Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
248
O‘ZBEK BOLALAR SHE’RIYATINING YANGILANISH JARAYONI
Tosh emi o a Ra’no
O‘zbekis on Milliy Pedagogika Uni e si e i magis an i
Ilmiy ahba : Taʼlim a a biya naza iyasi a me odikasi (boshlangʻich aʼlim)
ka ed asi do sen i PhD No mu odo a Nigo a Abdusa o o na
Anno a siya
Ushbu maqolada o’zbek bolala she’ iya i i ojlanishining asosiy bosqichla i, uning
shakl a mazmun jiha idan yangilanish ja ayoni yo i iladi. O’zbek bolala
adabiyo ining ba qa o lashu i, uning o’ziga xos amoyilla i haqida ik yu i iladi.
O’zbek bolala adabiyo i shakllanish ja ayonla i, adabiyo namayondala i a ula ning
asa la i haqidagi mulohazala bayon e iladi.Yangi da bolala ijodida kuza ilayo gan
ma zu, il a ob azlilikdagi o‘zga ishla ahlil qilinadi. Bolala adabiyo i namnala i
haqida
Kali so‘zla : bolala she’ iya i, yangilanish, ob az, zamona iylik, a biya.
Аннотация
В статье рассматриваются основные этапы развития узбекской детской поэзии, а
также процесс её обновления в содержательном и художественном аспектах.
Анализируются новые темы, язык и образы, появившиеся в творчестве
современных поэтов для детей.
Ключевые слова: детская поэзия, обновление, образ, современность, воспитание.
Abs ac
This a icle examines he main s ages o he de elopmen o Uzbek child en’s poe y
and i s enewal in bo h o m and con en . I analyzes he mode n endencies in hemes,
language, and image y e lec ed in con empo a y child en’s poems.
Keywo ds: child en’s poe y, enewal, image y, mode ni y, educa ion.
P eziden imiz Sha ka Mi ziyoye ma’ uzala idan bi ida, “Adabiyo xalqning yu agi,
elning ma’na iya ini ko’ sa adi. Bugungi mu akkab zamonda odamla qalbiga yo’l
oppish, ula ni ezgu maqsadla ga ilhomllan i ishda adabiyo ning a’si chan kuchidan
oydalanish ke ak. Ajdodla me osini o’ ganish, buyuk madaniya imizga munosib
buyuk adabiyo ya a ish uchun hamma sha oi la ni ya a amiz” – deya a’kidlagan edi.
Buyuk adibimiz Abdulla Qahho ning : “Adabiyo a omdan kuchli, aqa uning kuchini
o; in yo ishga sa lamaslik ke ak” –degan gapla i ham adabiyo ning hayo imizdagi
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
249
o’ ni naqada muhim ekanligidan dalola be adi. Bugun adabiyo imizning eng jo’shqin,
hayojonli, samimiya ga boy bo’lgan a moqla idan bi i bo’lgan bolala adabiyo i
haqida gaplashamiz. Bolala adabiyo i milliy adabiyo imizning muhim a moqla idan
bi i bo‘lib, yosh a lodni es e ik a ma’na iy jiha dan a biyalashda beqiyos ahamiya
kasb e adi. Bolala adabiyo i bu- bolala a o’smi la uchun ya a ilgan badiiy, ilmiy-
ommabop asa la majmui. Bunda asa la ning ka a qismini badiiy asa la ashkil e adi.
Bolala she’ iya i o‘qu chi dunyoqa ashini kengay i adi, ona iliga muhabba
uyg‘o adi a milliy qad iya la ni singdi adi. Bolala adabiyo i o’zga u chan hodisadi .
U ki obxon yoshi, u yashayo gan, i ojlanayo gan muhi bilan be osi a bog’liq.
Ki obxon yoshini hisobga olish bolala adabiyo ining muhim jiha idi . Bundan
ashqa i bolala adabiyo i ha aka ga boyligi bilan ham aj alib u adi. Uning i ojlanish
da i be osi a xalq og’zaki ijodiga bo ib aqaladi. Folklo namunala i: alla, lapa ,
masal, opishmoq, dos onla siz bolala adabiyo ini o’laqonli asa u e ish mushkul.
Bu kabi jan namunala i ilining soddaligi, a onligi, xalqchilligi bilan aj alib u adi.
Zamona iy shaklda bolala adabiyo i yangidan yangi badiiy shaklla a jozibado
uslubla bilan boyib bo moqda.
XX as ning boshla ida bolala adabiyo i an si a ida shakllana boshladi.Sha q
xalqla i adabiyo i asosan pand-nasiha uhidagi asa la i bilan aj alib u adi.XX as
jadidchilik ha aka i bolala adabiyo i shakllanishi uchun muhim asosla dan bi i bo’ldi.
Bolala adabiyo iga bolala uchun maxsus ya a ilgan asa la si a ida qa ash, uning
o’ziga xos uslub a yo’nalishla ini belgilash 20-as boshla iga xos hodisadi . 20-
as ning 20-30-yilla ida Hamid Olimjon, G’a u G’ulom, G’ay a iy, Shuku Sadulla,
Po’la Mo’min a boshqa adibla ning asa la i bolala adabiyo ining i ojlanishida
muhim ahamiya ga ega bo’ldi. 40-60- yilla da o’zbek bolala adabiyo i yanada boyidi.
Uyg’un, Mi emi , Said Ahmad kabi ka ala adabiyo i akilla i ham bolala uchun
o’zla ining keng ko’lamli, mazmunga boy , o’qilishi soda a a on bo’lgan asa la ini
ya a dila . Ula ning asa la ida bola uhiya i, o zula i, maqsadla i, Va anga muhabba ,
ilm olishga in ilish, mehna se a lik singa i ma zula ye akchilik qilgan. Bolala
adabiyo iga oid asa la da hammamiz sog’inib eslaydigan yoshligimizning izla ini
ko’ ishimiz mumkin. Bu u ga mansub asa la da inson qalbidagi ba cha kechinmala
o’zining bo jozibasi bilan ko’ sa ib be iladi.
Mus aqillikdan keying da da bolala she’ iya idagi yangilanishla bolala adabiyo ida
ub bu ilish azi asini baja di. P o esso Q.Yo’ldoshe is iqlol da i adabiyo i haqida
quyidagicha yozadi: “ Bugungi adabiyo odamla ga yo’l ko’ sa ishni ga daniga
olmaydi, o’qu chiga aql o’ ga maydi, muallimlik da’ osini qilmaydi. U as i ning
ingichkaligi, i odala ning ku ilmaganligi bilan o’qu chida munosaba uyg’o adi.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
250
Shuni ay ish ke akki, is iqlol adabiyo imizning jozibasi si ida emas, bo inda, ma n
zami ida”. O’zbekis on mus aqillikka e ishgach, adabiyo da, ayniqsa, bolala
adabiyo ida e kin ik lash, milliy qad iya la ni iklash, is iqlol g’oyala i asosiy
yo’nalishga aylandi.Bu da da yangilanish quyidagi yo‘nalishla da namoyon bo‘ldi:
1. Til a uslubda yangilanish — bolala ning ili, a akku iga yaqin, jonli xalqona
ibo ala qo‘llanildi, ilning soddaligi a ob azlilik kuchaydi;
2. Mazmuniy yangilanish — ilm- an, abia , ekologiya, inchlik a do‘s lik ma zula i
keng yo i ildi.
3. Badiiy shakl yangiligi — qisqa, qo iyadosh, hazil-mu oyiba, minia u , o‘qilishi
oson she’ la ya a ildi.
Masalan, Abdu ahmon Akba ning “Quyosh bilan suhba ”, “Gul bilan bola” kabi
she’ la ida bola a abia o‘ asidagi samimiy muloqo i oda e iladi. E kin Vohido ning
“Yoz keldi” yoki “Qo bobo” kabi she’ la ida esa xalqona uh a shodlik kay iya i
ye akchilik qiladi.
Zamona iy da da esa yosh shoi la — Gulcheh a Nu illo, Nodi a Zoki o a,
Azizbek Ro‘zme o la ijodida aqamli exnologiyala , ekologik muammola , inchlik,
insoniylik g‘oyala i bolala dunyoqa ashiga mos a zda yo i ilmoqda. Bu da ga kelib
bolala adabiyo i badiiyes e ik didni o’s i ishga olam o’g’ isidagi asa u la ni
shakllan i ishga qa a ilgan, se sa ollik xususiya ini aks e i gan she’ la bilan boyidi.
Zamona iy bolala adabiyo ida so’z a shakl uyg’unligi asosida ya a ilgan g a ik she’
ya’ni shaklli she’ la ya a ilmoqda. Bunday she’ la ni bola o’qiganida na aqa
ma’noni, balki ko’ inishni ham his qiladi. Bolala she’ iya ida g a ik she’ la as i iy
ik lashni, asa u a es e ik didni i ojlan i adi. So’z a asm o’ asidagi bog’liqlikni
o’ ga adi. Bu uslubdagi she’ la ning ajoyib namunasini Abdu ahmon Akba ijodida
ham ko’plab uch a ishimiz mumkin.
Abdu ahmon Akba ning “Bi da a sa ol” u kumidagi she’ la ini bolala
adabiyo ining mashhu olimi R.Ba akaye yuksak baholagan. “Bu she’ Shuh a jon
ismli bola ilidan be ilgan sa olla dan ibo a . Bolala ula ni uyda, beka da , mak abda,
yo’lda paydo bo’lishiga qa ab gu uhla ga ham aj a ib qo’ygan . Bu sa olla shunchaki
sa ol emas, ula ning ha bi i ka a ma’na iy-ma’ i iy ahamiya ga ega”
Xulosa
Xulosa o’ nida ay ish mumkunki, shakily-mazmuniy yangilanishla asosida ya a ilgan
bolala dunyoqa ashini oshi ui chi o’yin usulidagi she’ la bolala ning aqliy
salohiya ini oshi adi, olam a odam , ul;a ning kelib chiqishi haqidagi asa u la ini
kengay i adi, adabiy a akku ining shakllanishi uchun zamin ya a adi. She’ la o qali
bolala na aqa go‘zallikni his e adi, balki milliy a umuminsoniy qad iya la ni
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
251
o‘zlash i adila . Shuning uchun bolala adabiyo ini i ojlan i ish, uni a’lim ja ayoniga
keng a biq e ish dolza b masala bo‘lib qolmoqda. Zamona iy adabiyo dagi
yangilanishla ni qabuk qilish, undan es e ik za q olish, mushihada yu i ish uchun
ki obxon a akku i a dunyoqa ashi keng bo’lishi ke ak. A.Akba , D.Rajab kabi
shoi la imizning kash iyo chi muallim si a ida namoyon bo’lishi yosh ki obxonla da
ham mana shunday ijodko lik, kash iyo chilik qobiliya ini shakllan i ish uchun xizma
qiladi. Adabiy ja ayondagi i ojlanishla be osi a inson a akku i a dunyoqa ashiga
bog’liq. Shakliy-mazmuniy yangilanishla ni qabul qilish uchun ki obxon a akku i
yuksak da ajada bo’lishi lozim.
Foydalanilgan adabiyo la
1. E kin Vohido . Tanlangan asa la . — Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo ,
2015.
2. Abdu ahmon Akba . Quyosh bilan suhba . — Toshken : Yosh g a diya, 2018.
3. No mu odo a N. Bolala adabiyo ida ob azlilik masalala i. — Toshken 2020.
4. O‘zbekis on bolala adabiyo i an ologiyasi. — Toshken : Sha q, 2022
5.Abdullaye a.G., & Mo’mino a,T. (2025). Bolala she’ iya ining ma’ i iy-es e ik
unksiyasi. Ame ican Jou nal o Educa ion And Lea ning [30-03-2025].
6.h ps://yuz.uz/uz/news/
