39
FЕ’L – KESIM BILAN IFODALANIB KELGAN
ILОVАLI ELEMENTLAR
Mambe niyazo a A.,
PhD, do sen , Qo aqalpoq da la uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712134
Rezyume. Nemis ilida bi u dagi e’l–kesim bilan i odalangan ilo ali (qo‘shimcha) elemen la
keng qo‘llaniladi a bu hola ilshunoslikda alohida e’ ibo ga loyiq. Bu ye da “bi u dagi e’l–kesim”
a amasi os ida shuni ushunamizki, e’l bi aq ning o‘zida ham asosiy gapning e’l–kesimi si a ida,
ham unga bog‘langan ilo ali (qo‘shimcha) s uk u a a kibida ak o an ishla iladi. Bunday
s uk u ala nemis ilining sin ak ik izimida keng a qalgan bo‘lib, ula gapning g amma ik qu ilmasi
a mazmuniy yukini aniqlashda muhim ol o‘ynaydi. Xususan, bu hola mu akkab gap uzilmala i,
qo‘shma gapla yoki e gash gapla da yaqqol namoyon bo‘ladi. Ushbu il hodisasi mohiya ini yanada
chuqu oq anglash uchun, bi u dagi e’l–kesim bilan i odalangan ilo ali elemen la ning bi qa o
amaliy misolla asosida ahlilini ko‘ ib chiqamiz. Misolla yo damida bu u dagi e’lla ning qanday
sin ak ik azi ala ni baja ayo gani a ula gapning umumiy s uk u asiga qanday a’si
ko‘ sa ayo gani ahlil e iladi.
Kali so’zla : bi u dаgi e’l-kesim, ilo ali elemen la , ha aka ob’ek i, alohida ma’no kasb
e moq, sin ak ik azi a, gapning umumiy s uk u asi
Nemis ilida bi u dаgi е’l–kesim bilan i odalanib kelgan ilo ali elemen la juda
keng a qalgan. Bi u dagi е’l – kesim dеgаnda bi е’lning bi aq ning o’zida ham
asosiy i odada, ham ilo ali elemen a kibida kelishini ushunamiz. Bi u dagi е’l –
kesim bilan i odalangan ilo ali elemen la ni quyidagi misolla ahlilida ko’ ib chiqamiz.
1. Je a sah hoch. Sah den P ies e . (L.Feuch wange . „Die Jüdin on Toledo.
Je a und seine Toch e “. S. 508).
2. Die Ve onika ug die Speisen au . E aß k ä ig, eichlich. T ank.
(L.Feuch wange . „E olg“, S. 694).
3. Sie saß au ech und doch locke und gelassen. Wa e e. (L.Feuch wange .
„Die Jüdin on Toledo. Je a und seine Toch e “, S. 427).
4. E se z e sich hin, sch ieb mi de Hand. Sch ieb lange (L.Feuch wange .
„E olg“. S. 619).
5. G eide Endes a bei e e an de Skizze des Do sapos els Pe us. A bei e e ohne
g oße Lus (L. Feuch wange . „E olg“. S. 393).
Bu yuqo ida kel i ilgan misolla da bi u dagi е’l – kesimla ning ha aka
ob’ek iga alluqli bo’lgan ichki ak o la da kengayishini ko’ ayapmiz. Ilo ali elemen la
ha aka a hola ga alohida ma’no kasb e ib, ula ga o’ldi u chi a hol usini be ib
keladi. Asosiy i oda bilan ilo ali elemen o’ asidagi bog’liqlik eganing umumiyligi a
g amma ik o mala , ya’ni uslanish, zamon, shaxs-sonda i odalanish bilan
xa ak e lanadi. Bi u dagi е’l – kesim bilan i odalanib kelgan s uk u a iy xususiya i
40
o’xshash a aniqlash i u chila hisobiga kengayishi mumkin. Buning isbo i a iqasida
quyida misolla ga mu ojaa qilamiz.
1. E e zähl e on seinem S ei mi Kaspa P öckl, lächelnd, eundscha lich.
E zähl e, (sich selbe i onisie end), on den Wochen, da seine Pos ihm die Welle
e se z . (L. Feuch wange . „E olg“. S. 449).
2. Doch schon be o e sie ech bedach e, wuss e e , daß das B uch wa und daß
die F au ha e. Wuss e, daß e sich allem ügen müss e, was die ano dne e (L.
Feuch wange . „E olg“, S. 734-735).
Fе’l – kesim o masida i odalanib kelgan ilo ali elemen la asosiy i odadagi ish–
ha aka ning na ijalo chi osi asi si a da yuzaga kelishi mumkin. Hol bilan i odalanib
kelu chi ilo ali elemen ning ham ko’pgina u la i uch ab u adi. Bu holda ula
ay ilayo gan ik ni oqеаlik da omida o’zga ishini aks e i ib keladi a bu hola
kesimla o qali namoyish e iladi.
Misolla da bе ilgаn bi u dagi е’l–kesim bilan i odalanib kelgan ilo ali
elemen la o’xshash a aniqlash i u chila ilo ali elemen ning aqa s uk u asini
kengay i ib kelmasdan, balki ma’no iy xajmini ham kengay i ib kelyap i.
Shu a zda bi u dagi е’l – kesimning unk sional imkoniya i bi aq ning
o’zida ilo ali elemen la a kibida kelu chi aniqlash i u chila ning a’si ida amalga
oshishi mumkin.
Fе’l-kesim bilan i odalanib kelgan ilo ali elemen la ga ko’plab misolla kel i ish
mumkin. Jumladan, bosh bo’lakla , ya’ni ega a kesim bilan i odalanib kelgan ilo ali
elemen la asosiy o’ inda u adi.
Masalan:
Dann haben sie mi den Weg e spe . Und ge ag , wie ich heiße?
D ei Männe saßen am Tisch. Und ein Mädchen.
“Tanishu ” osi asida ko’pincha ega bilan i odalanib kelgan ilo ali elemen la
uch aydi a ula asosiy i oda hisoblanadi.
Uyushgan kesimla ning bi maqsadga yo’nal i ilgan holda i odalanib kelishi ko’p
a qalgan hodisadi .
Masalan:
Hie kann man p ima paddeln. Und güns ig Schi e cha e n. Und mi unse en
neuen Ideen ü Kuchen und Schla äume können sie sich je z wi klich komple
ein ich en. Und wohl ühlen.
Ilo a elemen da bi emas, balki bi necha kesimla uyushib kеlishi mumkin. Ula
doimo g amma ik jiha dan mayl, zamon, shaxs-sonda moslashadi:
Mаsаlаn:
41
Gehen Sie endlich mal wiede spazie en. En spannen Sie sich. Und u en Sie uns
gleich aus de nächs en Tele onzelle an.
Ammo ba’zan ilo ali elemen da zamon shakli ha xil bo’lishi ham mumkin. Bu
hola е’l – kesim bilan i odalanib kelayo gan ilo ali elemen ning asosiy i oda
bo’lakla idagi ish-ha aka ning ke ma-ke ligi a’si ida yuz be ish hola la i kuza iladi.
Masalan:
Wi wa en ü unse en Kinde e an wo lich. Sind e an wo lich. Fü ih e
Chancen und ü ih e Wa me. Kinde n gehö die Zukun .
„Mi de Rhein bei Nach ansehen,“ sag e lächelnd,“Ich bin Tou is . Und
Roman ike . (E.M.Rema que)
Die Zei en ände n sich. Die Kuchen auch.
Da ü nehmen wi una die Zei , so iel Sie wollen. Weil wi wissen, dass hin e
T aumen o die Wel on Mo gen s eck . Und ih E olg. Ve s eck sich.
Fе’l-kesim bilan i odalanib kelgan ilo ali elemen la ga ko’plab misolla kel i ish
mumkin. Jumladan, bosh bo’lakla , ya’ni egа a kesim bilan i odalanib kelgan ilo ali
elemen la asosiy o’ inda u adi.
Хulоsа si а idа аy ish mumkinki, kesim bilan i odalanib kelgan ilo ali elemen la
ko’p qo’llanilishi bilan aj alib u adi. Kesim gapdagi asosiy o’zak hisoblanadi.
Uyushgan е’l-kesim bilan i odalanib kelgan ilo ali elemen la gapda alohida o’ in
u adi. Ko’pincha е’l-kesimning g amma ik shaklla i bi -bi iga juda mos keladi.
Аdаbiyo lа :
1. Адмони В. Г. Cинтаксис современного немецкого языка. Л., 1973. -С. 366.
2. Маскопов Б. Ўзбек тилидаги илова конструкциялар ҳақида. – Журнал: «Ўзбек тили ва
адабиёти», 1970, №6, 50-53-б.
3. Морару Ю. С. Присоединительные конструкции семантического исследования с
антецедентом глаголного типа. Сб.: Прагматико- функциональное исследование языков. –
Кишинев: «Штиинца», 1987, -С. 58- 63.
4. Турсунов Б.Т. Обособление и присоединение. Илмий тадқиқотлар ахборотномаси (Илмий-
назарий, услубий журнал. –Самарқанд: СамДУ, 2005, № 2 –б. 57-59