqida ma’lumo la be iladi.
XIX as boshida us adqiqo chisi A.I.Le shin "Opisaniye ki giz-kazachix ili ki giz
kaysackix o d i s epey (Spb, 1832) " asa ida: "Us yu ning qoq o‘ asida Bele lida masjid a
mad asa, chuqu ligi 64 me bo‘lgan quduq bo "ligini yozib qoldi gan.
1892-yili Niki in boshchiligidagi ekspedi siya, 3 yili Sh ukenbe g boshchiligidagi
ekspedi siya a’zola i Us yu dagi ka onsa oyla haqida ma’lumo la yozib qoldi gan.
Buyuk ipak yo‘li a ixiga bag‘ishlangan ilmiy ishla da u li ik la a bu masalani adqiq
e ish bo‘yicha keng ko‘lamli me odologik yondashu la bayon e ilgan.
Podsho Rossiyasi da iga oid adabiyo la da Rossiya impe iyasining O‘ a Osiyoga
si iliza siya olib kelu chi da la si a idagi oli yaqqol ko‘zga ashlanib u adi. Bu da dagi
ishla da Buyuk ipak yo‘li a ixi bilan bog‘liq muhim masalala a ixiy nuq ayi naza dan o‘zining
boshlang‘ich bosqichini boshdan kechi gan. Ko‘pgina ishla ilmiy adqiqo la yo‘nalishida emas,
balki publi sis ik, ilmiy-ommabop, axbo o a ma’lumo la ye kazish xa ak e iga ega bo‘lgan.
Bu da da Buyuk ipak yo‘lini o‘ ganish masalasi a ixshunoslik yo‘nalishida maxsus
adqiqo ga yo‘nal i ilmagan edi.
40
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Ula asosan ay im oqeala ni bayon qilish, umumiy ak la bilan cheklangan edi. Bu
gu uhdagi olimla dan N.S. Likoshkin, V.A. Ob uche
1
, V.V. Ba old, I.V. Mushke o ning
ishla ini a’kidlash o‘ inlidi . Bu ishla da kichik hajmda a ixshunoslik yo‘nalishida ma’lumo la
be ishga in ilishla bo‘ldi. Ta’kidlash joizki, ula omonidan e’lon qilingan ishla da asosan O‘ a
Osiyo xalqla ining uzoq o‘ mishini o‘ ganish bilan bog‘liq u li masalala ga bag‘ishlangan
asa la ni eslash bilan cheklanib qolingan, egishli a ixshunoslik yo‘nalishida, ilmiy baho
be ilmagan.
Buyuk ipak yo‘lini adqiq e ish uchun Olssiya Fanla akademiyasi 1898-yilda
D.A.Klemens ahba ligida Sha qiy Tu kis onga maxsus a xeologik ekspedi siya ashkil e adi.
1898-yilgi D.A.Klemens ekspedi siyasi Sha qiy Tu kis onni o‘ ganish bo‘yicha
olimla ning ishla ini ezlash i di, O‘ a a Sha qiy Osiyoni o‘ ganish bo‘yicha Xalqa o
asso sia siyani ashkil e ishning sababla idan bi i bo‘ldi. Uning ma kazi Pe e bu g bo‘lib, bu
ye da O‘ a a Sha qiy Osiyoni a ixiy, a xeologik, ling is ik a e nog a ik jiha dan o‘ ganish
uchun ashkil e ilgan Rus qo‘mi asi joylashgan edi.
1900-yilda Rus a xeologik jamiya i Ta im ohasiga yil mudda bilan ekspedi siya ashkil
e ish o‘g‘ isida qa o qabul qildi. Bi oq, moliya azi ligi moliya bilan a’minlashdan bosh o di
a bu ye da adqiqo ishla ini olib bo ishni nemis, ingliz, ansuz, sh ed, yapon a xi oy olimla i
o‘z qo‘lla iga oldila
2
.
Rus geog a ik jamiya ining ekspedi siyala ida qa nashgan olimla dan bi i
M.M.Be ezo skiy 1905-yilning oxi ida Kuchada ishini boshladi a bu ye da 1907-yilning
dekab igacha ish olib bo di. M.M.Be ezo skiy shu aq ichida 20 a qadimiy shaha la ni
aniqladi. Tadqiqo la na ijasida opilgan sansk i , uyg‘u , oxa , b axma yozu la i dunyo
olimla ining e’ ibo ini o‘ziga o di.
1908-yili us hukuma i Sha qiy Tu kis onga akademik S.F.Oldenbu g boshchiligida
ekspedi siya ashkil e ish o‘g‘ isida qa o qabul qildi. 1909-1911 a 1914-1915-yilla da ula
omonidan o‘plangan e nog a ik a a xeologik ma e ialla O‘ a a Ma kaziy Osiyodagi budda
a islom san’a i haqida ilmiy ishla ning yuzaga kelishiga asos bo‘ldi. Ushbu ekspedi siya
omonidan ko‘plab g‘o la , budda yozu la i a iboda xonala opildi.
1914-yili Sha qiy Tu kis onda us olimla ining adqiqo la i qay a iklandi. Akademik S.F.
Oldenbu g ahba ligidagi ikkinchi ekspedi siya Dunxuan g‘o la ida ish olib bo di. Tadqiqo la
da omida Sha qiy Tu kis on a O‘ a Osiyo u li madaniya la o‘plangan makon ekanligi haqida
xulosa qilindi. S.F.Oldenbu g adqiqo la i da omida opgan opilmala ini Osiyo muzeyiga a
E mi ajning Sha q bo‘limiga opshi di.
Buyuk ipak yo‘li a ixini o‘ ganishda G‘a biy Ye opa olimla ining xizma i ka a bo‘ldi.
1877-yilda Be linda, D.Rayne bosmaxonasida Fe dinand on Rix go enning ko‘p jilddan ibo a
"Xi oy" deb nomlangan monog a iyasi nash e iladi. . F.F. on Rix go en (1833-1905) - nemis
geog a i a geologi bo‘lib, Xi oyning abia ini o‘ gangan. U o‘zining keng ko‘lamli ilmiy ishini
o‘ qismga bo‘ldi. Bu asa ida F.F. on Rix go en bi inchi ma a Buyuk ipak yo‘li a amasini
ilmiy muomalaga ki i di.
1
Лыкошкин Н.С. Очерк археологических изысканий в туркестанском крае до учреждения туркестанского
кружка любителей археологии// ПТКЛА.-Вып.1.- Т., 1896. – 58 с.; Обручев В.А. Краткий обзор
экспедиций.снаряженных Русским географическим обществом для исследования материка Азии с 1846 по
1896 г. // известия.Вост.Сиб.Отд. РГО. 1897. – Т. XXVI; Бартольд В.В. К вопросу об археологических
исследованиях в Туркестане.- Т. Изд-во Бр.Каменских. 1899. – 34.; Мушкетов И. Туркестан. В 2 х т. Пг.Изд-
во ИРГО, 1915. – Т.- 1. – 558 с.
2
Кобзева О.П. Великий Шелковый путь и мировая цивилизация. Т.,2002, б. 28
41
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
1895-yilning oxi ida sh ed geog a i S en Gedin Taklamakon shaha la iga yo‘l oladi. U
bilan bi ga M.Au el S eyn sayoha da qa nashadi. U keyinchalik Buyuk ipak yo‘lining bi inchi
a xeologi bo‘ldi.
Mashhu sh ed sayyohi S en Gedin (1865-1952 yy.) 1893-1897 yilla i Toshken da
bo‘lgan. Sayoha boshida S en Gedin Rossiya o qali Bokuga, so‘ng a Sama qand shah iga emi
yo‘l anspo ida kelgan. Keyin u Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab Toshken , Qo‘qon, Ma g‘ilon, O‘sh
a Qashqa ga bo gan
3
.
1900-yilda A.S eyn qadimgi ka on yo‘li bo‘ylab yo‘lga chiqadi. Ipak yo‘lining janubiy
yo‘li bo‘lgan Xo an, Tu on, Loulondagi qazilmala i a Dunxuandagi adqiqo la i da omida
opilgan kash iyo la i uning nomini bu un dunyoga mashhu qildi.
Dunxuanda opilgan ko‘plab ma e ialla ni A.S eyn 1907-yilda Angliyaga olib keldi a
B i aniya muzeyiga opshi di. Au el S eyn kash iyo idan so‘ng Buyuk ipak yo‘li bo‘yicha
haqiqiy ilmiy adqiqo la boshlandi.
S en Gedin Tibe , Sinszyan, Mo‘g‘ulis on, Sha qiy Tu kis on, Shimoliy E on, Kashmi da
adqiqo la olib bo gan. U 1923-1935 yilla da Shimoliy Ame ika, Yaponiya, Mongoliya, Sibi
a Xi oyga sayoha qiladi.
XX as boshida Buyuk ipak yo‘lini o‘ ganish bo‘yicha keng ko‘lamli a xeologik
ekspedi siyala ashkil e ilishi bilan bi ga, us, nemis, ansuz, ingliz a yapon olimla ining
xalqa o hamko ligi boshlandi. Shu da da Ma kaziy Osiyoni ling is ik o‘ ganish bo‘yicha
Xalqa o asso sia siya (Rim, 1899 y.) ashkil e ildi. Ushbu uyushmaga F ansiya, Buyuk B i aniya,
Ge maniya, Rossiya, Nide landiya, Daniya, Sh e siya, No egiya, Finlyandiya, A s iya,
Veng iya, Sh eysa iya, I aliya, AQSH a boshqa da la la ning olimla i a’zo bo‘ldi.
1906-1908-yilla da mashhu ansuz olimi Pol Pellio boshchiligidagi ilmiy ekspedi siya
adqiqo la olib bo di.
Tadqiqo la da omida opilgan ma e ialla asosida P.Pellio daosizm, buddizm a
Xi oydagi xo ijiy dinla haqida ilmiy ishla yozadi. Sinszyanda opilgan ba cha qo‘lyozmala ni
P.Pellio Pa ij milliy ku ubxonasiga so g‘a qiladi.
1920-1930-yilla da Sha qiy Tu kis on o‘lkasida Buyuk ipak yo‘lini o‘ ganish bo‘yicha
bi necha ilmiy ekspedi siyala ashkil e ildi. Ame ikalik D.Uo ne (1923, 1925) a
skandina iyalikla (X.Xaslund) -K is ensen (1927-1930), S.Gedin (1933-1935), F.Be gman
(1934) a boshqala Sha qiy Tu kis onda adqiqo la olib bo dila .
XX as ning 30-40-yilla i Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab o‘plangan ma e ialla ni qay a ishlash
a ula ni baholash bo‘yicha inimsiz ishla olib bo ildi.
1946-yili Xo azm a xeologik-e nog a ik ekspedi siyasi S.P. Tols o ahba ligida
Us yu da adqiqo la olib bo adi. S.P. Tols o Bele lidagi ka onsa oyni "X-XI as la ga oid
mus ahkam ka onsa oy"
4
deb hisoblagan.
1950-yili U al-Us yu o yadi (XAEE) Us yu dagi ka on yo‘lla i bo‘yicha a xeologik
adqiqo la olib bo di. Us yu ning ma kaziy qismida Chu uk, Beleuli, Qo‘shbuloq a Uchquduq
ka onsa oyla i o‘ ganildi.
3
Джамалхаджи И.Н. Свен Гедин в Ташкенте: путешествие по Великому шелковому пути в XIX столетии.
Буюк ипак йўлининг ўтмиши ва ҳозирги куни: ривожланишнинг ижтимоий-маданий, тарихий, сиёсий ва
иқтисодий йўналищлари, Халқаро илмий – амалий конференция материаллари тўплами. -Т.,2013, б. 57.
4
5. Толстов С.П. По следам Древнехорезмской цивилизации. – М.: 1948. С.49.
42
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
1950-1980-yilla ni Buyuk ipak yo‘li a ixi bo‘yicha o‘plangan ma e ialla asosida keng
ko‘lamli ishla ya a ilgan yilla deb baholash mumkin. Shu yilla i ekspedi siyala ni ashkil e ish
bo‘yicha ancha sama ali mehna qilgan Xi oy olimla i bo‘ldi.
50-yilla ning boshla ida Dunxuan a Sha qiy Tu kis onning qadimiy shaha la ini
kompleks o‘ ganish ishla i boshlandi. Shu da da Buyuk ipak yo‘li a ixi a a ixiy-madaniy
me osla ini o‘ ganish bo‘yicha undamen al ishla ya a ildi.
Shu da dagi mashhu olimla - A.Xe man, V.B.Xenning, M.E.Masson, P.Be na ,
B.L.S a iskiy, S.Vay ild, J.-P.D ej, K.Ka o a boshqala ning nomla i aqa mu axassisla uchun
emas, balki keng jamoa chilikka ma’lum.
Sha qiy Tu kis onni o‘ ganishning asosiy bosqichla ini, shu bilan bi ga bu ye o qali
o‘ gan Buyuk ipak yo‘lini adqiq e gan olimla haqida ma’lumo la A.N. Be nsh am a B.A.
Li inskiy
5
ning ilmiy maqolala ida bayon e ilgan.
XX as oxi i - XXI as boshida Rossiya Fede a siyasida Buyuk ipak yo‘li a ixi bo‘yicha
dolza b masalala ni o‘ gangan bi qancha ishla nash e ildi. Masalan, B.Ya. S a iskiyning
adqiqo la ida Buyuk ipak yo‘li a ixini da la ga bo‘lish masalasi muhokama qilinadi.
N.X. Axme shin o‘zining ikki monog a iyasida Buyuk ipak yo‘lini adqiq e ish
masalasiga e’ ibo be ish bilan bi ga, shuningdek, Xi oy siyosa i, o‘ mishdagi a hozi gi
da dagi geog a ik nomla , sanala ni aniqlashga alohida e’ ibo be gan.
Dunyo olimla i omonidan Buyuk ipak yo‘li a ixini ilmiy asosda adqiq e ish ishla i XIX
as ning ikkinchi ya midan boshlangan bo‘lsa, XXI as boshida bugungi kunda ham bu masalaga
e’ ibo yanada kuchaydi. Ye opa olimla i bilan bi ga, Rossiya a Osiyo mamlaka la ida
qadimgi yo‘lla a ixiga bag‘ishlangan ilmiy ishla nash e ilmoqda.
Buyuk ipak yo‘li a ixini adqiq e ish masalasi bo‘yicha bi necha kon e ensiyala
o‘ kazildi, o‘plamla da ilmiy maqolala chop e ildi. Buning asosiy sababi hozi gi aq da
globallashu sha oi ida yashayo gan insoniya madaniy a ilmiy jiha dan o‘za o axbo o
almashish, iq isodiy hamko likning ahamiya ini anglab ye di. Buni amalga oshi ishda anspo
kommunika siyala ining u gan o‘ ni a xizma i alohida ekanligi ma’lum bo‘lib qoldi. Bu
aloqala Sha q a G‘a b mamlaka la ini yaqinlash i ishga a bu un insoniya ga kelajak yo‘lida
hamko lik qilishga xizma qiladi. Shu bois ham Buyuk ipak yo‘lining o‘ mishi a is iqboli
haqida ilmiy adqiqo la da om e adi, bu bo ada qimma li monog a iyala , o‘plamla a ilmiy
maqolala chop e ilishi shubhasiz.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ахметшин Н.Х. Тайны Шелкового пути. М.Вече, 2002. – 414 стр.
2. Ахметшин Н.Х. Тайны Великой пустыни. Миражи Такла Макан. –М. Вече. 2003.
3. Бернштам А.Н. Проблемы истории Восточного //Вестник древней истории –М.
1947. -№2. С 52-70; Литвинский Б.А. Труды Альберта фон лекока по древней
культуре Восточного Туркестана // народы Азии и Африки. –М. 1981. № 4. – С 187-
193; Его же Изучение древней истории и культуры Восточного Туркестана в
отечественной зарубежной науке // Народы Азии и Африки. –М. 1982.№1 с-69-78.;
5
Бернштам А.Н. Проблемы истории Восточного //Вестник древней истории –М. 1947. -№2. С 52-70;
Литвинский Б.А. Труды Альберта фон лекока по древней культуре Восточного Туркестана // народы Азии и
Африки. –М. 1981. № 4. – С 187-193; Его же Изучение древней истории и культуры Восточного Туркестана
в отечественной зарубежной науке // Народы Азии и Африки. –М. 1982.№1 с-69-78.; исторические судьбы
Восточного Туркестана и Средней Азии(проблемы этнокультурной общности)// Восточный Туркестан и
Средняя Азия: история.Культура.Связи / под ред. Б.А. Литвинского. – М.Н, 1984. –С 4-27.
43
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
исторические судьбы Восточного Туркестана и Средней Азии(проблемы
этнокультурной общности)// Восточный Туркестан и Средняя Азия:
история.Культура.Связи / под ред. Б.А. Литвинского. – М.Н, 1984. –С 4-27.
4. Джамалхаджи И.Н. Свен Гедин в Ташкенте: путешествие по Великому шелковому
пути в XIX столетии. Буюк ипак йўлининг ўтмиши ва ҳозирги куни:
ривожланишнинг ижтимоий-маданий, тарихий, сиёсий ва иқтисодий йўналишлари,
Халқаро илмий – амалий конференция материаллари тўплами. -Т.,2013, б. 57.
5. Кобзева О.П. Великий Шелковый путь и мировая цивилизация. Т.,2002, б. 28
6. Лыкошкин Н.С. Очерк археологических изысканий в туркестанском крае до
учреждения туркестанского кружка любителей археологии// ПТКЛА.-Вып.1.- Т.,
1896. – 58 с.; Обручев В.А. Краткий обзор экспедиций.снаряженных Русским
географическим обществом для исследования материка Азии с 1846 по 1896 г. //
известия.Вост.Сиб.Отд. РГО. 1897. – Т. XXVI; Бартольд В.В. К вопросу об
археологических исследованиях в Туркестане. - Т. Изд-во Бр.Каменских. 1899. –
34.; Мушкетов И. Туркестан. В 2 х т. Пг.Изд-во ИРГО, 1915. – Т.- 1. – 558 с.
7. Ставиский Б.Я. Великий шелковый путь // Культурные ценности. Международный
Ежегодник. –М.Европейский дом. – 1995. стр – 19 – 29.
8. Толстов С.П. По следам Древнехорезмской цивилизации. – М.: 1948. С.49.
