182
XUSHMUOMALALIK KATEGORIYASINING EKSTRALINGVISTIK VA
LINGVISTIK XUSUSIYATLARI
Babae a G.S., PhD,
Qo aqalpoq da la uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17715472
Anno a siya. Maqolada xushmuomalalikning nemis, o‘zbek a qo aqalpoq illa ida e bal a
no e bal i odalanishi ahlil qilindi. Shuningdek, nemis, o‘zbek a qo aqalpoq madaniya la idagi
muomala madaniya ining o‘xshash a a qlli jiha la i kuza ildi.
Kali sо‘zla : madaniya , il, e bal a no e bal shakl, xushmuomalalik, muloqo ja ayoni,
hu ma .
Аннотация. В статье анализируется вербальное и невербальное выражение
вежливости в немецком, узбекском и каракалпакском языках. Также рассматриваются
сходства и различия в культуре общения в немецкой, узбекской и каракалпакской культурах.
Ключевые слова: культура, язык, вербальная и невербальная форма, вежливость,
процесс общения, уважение.
Abs ac . The a icle analyzes he e bal and non e bal exp ession o poli eness in Ge man,
Uzbek, and Ka akalpak languages. I also examines he simila i ies and di e ences in he cul u e o
poli eness in Ge man, Uzbek, and Ka akalpak cul u es.
Keywo ds: cul u e, language, e bal and non e bal o m, poli eness, communica ion p ocess,
espec .
Xushmuomalalik na aqa ling is ik oqelik si a ida emas, balki ij imoiy-madaniy
xususiya ga ega ekanligi bilan ham aj alib u adi. O‘zining i odalanishiga ko‘ a
xushmuomalalik e bal a no e bal shaklla ga ega bo‘lib, badiiy asa la bilan anishish
ja ayonida uning no e bal shakliga nisba an e bal shaklining ko‘p ishla ilishini
kuza ishimiz mumkin.
Insonning no e bal aloqasi aqliy, a shuningdek uning jismoniy a psixologik
id ok e ish bilan belgilanadi. Kommunikan la o‘ asidagi munosaba la da yaqinlik a
maso a, samimiylik a hu ma muhim ahamiya ga ega. Muloqo ning ashqi ko‘ inishi
dinamika a i m kabi ongli a ongsiz a ishda baja iladigan ana ha aka la ida
namoyon bo‘ladi. Muloqo ja ayonida mimika a imo-isho ala bilan bi galikda
p osodik a pa aling is ik signalla hisoblanu chi no e bal il komponen la i ham
ish i ok e adi. No e bal shaklning bi qismi oʼzining lisoniy jiha dan oʼxshashligiga ega
emas. Аksincha, imo-isho ala ilni yoki belgila ni aʼkidlaydi. Misoli uchun imo-
isho ala ning yo damida qoʼsh i noq yoki undo belgila ini, a shuningdek e bal
shakldagi boshlangan gapda ha oga qo‘yilgan nuq a isho asi bilan be ilishi kuza iladi.
Insonla o‘ asidagi o‘za o munosaba la da yuzaga keladigan mu ojaa shaklla i
lisoniy bi likla bilan bi qa o da, yuqo ida kel i ib o‘ ilganidek ha xil imo-isho ala
183
bilan ham amalga oshi iladi. Suhba ning e bal a no e bal shaklla i, uning e bal
shaklla ining (mu ojaa , minna do lik, il imos, kechi im a hokazola ) aʼ i lanishi
xushmuomalalikning lisoniy aspek iga aloqado bo‘lgan ha qanday adqiqo ishining
a kibiy qismini ashkil e adi. Demak, muomala nu qiy shaklda amalga oshi iladi a bu
ja ayon ma’lum ha aka la bilan o‘za o almashinishi yoki kuza ib bo ilishi mumkin. Ha
bi xalqning muomala madaniya i boshqa xalqla ning muomala madaniya idan a q
qiladi a shu bilan bi ga, ma’lum xalqla da qo‘llaniladigan muomala shaklla i a
isho ala bi -bi iga yaqin hodisala di .
Xushmuomalalik insonla muloqo idagi muammoli masalala dan bi i hisoblanadi.
Аga biz ahma a il imos kabi so‘zla ining qo‘llanilishi nuq ai naza idan qa aydigan
bo‘lsak, bu o‘ a mu akkab hodisadi .
Nemis, o‘zbek a qo aqalpoq illa idagi xushmuomalalik konsep ining milliy-
madaniy xususiya la i ahlil uchun mo‘ljallangan badiiy adabiyo la dan olingan misolla
o qali aqdim e iladi. Xushmuomalalik uni e sal oqelik bo‘lishiga qa amay, u ha xil
ko‘ inishla ga ega. Shuning uchun xushmuomalalik maʼlum bi jamiya dagi muomala
madaniya ining milliy-madaniy omonla ini ahlil qilish bilan aniqlanadi. Ha bi
madaniya ning o‘zidan kelib chiqqan holda, xushmuomalalikka u li illa da u licha
i odala be ilganligi abiiydi .
Xushmuomala xulqqa aloqado bo‘lgan “jemanden an eden”/”kimgadi
mu ojaa qilmoq”, “sich en schuldigen“/”kechi im so‘ amoq“,
“danken“/”minna do lik bildi moq“, “bi en“/”il imos qilmoq“ a boshqa ibo ala i ha
doim so‘zlo chi a inglo chi o‘ asidagi munosaba la da ahamiya li hisoblanadi.
Xushmuomalalik konsep ini madaniya la a o ushunmo chilikla oqeligi si a ida
ko‘ sa ishga, nemis, o‘zbek a qo aqalpoq madaniya i akilla i o‘ asida uch aydigan
muloqo dagi muammola yoki bi -bi ini ushunishda yuzaga keladigan aziya la ni
yo i ish a ahlil qilishga ha aka qilamiz. Bi milla madaniya idagi o‘ziga xos hayo
a zi a aj ibala idan kelib chiqqan holda, o‘sha xalqqa xos bo‘lgan muomala
madaniya ini o‘ ganish mumkin. Bunday aziya da madaniya la a o qiyoslash muhim
ahamiya ga egadi .
Misol: E wa genauso hö lich wie das e s emal, bedaue e unse e Ve lus e und
zahl e ans andslos die hunde Con os [2; 161-s.].
Yuzidan muloyimlik, e iga i oa , o‘g‘ iliq maʼnola i omib u gan bu xo in
qu ido ning a iqasi – O ob oyim, ikkinchisi ye mishla dan o‘ kan bi kampi [6; 32-
b.].
- Ádep úylenip ala be eyik aǵa, ayaǵıńızdıń islası bola , - dep Kamal sıpayı ǵana
jımıydı. [4; 18-b.].
184
Misolla ahlilidan maʼlum bo‘ladiki, il a odamla o‘ asidagi munosaba ni
i odalashda ha bi milla ning o‘ziga xos xususiya la i yaqqol ko‘zga ashlanadi. Nemis
ilida be ilgan misoldagi hö lich sein, wie … ni qo aqalpoq a o‘zbek illa ida
kel i ilgan misolla dagi yuzidan muloyimlik, sıpayı ǵana jımıydı kabi leksik bi likla
bilan qiyoslaganimizda nemis ilidagi xushmuomala munosaba ko‘ inishi qaysiki oqea
yoki hola ga o‘xshashini, o‘zbek a qo aqalpoq illa ida esa yuz qismidagi ha i-
ha aka la yo damida bildi ilganini anglaymiz.
B.B ehme e bal osi ala o qali i oda qilinadigan alohida muloqo u la ining
u li xil joyla ni (masalan, uy, k a i a, xizma o‘ ni, do‘kon, jamiya anspo
osi ala i) alab e ishini a’kidlaydi [1; 159-s.].
Muomala odobida eng yuqo i u u chi insoniy qa ashla , nigohla , so‘zsiz
no e bal ha aka la muhim ahamiya ga egadi . Insonning qa ashida, yuz i odasi a qo‘l
ha aka la ida uning u li aziya la ga ko‘ a ilga i oda e ilmagan hissiyo la i, alabla i,
uning madaniya liligi, suhba doshiga bo‘lgan hu ma ini aks e i adi. Chunki,
suhba doshining gapiga quloq u maslik, diqqa bilan eshi maslik, diqqa e’ ibo ni
chalg‘i ish muomaladagi madaniya sizlikni angla adi.
Kommunika i ja ayon e bal u dan ashqa i no e bal osi ala bilan ham
amalga oshi iladi. Xulqning no e bal i odalanishi muloqo ja ayonida
suhba doshla ning o‘za o bi -bi ini ushunishi a axloqiy azila la ning o‘zga ishiga
imkon ya a adi. Imo-isho ala id ok e ish ja ayoni, u li xil aziya la , o‘za o
munosaba la a suhba da omida muhim ahamiya kasb e adi.
Xushmuomala muloqo da minna do likning izohlanishi aqa suhba la dagina
emas, shuningdek, no e bal muloqo da ham muhim ahamiya ga ega. M. Sch ade -
Kni ki ik icha, no e bal muloqo la da sapo ekla ning boshni egishi hu ma bilan
minna do likni i odalaydi [3; 152-s.].
O‘zbek madaniya ida aloqa-a alashu ja ayonida qadimdan a kib opgan a
ishla ib kelinayo gan muomala shaklla ini M.Saydxono quyidagi gu uhla ga aj a ib
ko‘ sa adi:
1. Milla ning u -oda ini, ula ning ha i-ha aka la ini a ma osim ja ayonla ini
i odalo chi i ual udumla ;
2. Muloqo ja ayonidagi odob-axloq qoidala ini i odalo chi e ike shaklla ;
3. Maʼlum bi axbo o ni uza ishda so‘zlo chi omonidan muloqo ni amalga
oshi ish ja ayonida ishla iladigan imo-isho ala [5; 24-b.].
Demak, muomala nu qiy shaklda amalga oshi ila ekan, bu ja ayonda
so‘zlo chining nu qi maʼlum ha aka la bilan o‘ldi iladi. Ha qanday milla
akilla ining muomala madaniya i boshqa xalqning muomala madaniya idan a qlanib,
muloqo ja ayonida i odalanadigan muomala shaklla i a isho ala bi -bi iga yaqin
185
hodisala bo‘lib hisoblanadi. Isho ala sha li maʼno kasb e sa, e ike shaklla i sim olik
mazmunni bildi adi.
Misolla ahlilidan maʼlum bo‘ladiki, no e bal osi ala ning qo‘llanilishi ham
u li madaniya da u licha milliy o‘ziga xoslikni kasb e adi. Bunga bi omondan, aniq
bi amzla ning yo‘qligi, ikkinchi omondan esa, ula ning u li madaniya da u licha
a qli izohlanishida dunyo xalqla ining madaniya i a anʼanala i sabab bo‘ladi.
Yuqo ida kel i ilgan ik -mulohazala dan xulosa qilish mumkinki, nemis, o‘zbek
a qo aqalpoq madaniya la ida qo‘llaniladigan odob shaklla i xushmuomalalikka
bog‘liq bo‘lgan milliy o‘ziga xoslik, azi asiga ko‘ a chega alangan a shu bilan bi ga
e bal a no e bal osi ala da aol qa nashu chi hodisala di .
Adabiyo la :
1. B ehme B. Hö lichkei zwischen Kon en ion und K ea i i ä . Eine p agmalinguis ische Analyse
on Dankes o meln im Russischen. – München: Ve lag O o Sagne , 2009. – 547 S.
2. Klein Lene und Wal e . De Sohn des Se ao. – Be lin: Neues Leben, 1978. – 299 S.
3. Sch ade -Kni ki M. Spanisch-Zapo ekische Bi - und Dankeshandlungen. Spü achkon ak und
Hö lichkei in eine ame indischen Kul u Mexikos. – F ank u am Main: Ve ue , 2003. – 547
S.
4. Матмуратов Қ. Тербенбес. – Нөкис: Билим, 2004. – 336 б.
5. Сайдхoнoв М. Алoқа-аралашув ва имo-ишoралар. – Тoшкент: Фан, 2008, - Б. 22-44.
6. Қoдирий А. Ўткан кунлар. – Тoшкент: Шарқ, 2000.- 400 б.
