ALP ARSLON VA MALAZGIRT JANGI: SHARQ VA G'ARB TAQDIRINI O'ZGARTIRGAN TARIXIY BURILISH

ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 11 33 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17711924 ALP ARSLON VA MALAZGIRT JANGI: SHARQ VA G‘ARB TAQDIRINI O‘ZGARTIRGAN TARIXIY BURILISH Abdurahmonov Husniddin Furqatjon o‘g‘li Farg‘ona Davlat Universiteti Harbiy ta’lim fakulteti kursanti Isoqov Sayidjon Jasur o‘g‘li Farg‘ona Davlat Universiteti Harbiy ta’lim fakulteti kursanti Alijonov Shukurullo Rustamjon o‘g‘li Farg‘ona Davlat Universiteti Harbiy ta’lim fakulteti kursanti ANNOTATSIYA Ushbu ilmiy maqolada XI asrda sodir bo‘lgan Malazgirt jangi, uning Sharq va G‘arb tarixidagi o‘rni hamda Alp Arslon boshchiligidagi Saljuqiylar davlati erishgan g‘alabaning geosiyosiy ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, mashhur tarixchi va sharqshunos olimlarning ilmiy qarashlari asosida bu jangning o‘rta asrlar siyosiy jarayonlariga ta’siri tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Alp Arslon, Malazgirt jangi, Saljuqiylar, Vizantiya, tarix, g‘alaba. Keywords: Alp Arslan, Battle of Manzikert, Seljuks, Byzantium, history, victory. Kirish 1071-yilda sodir bo‘lgan Malazgirt jangi Sharq va G‘arb o‘rtasidagi siyosiy muvozanatni tubdan o‘zgartirgan tarixiy voqea bo‘ldi. Ushbu jang Saljuqiylar sultoni Alp Arslon va Vizantiya imperatori Roman IV Diogen o‘rtasidagi to‘qnashuv bo‘lib, ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 11 34 uning oqibatlari Yaqin Sharqning keyingi siyosiy jarayonlariga katta ta’sir ko‘rsatdi. Malazgirt jangidan keyin Kichik Osiyoda turkiy xalqlarning siyosiy va demografik ustunligi kuchayib bordi. Asosiy qism 1. Tarixiy sharoit va jang sabablari XI asrda Saljuqiylar davlati Markaziy Osiyodan tortib Eron, Iroq va Kichik Osiyogacha bo‘lgan ulkan hududni o‘z tasarrufiga olgan edi. Vizantiya imperiyasi esa ichki nizolar, iqtisodiy inqiroz va boshqaruvdagi beqarorlik sabab kuchsizlanayotgan edi. Tarixchi Ibn al-Asir shunday yozadi: “Alp Arslon o‘z davrining eng dono, adolatli va jasur sultonlaridan biri edi.” J. Saunders fikricha, Saljuqiylarning kuchi nafaqat harbiy qudrat, balki ularning samarali davlat boshqaruvi va islohotlarida edi. Hamilton Gibb esa Saljuqiylarning intizomi hamda e’tiqodga asoslangan harbiy tuzilmasini ta’riflab o‘tadi. René Grousset bu davrni “Saljuqiylarning siyosiy yuksalish bosqichi” deb ataydi. Vizantiyaning ichki nizolari, yollanma askarlarga suyanishi va markaziy hokimiyatning zaiflashuvi jang sabablari orasida muhim omil bo‘ldi. 2. Jangning borishi 1071-yil 26-avgustda Malazgirt yaqinida bo‘lib o‘tgan jang tarixiy jihatdan hal qiluvchi voqea bo‘ldi. Alp Arslon oq kiyim kiyib jang maydoniga chiqqan bo‘lib, bu uning askarlariga ruhiy kuch bag‘ishlagan. U askarlariga shunday degan: “Agar men halok bo‘lsam, sizlar mening merosim bo‘lasizlar; agar g‘alaba qilsak, bu Allohning yordami bilan bo‘ladi.” Vizantiya qo‘shinining ichki bo‘linmalaridagi kelishmovchilik, xususan Andronik Dukaning xiyonati, jangning natijasiga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatdi. Jang yakunida Vizantiya qo‘shini tor-mor qilindi va imperator Roman IV Diogen asirga olindi. ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 11 35 Steven Runciman Malazgirt jangini “Vizantiyaning siyosiy tanazzulini boshlab bergan to‘qnashuv” deb baholaydi. Carole Hillenbrand fikricha, Malazgirt jangi musulmon dunyosida harbiy strategiya rivojining yangi bosqichini boshlab berdi. 3. Jangning geosiyosiy ahamiyati Malazgirt jangidan so‘ng Kichik Osiyo turkiy qabilalar uchun keng ochiq hududga aylandi. Bu hudud keyinchalik Anadolu Saljuqiylar sultonligi va undan so‘ng Usmonli imperiyasi shakllanishiga asos bo‘ldi. Arnold Toynbee yozadi: “Malazgirt turk dunyosining Yevropaga kirib borishidagi eng muhim bosqichdir.” Vizantiyaning zaiflashuvi Yevropada siyosiy rezonans keltirib chiqardi; natijada 1095-yilda birinchi salb yurishlari boshlandi. Bernard Lewis bu jangni “islom dunyosining siyosiy uyg‘onish davri” deb ataydi. Claude Cahen esa Malazgirt natijasini islomiy davlatlarning siyosiy birlashuvi kuchaygan davr bilan bog‘laydi. 4. Alp Arslon shaxsi va merosi Alp Arslon adolatparvar, farosatli va davlat boshqaruvida oqil bo‘lgan hukmdor sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirgan. Uning bosh vaziri Nizomulmulk tomonidan yozilgan “Siyosatnoma” Sharq siyosiy tafakkurining eng asosiy manbalaridan biridir. G‘iyosiddin G‘ardiziy shunday yozadi: “Alp Arslon islom olamining shonshuhratini tiklagan hukmdordir.” David Nicolle uni “adolatni siyosatga aylantirgan sarkarda” sifatida e’tirof etadi. Halil İnalcık esa Alp Arslonni “turk-islam uyg‘onishining poydevorini qo‘ygan arbob” deb baholaydi. Alp Arslonning shaxsiy fazilatlari, uzoqni ko‘ra bilishi va adolatparvar siyosati asrlar davomida turk-islam dunyosi rahbarlari uchun namuna bo‘lib kelgan. Xulosa Malazgirt jangi Sharq va G‘arb tarixidagi eng muhim burilish nuqtalaridan biridir. Bu jang natijasida Saljuqiylar davlati siyosiy jihatdan kuchaydi, Vizantiya esa ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 11 36 tanazzulga yuz tutdi. Turkiy qabilalarning Kichik Osiyoga keng ko‘lamli ko‘chishi boshlandi va mintaqaning etnik tarkibi tubdan o‘zgardi. Alp Arslonning jasorati, strategik tafakkuri va adolatga asoslangan siyosiy qarashlari nafaqat Saljuqiylar, balki keyinchalik Usmonli imperiyasining shakllanishiga ham asos bo‘ldi. Malazgirt — Sharq sivilizatsiyasi uchun harbiy, siyosiy va madaniy g‘alaba ramzi bo‘lib qolgan tarixiy voqeadir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Ibn al-Asir. Al-Kamil fi at-tarikh. Qohira, 1231. 2. Toynbee, A. A Study of History. Oxford University Press, 1934. 3. G‘ardiziy, G‘iyosiddin. Zayn al-Axbor. Tehron, 1955. 4. Bosworth, C.E. The Ghaznavids and the Seljuqs. Cambridge University Press, 1968. 5. Bartold, V.V. Turk va mo‘g‘ul xalqlari tarixi bo‘yicha tadqiqotlar. Moskva, 1963. 6. Grousset, R. L’Empire du Levant. Paris, 1949. 7. Runciman, S. The Byzantine Empire. Cambridge, 1957. 8. Hillenbrand, C. The Crusades: Islamic Perspectives. Edinburgh University Press, 1999. 9. Lewis, B. The Middle East and the West. Indiana University Press, 1964. 10. İnalcık, H. The Turkish-Islamic Civilization. Ankara, 1980. 11. Nicolle, D. The Turks and the Islamic World. London, 1995.