ACTIVE RESEARCHER
SCIENTIFIC JOURNAL
ac i e esea che .com Noyab , 2025 olume 2 issue 11
33
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17711924
ALP ARSLON VA MALAZGIRT JANGI: SHARQ VA G‘ARB TAQDIRINI
O‘ZGARTIRGAN TARIXIY BURILISH
Abdu ahmono Husniddin Fu qa jon o‘g‘li
Fa g‘ona Da la Uni e si e i Ha biy a’lim akul e i ku san i
Isoqo Sayidjon Jasu o‘g‘li
Fa g‘ona Da la Uni e si e i Ha biy a’lim akul e i ku san i
Alijono Shuku ullo Rus amjon o‘g‘li
Fa g‘ona Da la Uni e si e i Ha biy a’lim akul e i ku san i
ANNOTATSIYA
Ushbu ilmiy maqolada XI as da sodi bo‘lgan Malazgi jangi, uning Sha q a
G‘a b a ixidagi o‘ ni hamda Alp A slon boshchiligidagi Saljuqiyla da la i e ishgan
g‘alabaning geosiyosiy ahamiya i yo i ilgan. Shuningdek, mashhu a ixchi a
sha qshunos olimla ning ilmiy qa ashla i asosida bu jangning o‘ a as la siyosiy
ja ayonla iga a’si i ahlil qilinadi.
Kali so‘zla : Alp A slon, Malazgi jangi, Saljuqiyla , Vizan iya, a ix, g‘alaba.
Keywo ds: Alp A slan, Ba le o Manzike , Seljuks, Byzan ium, his o y, ic o y.
Ki ish
1071-yilda sodi bo‘lgan Malazgi jangi Sha q a G‘a b o‘ asidagi siyosiy
mu ozana ni ubdan o‘zga i gan a ixiy oqea bo‘ldi. Ushbu jang Saljuqiyla sul oni
Alp A slon a Vizan iya impe a o i Roman IV Diogen o‘ asidagi o‘qnashu bo‘lib,
ACTIVE RESEARCHER
SCIENTIFIC JOURNAL
ac i e esea che .com Noyab , 2025 olume 2 issue 11
34
uning oqiba la i Yaqin Sha qning keyingi siyosiy ja ayonla iga ka a a’si ko‘ sa di.
Malazgi jangidan keyin Kichik Osiyoda u kiy xalqla ning siyosiy a demog a ik
us unligi kuchayib bo di.
Asosiy qism
1. Ta ixiy sha oi a jang sababla i
XI as da Saljuqiyla da la i Ma kaziy Osiyodan o ib E on, I oq a Kichik
Osiyogacha bo‘lgan ulkan hududni o‘z asa u iga olgan edi. Vizan iya impe iyasi esa
ichki nizola , iq isodiy inqi oz a boshqa u dagi beqa o lik sabab kuchsizlanayo gan
edi.
Ta ixchi Ibn al-Asi shunday yozadi: “Alp A slon o‘z da ining eng dono, adola li
a jasu sul onla idan bi i edi.”
J. Saunde s ik icha, Saljuqiyla ning kuchi na aqa ha biy qud a , balki ula ning
sama ali da la boshqa u i a isloho la ida edi.
Hamil on Gibb esa Saljuqiyla ning in izomi hamda e’ iqodga asoslangan ha biy
uzilmasini a’ i lab o‘ adi.
René G ousse bu da ni “Saljuqiyla ning siyosiy yuksalish bosqichi” deb a aydi.
Vizan iyaning ichki nizola i, yollanma aska la ga suyanishi a ma kaziy
hokimiya ning zai lashu i jang sababla i o asida muhim omil bo‘ldi.
2. Jangning bo ishi
1071-yil 26-a gus da Malazgi yaqinida bo‘lib o‘ gan jang a ixiy jiha dan hal
qilu chi oqea bo‘ldi. Alp A slon oq kiyim kiyib jang maydoniga chiqqan bo‘lib, bu
uning aska la iga uhiy kuch bag‘ishlagan.
U aska la iga shunday degan: “Aga men halok bo‘lsam, sizla mening me osim
bo‘lasizla ; aga g‘alaba qilsak, bu Allohning yo dami bilan bo‘ladi.”
Vizan iya qo‘shinining ichki bo‘linmala idagi kelishmo chilik, xususan
And onik Dukaning xiyona i, jangning na ijasiga hal qilu chi a’si ko‘ sa di.
Jang yakunida Vizan iya qo‘shini o -mo qilindi a impe a o Roman IV Diogen
asi ga olindi.
ACTIVE RESEARCHER
SCIENTIFIC JOURNAL
ac i e esea che .com Noyab , 2025 olume 2 issue 11
35
S e en Runciman Malazgi jangini “Vizan iyaning siyosiy anazzulini boshlab
be gan o‘qnashu ” deb baholaydi.
Ca ole Hillenb and ik icha, Malazgi jangi musulmon dunyosida ha biy
s a egiya i ojining yangi bosqichini boshlab be di.
3. Jangning geosiyosiy ahamiya i
Malazgi jangidan so‘ng Kichik Osiyo u kiy qabilala uchun keng ochiq
hududga aylandi. Bu hudud keyinchalik Anadolu Saljuqiyla sul onligi a undan so‘ng
Usmonli impe iyasi shakllanishiga asos bo‘ldi.
A nold Toynbee yozadi: “Malazgi u k dunyosining Ye opaga ki ib
bo ishidagi eng muhim bosqichdi .”
Vizan iyaning zai lashu i Ye opada siyosiy ezonans kel i ib chiqa di; na ijada
1095-yilda bi inchi salb yu ishla i boshlandi.
Be na d Lewis bu jangni “islom dunyosining siyosiy uyg‘onish da i” deb a aydi.
Claude Cahen esa Malazgi na ijasini islomiy da la la ning siyosiy bi lashu i
kuchaygan da bilan bog‘laydi.
4. Alp A slon shaxsi a me osi
Alp A slon adola pa a , a osa li a da la boshqa u ida oqil bo‘lgan hukmdo
si a ida a ixda o‘chmas iz qoldi gan. Uning bosh azi i Nizomulmulk omonidan
yozilgan “Siyosa noma” Sha q siyosiy a akku ining eng asosiy manbala idan bi idi .
G‘iyosiddin G‘a diziy shunday yozadi: “Alp A slon islom olamining shon-
shuh a ini iklagan hukmdo di .”
Da id Nicolle uni “adola ni siyosa ga aylan i gan sa ka da” si a ida e’ i o e adi.
Halil İnalcık esa Alp A slonni “ u k-islam uyg‘onishining poyde o ini qo‘ygan
a bob” deb baholaydi.
Alp A slonning shaxsiy azila la i, uzoqni ko‘ a bilishi a adola pa a siyosa i
as la da omida u k-islam dunyosi ahba la i uchun namuna bo‘lib kelgan.
Xulosa
Malazgi jangi Sha q a G‘a b a ixidagi eng muhim bu ilish nuq ala idan bi idi .
Bu jang na ijasida Saljuqiyla da la i siyosiy jiha dan kuchaydi, Vizan iya esa
ACTIVE RESEARCHER
SCIENTIFIC JOURNAL
ac i e esea che .com Noyab , 2025 olume 2 issue 11
36
anazzulga yuz u di. Tu kiy qabilala ning Kichik Osiyoga keng ko‘lamli ko‘chishi
boshlandi a min aqaning e nik a kibi ubdan o‘zga di.
Alp A slonning jaso a i, s a egik a akku i a adola ga asoslangan siyosiy
qa ashla i na aqa Saljuqiyla , balki keyinchalik Usmonli impe iyasining
shakllanishiga ham asos bo‘ldi.
Malazgi — Sha q si iliza siyasi uchun ha biy, siyosiy a madaniy g‘alaba amzi
bo‘lib qolgan a ixiy oqeadi .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ibn al-Asi . Al-Kamil i a - a ikh. Qohi a, 1231.
2. Toynbee, A. A S udy o His o y. Ox o d Uni e si y P ess, 1934.
3. G‘a diziy, G‘iyosiddin. Zayn al-Axbo . Teh on, 1955.
4. Boswo h, C.E. The Ghazna ids and he Seljuqs. Camb idge Uni e si y P ess,
1968.
5. Ba old, V.V. Tu k a mo‘g‘ul xalqla i a ixi bo‘yicha adqiqo la . Mosk a, 1963.
6. G ousse , R. L’Empi e du Le an . Pa is, 1949.
7. Runciman, S. The Byzan ine Empi e. Camb idge, 1957.
8. Hillenb and, C. The C usades: Islamic Pe spec i es. Edinbu gh Uni e si y P ess,
1999.
9. Lewis, B. The Middle Eas and he Wes . Indiana Uni e si y P ess, 1964.
10. İnalcık, H. The Tu kish-Islamic Ci iliza ion. Anka a, 1980.
11. Nicolle, D. The Tu ks and he Islamic Wo ld. London, 1995.
