TASVIRLAR MAZMUNI TANLASHGA KONSTRUKTIV YONDORISHUV

THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 20 TASVIRLAR MAZMUNI TANLASHGA KONSTRUKTIV YONDORISHUV Yakubova M.U., Abduxalilova S., Asqarova L. Belarus-O’zbekiston qo’shma tarmoqlaaro amaliy texnik kvalifikatsiyalar institute “Mashinasozlik texnologuyasi” kafedrasi katta o’qituvchisi, Injener Pedagog yo’nalishi talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17712145 Annotatsiya. Ushbu maqolada oliy ta’lim talabalari uchun Muxandislik grafikasi darslarida foydalaniladigan uslubiy metodolik materiallar keltirilgan. Maqolaning maqsadi chizmalarni o'qitishda qabul qilingan ba'zi printsiplarni tahlil qilish va chizmalardagi qismlar sonini aniqlashga umumiy yondashuvni ishlab chiqishdir. Калит сўзлар. Proyeksiya, eskiz,chizma, proyeksiya tekisliklari, chizmadagi o’lchamlar, ko’rinishlar, oldidan ko’rinish, ustdan ko’rinish, chapdan ko’rinish. Аннотация. В статье изложены методологические материалы для использования на занятиях по черчению для студентов, обучающихся в вузе. Цель статьи – анализ некоторых положений, принятых в практике обучения черчению, и разработка обобщенного подхода к выбору содержания и определения количества деталей при выполнении чертежей. Ключевые слова: проекция, эскиз, чертеж, плоскость проекции, размеры на чертеже, изображения, виды спереди, сверху, слева. KIRISH Oliy ta’lim muassasalari, kasb-hunar ta’limi va umumta’lim maktablarida chizmachilikni fan sifatida o‘qitilishining asosiy sababi, politexnik ta’lim berish va zamonaviy texnikaviy progressga kirib borisnga intilishni tarbiyalashdan ibotatdir. Chizma orqali biz buyumning shakli, o‘lchamlari va boshqa ma’lumotlarni bilib olamiz. Chizmalar proyеksiyalash usullari orqali bajariladi. Bu o‘rinda o‘quvchi va talabalar proyеksiyalash usullari, uning turlari, buyumni o‘zaro perpendikular ikki, uch tеkislikka proyеksiyalash, asosiy, qo‘shimcha va mahalliy ko‘rinishlarni yaxshi o‘zlashtirishi lozim bo‘ladi. Mavzuning ishlanganlik darajasi. XX asr texnika va taraqqiyot asri bo‘lganligi sababli o‘tgan asrda chizma geometriya, chizmachilik, muhandislik fanlari va sohalari jadal rivojlandi. XXI asr esa kompyuter va axborotlar asri hisoblanmoqda. shu ma’noda zamonamizda taraqqiyot tez sur’atlarda rivojlanmoqda. Hozirgi kunda kompyuter grafikasi fani shiddat bilan rivojlanib bormoqda. Barcha zamonaviy bino va inshootlarning, texnik qurilmalarning chizmalari kompyuter yordamida turli grafik programmalar vositasida chizilmoqda. Ta’lim turlarida esa chizma geometriya va chizmachilik fanlarining nazariy materiallari o‘quvchi-talabalarga qo‘lda chizma chizish orqali tushuntirib berilmoqda. Albatta chizma chizishning qoidalari, nazariyalari an’anaviy o‘qitish usulida tushuntirilishi kerak. Muhokama va natijalar. Chizmachilik sohasida perspektiva fani va uning qonunqoidalari, perspektivada soyalar yasash usullari orqali o’quvchilarga chizmalarni tushuntirish, o’quvchilar fazoviy tasavvurini kengayitirish, ularning grafik savodxonligini oshirish. Mashinasozlik chizmalarini chizish va o'qishni o'rgatishda tasvirlarning soni va mazmuni muhim ahamiyatga ega. Talabalar materialni o'zlashtirib olishlari qiyin. Ko'p odamlar qismlarning THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 21 chizmalarini (eskizlarini) yaratishda tasvirlar orqali shakllarni etkazishda xato qilishadi. Materialning yomon assimilyatsiya qilinishining sabablaridan biri bu tasvirlar soniga qo'yiladigan talablarning rasmiy va soddalashtirilgan talqini va qismning shakli haqidagi ma'lumot manbalarining tasvirlari mazmunini tanlashda umumlashtirilgan konstruktiv yondashuvning yo'qligi. Ushbu maqolaning maqsadi chizmachilikni o'qitish amaliyotida qabul qilingan ba'zi qoidalarni tahlil qilish va qismni to'liq tushunish uchun tarkibni tanlash va chizmalar sonini aniqlashga umumiy yondashuvni ishlab chiqishdir. Chizmadagi qism tasvirlarining minimal soni printsipi chizmachilik bo'yicha darsliklarda yaxshi ma'lum. Bir necha yillar davomida ko'plab chizmachilik o'qituvchilaridan 1a-rasmda ko'rsatilgan qism uchun chizmada kerakli tasvirlarni o'rnatish so'ralgan. Asosiy tasvir A o'q yo'nalishi bo'yicha olinadi. Mumkin bo'lgan echimlar: birinchisi - oldingi ko'rinish, ikkinchisi - old va yuqori ko'rinish, uchinchisi - old va chap ko'rinish, to'rtinchisi - old, yuqori va chap ko'rinish. Ushbu variantlar mos ravishda 1b, c, d va e-rasmda ko'rsatilgan. Respondentlarning 90% dan ortig'i ikkinchi va uchinchi variantlarni ma'qullagan. Ushbu variantlarning ba'zi tarafdorlari ularni teng deb hisoblashdi, boshqalari esa hech qanday bahs-munozaralarsiz o'z nuqtai nazarini ta'kidladilar. Uchinchi, ozchilik, birinchi va to'rtinchi variantlarni afzal ko'rdi. Ikkinchi va uchinchi variantlarni tanlash qismni ishlab chiqarish uchun zarur bo'lgan barcha o'lchamlarni o'chirish imkoniyati bilan oqlandi. Bu dalil, albatta, chizmalarda ma'lum tasvirlarning mavjudligi uchun zaruriy shartdir. Ammo savolni boshqacha qo'yamiz: ko'rib chiqilayotgan qismning shaklini ikkita tasvir, masalan, oldingi ko'rinish va yuqoridan ko'rinishga asoslangan holda aniq tasavvur qilish mumkinmi yoki yo'qmi (1-rasm, s). Shubhasiz, yuqorida aytilganlar asosida qurilgan chap ko'rinishda ko'plab variantlar mavjud bo'lib, ulardan ikkitasi 1-rasmda ko'rsatilgan, e, g. Endi qarama-qarshilik paydo bo'ldi: qismning chizilgan rasmiga barcha kerakli o'lchamlarni kiritish mumkin bo'lib tuyuladi, lekin uning shaklini aniq tasvirlab bo'lmaydi. Ammo bu qaram Ko'rib chiqilayotgan misoldagi qismning ikkita tasvirida barcha chiziqli o'lchamlarni kiritish mumkin va burchak o'lchamlarini tasvir tekisliklariga parallel tekisliklarda o'rnatish mumkin. Qismning chizmasida o'lchamlarni kiritish mumkin bo'lib tuyulsa-da, uning shaklini aniq tasvirlab bo'lmaydi. Biroq, bu qarama-qarshilik faqat ko'rinadi.a-qarshilik faqat ko'rinadi. Ammo bu tekisliklardagi burchaklar to'g'ri burchaklar bo'lgani uchun 90% soni ishlatilmaydi; burchaklari tasvirlangan. To'g'ri burchakning tasviri an'anaviy belgilar va raqamlar yordamida tekisliklar orasidagi perpendikulyarlikdan og'ishlarni tartibga solish Shunday qilib, chap tomondan ko'rinish to'g'ri burchakni tasvirlashga imkon bermaydi (taxmin qilish mumkin) va shuning uchun umumiy holatda qismning barcha parametrlarini ko'rsatish mumkin emas. Xuddi shunday mulohazalarni 1rasmdagi variantga ham qo'llash mumkin, g. Chap ko'rinish foydasiga yana bir dalil: Mashinasozlik chizmalarida belgilar ishlatilmaydi (element proektsiyalari ko'rsatilmagan). Shuning uchun profil tekisliklarida joylashgan qismning tarkibiy qismlari gorizontal va frontal proyeksiyalarda aniq ko'rinmaydi. Shuning uchun to'rtinchi variantni (1-rasm, d) to'g'ri echim deb hisoblash kerak. Biroq, muayyan sharoitlarda, birinchi variant ham to'g'ri bo'lishi mumkin, ammo bu keyinroq muhokama qilinadi. Kuzatish shuni ko'rsatdiki, tasvirlardan qismning shaklini bir ma'noda ifodalash talabi har doim ham amalda bajarilmaydi. Tasvir yaratish jarayonining psixologik jihati qiziqish uyg'otadi. Ikkinchi va uchinchi variantlar tarafdorlari qismning yumaloq shaklga ega emasligiga ishonishdi, shuning uchun uni ikkita rasmdan rasmda etishmayotgan uchinchi rasmda THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 22 to'rtburchaklar shaklida qabul qilish kerak. Agar yaxlitlash bo'lsa, uchinchi rasm kerak bo'ladi. Shunday qilib, rassomning ongida rasman hujjatlashtirilmagan, "to'g'ri burchaklarni tasvirlamaslik to'g'risida" gi konventsiya paydo bo'ldi. Bunday turdagi konventsiyalar o'z-o'zidan paydo bo'lishi mumkin, bu "agar narsalar boshqacha bo'lganida, kerakli tasvir yaratilgan bo'lar edi" degan gipotezaga asoslanadi. Bunday farazlarning paydo bo'lishi uchun ma'lum psixologik asoslar mavjud. Tabiatdan biror qism chizilganda uning shakllarini tasvirlar orqali ifodalash jarayoni sodir bo'ladi. Bunday gipotezalarning paydo bo'lishi uchun bu jarayonda asosiy element detal, ikkinchi darajali element esa tasvirdir. Biz bu faoliyatni shartli ravishda "tafsilotlarni chizish" jarayoni deb ataymiz. Muayyan psixologik asos mavjud. Tabiatdan tafsilotni eskiz qilishda uning shakllarini tasvirlar orqali ifodalash jarayoni sodir bo'ladi. " Bu jarayonda ijrochining diqqati, birinchi navbatda, qismning shaklini o'rganish va uni chizmada tasvirlashga qaratilgan. Lekin chizma o'z vazifasini bajarishi uchun uni "qismga chizish" jarayoni nuqtai nazaridan ham ko'rib chiqish kerak. Bu jarayonda asosiy element chizma, ikkinchi darajali element detal hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, detalning shakli haqiqiy ob'ektga tayanmasdan, chizmadagi tasvirlar va boshqa ma'lumotlarga asoslangan holda aniq tasvirlangan bo'lishi kerak. Noldan eskiz (chizma) yaratishda bu ikki jarayon bir-biriga bog'langan bo'lishi va deyarli bir vaqtning o'zida sodir bo'lishi kerak. “Qismdan-chizma” jarayoni ijro etuvchi funktsiyani bajaradi, “chizma-chizma” jarayoni esa boshqaruv vazifasini bajaradi. Ikkinchisi tasvirlar tugagandan so'ng va chizilgan qismning shakli haqidagi boshqa ma'lumotlar qo'llanilgandan so'ng amalga oshirilishi kerak. Taxmin qilish mumkinki, ikkinchi va uchinchi variantlarda xatolik "chizilgan qism" jarayonini kam baholaganlik yoki unga e'tibor bermaslik natijasida yuzaga kelgan. Chizmachilik bo'yicha darsliklar va qo'llanmalarning aksariyatida tasvirlar sonini tanlash bo'yicha tavsiyalar taxminan quyidagi shaklda berilgan: chizmadagi tasvirlar soni minimal bo'lishi kerak, lekin baribir ob'ekt (qism) shakli haqida to'liq tasavvurga ega bo'lishi kerak. Ushbu tezis turli qo'llanmalarda turlicha ifodalanishi mumkin, ammo uning ma'nosi bir xil bo'lib qoladi. Ushbu talabning manbai GOST 2.305-68 "Tasvirlar - ko'rinishlar, bo'limlar va kesmalar" 1.8-bandi deb taxmin qilish mumkin. Biz ushbu bandning matnini taqdim etamiz: "Tasvirlar soni (ko'rinishlar, bo'limlar, tasavvurlar) minimal bo'lishi kerak, ammo shunga qaramay, tegishli standartlarda belgilangan belgilar, belgilar va yozuvlardan foydalanganda mavzuning to'liq tasvirini taqdim etishi kerak." Berilgan tavsiya va 1.8-bandni solishtirganda shuni ta'kidlash joizki, birinchi holatda ko'pgina qo'llanmalarda "qo'llashda ..." so'zlari bilan boshlanadigan xatboshining oxirgi qismi olib tashlandi va "mavzuni to'liq tushunish ..." iborasi "mavzuning shaklini to'liq tushunish" iborasi bilan almashtirildi. Standart qoidalarini bunday soddalashtirish qanchalik asosli? Biz buni qilmaslik kerak deb hisoblaymiz, chunki bu uning ma'nosini buzadi. Darsliklardagi tavsiyalardan so'ng, chizmadagi tasvirlar qismning shakli haqidagi yagona ma'lumot manbai degan xulosaga kelish mumkin. Xulosa noto'g'ri. Bundan tashqari, 1.8-banddagi "...ob'ekt tushunchasi ..." iborasi juda keng ma'noga ega. U ob'ektning tasvirlar orqali uzatiladigan shakli tushunchasini va an'anaviy tasvirlar (iplar, shplinlar va boshqalar) orqali uzatiladigan qismning o'ziga xos elementlarining shaklini anglatadi. Bu erda shakl haqidagi boshqa ma'lumot manbalariga ham bilvosita murojaat qilinadi (ramzlar, turli belgilar va boshqalar). Ob'ektni to'liq tushunish, shuningdek, kerakli o'lchamlarni belgilash, sirt pürüzlülüğünü ko'rsatish va boshqa ko'p narsalarni o'z ichiga olishi kerak. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 23 Turli talabalar bir xil qismning chizmasini mustaqil ravishda bajarsalar, tasvirlar masalasining echimlari bir ma'noli bo'lmasligi mumkin. Ba'zi hollarda, tasvirlar etarli emas, boshqalarida, ortiqcha tasvirlar bo'ladi, uchinchi holda, nominal darajada etarli tasvirlar mavjud, ammo ular mantiqiy emas - ular katta miqdordagi ortiqcha ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. Bunday holatlarning asosiy sababi o‘quvchilarning rasm chizish bo‘yicha tajribasining kamligidir. Shunda savol tug'iladi: bu tajribani egallash uchun ketadigan vaqtni qanday qisqartirishimiz mumkin? Tasvirlarni optimalligiga qarab tanlashga umumiy yondashuv ushbu muammoni hal qilishga yordam beradi, deb hisoblaymiz. Ikkinchisi quyidagi formula ko'rinishida qabul qilinadi: chizmalardagi odatiy belgilar, belgilar va yozuvlar bilan birgalikda tasvirlar to'plami maqbul bo'ladi, agar u qismning shaklini aniq o'qishni ta'minlasa; tayyor qismga qo'yiladigan o'lchamlarni va boshqa talablarni qo'llash imkonini beradi; mumkin bo'lgan eng kam sonli chiziqlar bilan shakllarni ko'rsatadi; chizmani o'qish qulayligini ta'minlaydi. Chiziqlarning minimal soni optimal chizishning asosiy tamoyilidir va buni talabalarga etkazish juda muhimdir. Bunday yondashuv o'quvchilarni qismlarni chizishda tashabbuskorlik va mustaqillikni rivojlantirishga undashi kerak. Chizmalarni yaratish, tekshirish va o'qishda samaradorlikni oshirish uchun optimal tasvir sifati muhim ahamiyatga ega. ADABIYOTLAR: 1. Vasilenko, E.A., "Методика обучения черчению", Moskva, "Prosveshchenie", 1990 y. 2. Botvinnikov A.D. Пути совершенствования методики обучения черчению "Prosveshchenie", 1991 y. 3. Bogolyubov S.K. Индивидуальные задания по черчению. М., Аlyans, 2007.