THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
20
TASVIRLAR MAZMUNI TANLASHGA KONSTRUKTIV
YONDORISHUV
Yakubo a M.U., Abduxalilo a S., Asqa o a L.
Bela us-O’zbekis on qo’shma a moqlaa o amaliy exnik k ali ika siyala ins i u e
“Mashinasozlik exnologuyasi” ka ed asi ka a o’qi u chisi, Injene Pedagog yo’nalishi alabala i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712145
Anno a siya. Ushbu maqolada oliy a’lim alabala i uchun Muxandislik g a ikasi
da sla ida oydalaniladigan uslubiy me odolik ma e ialla kel i ilgan. Maqolaning maqsadi
chizmala ni o'qi ishda qabul qilingan ba'zi p in sipla ni ahlil qilish a chizmala dagi qismla
sonini aniqlashga umumiy yondashu ni ishlab chiqishdi .
Калит сўзлар. P oyeksiya, eskiz,chizma, p oyeksiya ekislikla i, chizmadagi o’lchamla ,
ko’ inishla , oldidan ko’ inish, us dan ko’ inish, chapdan ko’ inish.
Аннотация. В статье изложены методологические материалы для использования
на занятиях по черчению для студентов, обучающихся в вузе. Цель статьи – анализ
некоторых положений, принятых в практике обучения черчению, и разработка
обобщенного подхода к выбору содержания и определения количества деталей при
выполнении чертежей.
Ключевые слова: проекция, эскиз, чертеж, плоскость проекции, размеры на
чертеже, изображения, виды спереди, сверху, слева.
KIRISH
Oliy a’lim muassasala i, kasb-huna a’limi a umum a’lim mak abla ida chizmachilikni
an si a ida o‘qi ilishining asosiy sababi, poli exnik a’lim be ish a zamona iy exnika iy
p og essga ki ib bo isnga in ilishni a biyalashdan ibo a di .
Chizma o qali biz buyumning shakli, o‘lchamla i a boshqa ma’lumo la ni bilib olamiz.
Chizmala p oyеksiyalash usulla i o qali baja iladi. Bu o‘ inda o‘qu chi a alabala
p oyеksiyalash usulla i, uning u la i, buyumni o‘za o pe pendikula ikki, uch еkislikka
p oyеksiyalash, asosiy, qo‘shimcha a mahalliy ko‘ inishla ni yaxshi o‘zlash i ishi lozim bo‘ladi.
Ma zuning ishlanganlik da ajasi. XX as exnika a a aqqiyo as i bo‘lganligi sababli
o‘ gan as da chizma geome iya, chizmachilik, muhandislik anla i a sohala i jadal i ojlandi.
XXI as esa kompyu e a axbo o la as i hisoblanmoqda. shu ma’noda zamonamizda a aqqiyo
ez su ’a la da i ojlanmoqda. Hozi gi kunda kompyu e g a ikasi ani shidda bilan i ojlanib
bo moqda. Ba cha zamona iy bino a inshoo la ning, exnik qu ilmala ning chizmala i kompyu e
yo damida u li g a ik p og ammala osi asida chizilmoqda. Ta’lim u la ida esa chizma
geome iya a chizmachilik anla ining naza iy ma e ialla i o‘qu chi- alabala ga qo‘lda chizma
chizish o qali ushun i ib be ilmoqda. Alba a chizma chizishning qoidala i, naza iyala i an’ana iy
o‘qi ish usulida ushun i ilishi ke ak.
Muhokama a na ijala . Chizmachilik sohasida pe spek i a ani a uning qonun-
qoidala i, pe spek i ada soyala yasash usulla i o qali o’qu chila ga chizmala ni ushun i ish,
o’qu chila azo iy asa u ini kengayi i ish, ula ning g a ik sa odxonligini oshi ish.
Mashinasozlik chizmala ini chizish a o'qishni o' ga ishda as i la ning soni a mazmuni
muhim ahamiya ga ega. Talabala ma e ialni o'zlash i ib olishla i qiyin. Ko'p odamla qismla ning
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
21
chizmala ini (eskizla ini) ya a ishda as i la o qali shaklla ni e kazishda xa o qilishadi.
Ma e ialning yomon assimilya siya qilinishining sababla idan bi i bu as i la soniga qo'yiladigan
alabla ning asmiy a soddalash i ilgan alqini a qismning shakli haqidagi ma'lumo
manbala ining as i la i mazmunini anlashda umumlash i ilgan kons uk i yondashu ning
yo'qligi.
Ushbu maqolaning maqsadi chizmachilikni o'qi ish amaliyo ida qabul qilingan ba'zi
qoidala ni ahlil qilish a qismni o'liq ushunish uchun a kibni anlash a chizmala sonini
aniqlashga umumiy yondashu ni ishlab chiqishdi . Chizmadagi qism as i la ining minimal soni
p in sipi chizmachilik bo'yicha da slikla da yaxshi ma'lum. Bi necha yilla da omida ko'plab
chizmachilik o'qi u chila idan 1a- asmda ko' sa ilgan qism uchun chizmada ke akli as i la ni
o' na ish so' algan. Asosiy as i A o'q yo'nalishi bo'yicha olinadi. Mumkin bo'lgan echimla :
bi inchisi - oldingi ko' inish, ikkinchisi - old a yuqo i ko' inish, uchinchisi - old a chap ko' inish,
o' inchisi - old, yuqo i a chap ko' inish.
Ushbu a ian la mos a ishda 1b, c, d a e- asmda ko' sa ilgan. Responden la ning 90%
dan o ig'i ikkinchi a uchinchi a ian la ni ma'qullagan. Ushbu a ian la ning ba'zi a a do la i
ula ni eng deb hisoblashdi, boshqala i esa hech qanday bahs-munoza ala siz o'z nuq ai naza ini
a'kidladila . Uchinchi, ozchilik, bi inchi a o' inchi a ian la ni a zal ko' di.
Ikkinchi a uchinchi a ian la ni anlash qismni ishlab chiqa ish uchun za u bo'lgan
ba cha o'lchamla ni o'chi ish imkoniya i bilan oqlandi. Bu dalil, alba a, chizmala da ma'lum
as i la ning ma judligi uchun za u iy sha di .
Ammo sa olni boshqacha qo'yamiz: ko' ib chiqilayo gan qismning shaklini ikki a as i ,
masalan, oldingi ko' inish a yuqo idan ko' inishga asoslangan holda aniq asa u qilish
mumkinmi yoki yo'qmi (1- asm, s). Shubhasiz, yuqo ida ay ilganla asosida qu ilgan chap
ko' inishda ko'plab a ian la ma jud bo'lib, ula dan ikki asi 1- asmda ko' sa ilgan, e, g. Endi
qa ama-qa shilik paydo bo'ldi: qismning chizilgan asmiga ba cha ke akli o'lchamla ni ki i ish
mumkin bo'lib uyuladi, lekin uning shaklini aniq as i lab bo'lmaydi. Ammo bu qa am
Ko' ib chiqilayo gan misoldagi qismning ikki a as i ida ba cha chiziqli o'lchamla ni
ki i ish mumkin a bu chak o'lchamla ini as i ekislikla iga pa allel ekislikla da o' na ish
mumkin. Qismning chizmasida o'lchamla ni ki i ish mumkin bo'lib uyulsa-da, uning shaklini aniq
as i lab bo'lmaydi. Bi oq, bu qa ama-qa shilik aqa ko' inadi.a-qa shilik aqa ko' inadi. Ammo
bu ekislikla dagi bu chakla o'g' i bu chakla bo'lgani uchun 90% soni ishla ilmaydi; bu chakla i
as i langan. To'g' i bu chakning as i i an'ana iy belgila a aqamla yo damida ekislikla
o asidagi pe pendikulya likdan og'ishla ni a ibga solish Shunday qilib, chap omondan ko' inish
o'g' i bu chakni as i lashga imkon be maydi ( axmin qilish mumkin) a shuning uchun umumiy
hola da qismning ba cha pa ame la ini ko' sa ish mumkin emas. Xuddi shunday mulohazala ni 1-
asmdagi a ian ga ham qo'llash mumkin, g.
Chap ko' inish oydasiga yana bi dalil: Mashinasozlik chizmala ida belgila ishla ilmaydi
(elemen p oek siyala i ko' sa ilmagan). Shuning uchun p o il ekislikla ida joylashgan qismning
a kibiy qismla i go izon al a on al p oyeksiyala da aniq ko' inmaydi. Shuning uchun o' inchi
a ian ni (1- asm, d) o'g' i echim deb hisoblash ke ak. Bi oq, muayyan sha oi la da, bi inchi
a ian ham o'g' i bo'lishi mumkin, ammo bu keyin oq muhokama qilinadi.
Kuza ish shuni ko' sa diki, as i la dan qismning shaklini bi ma'noda i odalash alabi ha
doim ham amalda baja ilmaydi. Tas i ya a ish ja ayonining psixologik jiha i qiziqish uyg'o adi.
Ikkinchi a uchinchi a ian la a a do la i qismning yumaloq shaklga ega emasligiga
ishonishdi, shuning uchun uni ikki a asmdan asmda e ishmayo gan uchinchi asmda
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
22
o' bu chakla shaklida qabul qilish ke ak. Aga yaxli lash bo'lsa, uchinchi asm ke ak bo'ladi.
Shunday qilib, assomning ongida asman hujja lash i ilmagan, " o'g' i bu chakla ni as i lamaslik
o'g' isida" gi kon en siya paydo bo'ldi.
Bunday u dagi kon en siyala o'z-o'zidan paydo bo'lishi mumkin, bu "aga na sala
boshqacha bo'lganida, ke akli as i ya a ilgan bo'la edi" degan gipo ezaga asoslanadi.
Bunday a azla ning paydo bo'lishi uchun ma'lum psixologik asosla ma jud. Tabia dan
bi o qism chizilganda uning shaklla ini as i la o qali i odalash ja ayoni sodi bo'ladi.
Bunday gipo ezala ning paydo bo'lishi uchun bu ja ayonda asosiy elemen de al, ikkinchi
da ajali elemen esa as i di . Biz bu aoliya ni sha li a ishda " a silo la ni chizish" ja ayoni deb
a aymiz. Muayyan psixologik asos ma jud. Tabia dan a silo ni eskiz qilishda uning shaklla ini
as i la o qali i odalash ja ayoni sodi bo'ladi. " Bu ja ayonda ij ochining diqqa i, bi inchi
na ba da, qismning shaklini o' ganish a uni chizmada as i lashga qa a ilgan. Lekin chizma o'z
azi asini baja ishi uchun uni "qismga chizish" ja ayoni nuq ai naza idan ham ko' ib chiqish ke ak.
Bu ja ayonda asosiy elemen chizma, ikkinchi da ajali elemen de al hisoblanadi. Boshqacha qilib
ay ganda, de alning shakli haqiqiy ob'ek ga ayanmasdan, chizmadagi as i la a boshqa
ma'lumo la ga asoslangan holda aniq as i langan bo'lishi ke ak.
Noldan eskiz (chizma) ya a ishda bu ikki ja ayon bi -bi iga bog'langan bo'lishi a deya li
bi aq ning o'zida sodi bo'lishi ke ak. “Qismdan-chizma” ja ayoni ij o e u chi unk siyani
baja adi, “chizma-chizma” ja ayoni esa boshqa u azi asini baja adi. Ikkinchisi as i la
ugagandan so'ng a chizilgan qismning shakli haqidagi boshqa ma'lumo la qo'llanilgandan so'ng
amalga oshi ilishi ke ak. Taxmin qilish mumkinki, ikkinchi a uchinchi a ian la da xa olik
"chizilgan qism" ja ayonini kam baholaganlik yoki unga e' ibo be maslik na ijasida yuzaga
kelgan. Chizmachilik bo'yicha da slikla a qo'llanmala ning aksa iya ida as i la sonini anlash
bo'yicha a siyala axminan quyidagi shaklda be ilgan: chizmadagi as i la soni minimal bo'lishi
ke ak, lekin ba ibi ob'ek (qism) shakli haqida o'liq asa u ga ega bo'lishi ke ak. Ushbu ezis
u li qo'llanmala da u licha i odalanishi mumkin, ammo uning ma'nosi bi xil bo'lib qoladi.
Ushbu alabning manbai GOST 2.305-68 "Tas i la - ko' inishla , bo'limla a kesmala "
1.8-bandi deb axmin qilish mumkin. Biz ushbu bandning ma nini aqdim e amiz: "Tas i la soni
(ko' inishla , bo'limla , asa u la ) minimal bo'lishi ke ak, ammo shunga qa amay, egishli
s anda la da belgilangan belgila , belgila a yozu la dan oydalanganda ma zuning o'liq
as i ini aqdim e ishi ke ak."
Be ilgan a siya a 1.8-bandni solish i ganda shuni a'kidlash joizki, bi inchi hola da
ko'pgina qo'llanmala da "qo'llashda ..." so'zla i bilan boshlanadigan xa boshining oxi gi qismi olib
ashlandi a "ma zuni o'liq ushunish ..." ibo asi "ma zuning shaklini o'liq ushunish" ibo asi
bilan almash i ildi.
S anda qoidala ini bunday soddalash i ish qanchalik asosli? Biz buni qilmaslik ke ak deb
hisoblaymiz, chunki bu uning ma'nosini buzadi. Da slikla dagi a siyala dan so'ng, chizmadagi
as i la qismning shakli haqidagi yagona ma'lumo manbai degan xulosaga kelish mumkin.
Xulosa no o'g' i. Bundan ashqa i, 1.8-banddagi "...ob'ek ushunchasi ..." ibo asi juda keng
ma'noga ega. U ob'ek ning as i la o qali uza iladigan shakli ushunchasini a an'ana iy as i la
(ipla , shplinla a boshqala ) o qali uza iladigan qismning o'ziga xos elemen la ining shaklini
angla adi.
Bu e da shakl haqidagi boshqa ma'lumo manbala iga ham bil osi a mu ojaa qilinadi
( amzla , u li belgila a boshqala ). Ob'ek ni o'liq ushunish, shuningdek, ke akli o'lchamla ni
belgilash, si pü üzlülüğünü ko' sa ish a boshqa ko'p na sala ni o'z ichiga olishi ke ak.
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
23
Tu li alabala bi xil qismning chizmasini mus aqil a ishda baja sala , as i la
masalasining echimla i bi ma'noli bo'lmasligi mumkin.
Ba'zi holla da, as i la e a li emas, boshqala ida, o iqcha as i la bo'ladi, uchinchi holda,
nominal da ajada e a li as i la ma jud, ammo ula man iqiy emas - ula ka a miqdo dagi
o iqcha ma'lumo la ni o'z ichiga oladi. Bunday hola la ning asosiy sababi o‘qu chila ning asm
chizish bo‘yicha aj ibasining kamligidi . Shunda sa ol ug'iladi: bu aj ibani egallash uchun
ke adigan aq ni qanday qisqa i ishimiz mumkin? Tas i la ni op imalligiga qa ab anlashga
umumiy yondashu ushbu muammoni hal qilishga yo dam be adi, deb hisoblaymiz. Ikkinchisi
quyidagi o mula ko' inishida qabul qilinadi: chizmala dagi oda iy belgila , belgila a yozu la
bilan bi galikda as i la o'plami maqbul bo'ladi, aga u qismning shaklini aniq o'qishni
a'minlasa; ayyo qismga qo'yiladigan o'lchamla ni a boshqa alabla ni qo'llash imkonini be adi;
mumkin bo'lgan eng kam sonli chiziqla bilan shaklla ni ko' sa adi; chizmani o'qish qulayligini
a'minlaydi.
Chiziqla ning minimal soni op imal chizishning asosiy amoyilidi a buni alabala ga
e kazish juda muhimdi . Bunday yondashu o'qu chila ni qismla ni chizishda ashabbusko lik a
mus aqillikni i ojlan i ishga undashi ke ak.
Chizmala ni ya a ish, ekshi ish a o'qishda sama ado likni oshi ish uchun op imal as i
si a i muhim ahamiya ga ega.
ADABIYOTLAR:
1. Vasilenko, E.A., "Методика обучения черчению", Mosk a, "P os eshchenie", 1990 y.
2. Bo inniko A.D. Пути совершенствования методики обучения черчению
"P os eshchenie", 1991 y.
3. Bogolyubo S.K. Индивидуальные задания по черчению. М., Аlyans, 2007.
