214
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
YER RESURSLARINI BOSHQARISH VA YER KADASTRINING AYRIM
MUAMMOLARI
Islomo O‘ ki Pi me o ich
Ilmiy ahba .
“Toshken i iga siya a qishloq xo‘jaligini mexaniza siyalash muhandisla i ins i u i"
milliy adqiqo uni e si e i” PhD., do sen .
Xamdamo Og‘abek Dilshod o‘g‘li
“Toshken i iga siya a qishloq xo‘jaligini mexaniza siyalash muhandisla i ins i u i"
milliy adqiqo uni e si e i” Ye esu sla i a kadas akul e i “Ye kadas i a ye uzish”
yo‘nalishi alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17721423
Anno a siya. Maqolada ye uzish a kadas sohasida yuzaga kelayo gan muammola
ahlil qilinib, ula ning bu un mamlaka iq isodiyo iga salbiy a’si ko‘ sa ishi haqida umumiy
ma'lumo be ilgan. Mazku muammola ni ba a a e ish bo asida sohadagi ma jud huquqiy-
me’yo iy hujja la la dan sama ali oydalanishga doi a siyala kel i ilgan.
Kali so'zla : kadas , ye uzish, ye la ni ikki ma a o'yxa ga olish, ijo a binola i,
o' mon ondi ye la i.
Ki ish qismi. Ye dan oydalanishning zamona iy sha oi ida ye uzish a kadas
masalala i obo a dolza b bo'lib bo moqda.
O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasiga ko' a, Ye unda yasho chi xalqla ning hayo i
a aoliya ining asosi si a ida an olingan. Ha bi da la ning azi asi odamla ning hayo i a
iq isodiy aoliya i uchun asos ya a ishdi . Shu munosaba bilan ye qishloq, oʻ mon xoʻjaligida
asosiy ishlab chiqa ish osi asi boʻlib, ayni pay da abia ning asosiy a kibiy qismi, su , mine al
a boshqa esu sla ombo i hisoblanadi. Ye esu sla ining almash i ib bo‘lmaydiganligi a
ula ning chega alanganligi mamlaka ning da la ye siyosa ida ye munosaba la ini bi inchi
o‘ inga qo‘yadi. Bi oq O‘zbekis on Respublikasida ye qonunchiligi ko'plab kamchilikla dan
xoli emas. Unda e' ibo alab qiladigan ba'zi muammola ma jud. Respublika ye qonunchiligi
juda mu akkab a chalkashdi .
Amaliyo shuni ko' sa adiki, ye a licha aniq ko' sa ilmagan yoki qa ama-qa shi bo'lgan
me’yo iy hujja la ni qo'llashda ula ni izohlashning u li usulla idan oydalanish ke ak.
Mamlaka imizning ij imoiy-iq isodiy hayo ida o‘y be ayo gan o‘zga ish ja ayonla i ye
uzish a kadas izimidagi muammola ni ahlil qilish asosida ye uzish ja ayonla ini amalga
oshi ishning yangi konsep ual yondashu la ini ishlab chiqishni aqozo e moqda.
Muammoning qo‘yilishi: Ye uzish a kadas ning dolza b muammola i jamiya
hayo ining ekologik, iq isodiy a ij imoiy jiha la iga a'si qiladi. Keling, shu o’ inda ushbu
muammola ning ba'zila ini ko' ib chiqamiz. Amaliyo da, ye ni ikki ma a o'yxa ga olish
muammosi ez- ez uch ab u adi. Ba'zi hujja la ga ko' a ye oi asiga ki u chi ye la - og‘,
o‘ mon, qi , adi a cho’l zaxi asidagi ye la ga ko' a esa xuddi shu ye ning boshqa oi asiga
egishli bo'lgan bahsli ye maydonla i ma jud.
Ma’lumki, O‘zbekis on Respublikasining ye kodeksida og‘, o‘ mon a su bilan bog‘liq
munosaba la , up oq, o‘simlik a hay ono dunyosidan, shuningdek a mos e a ha osidan
oydalanish a ula ni muho aza qilishga oid munosaba la maxsus qonunchilik bilan a ibga
solinishi belgilab qo‘yilgan.
215
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
O‘zbekis on sub opik min aqada joylashsa-da, cho‘lga xos bo‘lgan abiiy sha oi (yozi
bulu siz, se quyosh, jazi ama issiq a qu uq, qishi esa nisba an so uq) ujudga keladi.
O‘zbekis on chega asining ko‘p qismi ekislikla , oz oq qismi adi a og‘la o qali
o‘ adi. O‘zbekis on maydoni 448,9 ming k .km bo‘lib, ka aligi jiha idan O‘ a Osiyoda
Qozog‘is on a Тu kmanis ondan keyingi o‘ inda u adi. O‘zbekis onning eng shimoliy nuq asi
bilan janubiy nuq asi o asidagi maso a 925 km ga, eng g‘a biy nuq asi bilan sha qiy nuq asi
o asidagi maso a esa 1400 km ga eng.
O‘zbekis on Respublikasi ye ondi - bu maʼlum hududda, uning chega ala i ichidagi
(mamlaka da, iloya da, umanda a hokazo) xoʻjalik yu i ish mulkchilik egalik qilish,
oydalanish, ija a obyek la i hisoblangan ba cha ye la ning yigʻindisidi .
Ye ondi — mamlaka ning jami ye esu sla i maydoni.
Ye ondi oi ala idan oydalanishning belgilangan asosiy maqsadga koʻ a quyidagi
oi ala ga boʻlinadi:
1) qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan ye la — sugʻo iladigan a sugʻo ilmaydigan
(lalmiko ) ye la , haydaladigan ye la , pichanzo la , yaylo la , koʻp yillik me ali (me asiz)
da ax zo la a okzo la a boshqa ekinla bilan band ye la ;
2) aholi punk la i ye la i — shaha la , shaha chala a qishloq aholi punk la i chega asi
doi asidagi ye la ;
3) sanoa , anspo , aloqa, mudo aa a boshqa maqsadla ga moʻljallangan ye la —
koʻ sa ilgan maqsadla ga oydalanish uchun yu idik shaxsla ga be ilgan ye la ;
4) abia ni muho aza qilish, sogʻlomlash i ish, ek ea siya maqsadla iga moʻljallangan
ye la — alohida muho aza e iladigan abiiy xududla egallagan, abiiy da olash omilla iga ega
boʻlgan ye la , shuningdek, omma iy dam olish a u izm uchun oydalaniladigan ye la ;
5) a ixiy-madaniy ahamiya ga molik ye la — a ixiy-madaniy yodgo likla joylashgan
ye la ;
6) oʻ mon ondi ye la i — oʻ mon bilan qoplangan, shuningdek, oʻ mon bilan
qoplanmagan boʻlsa ham, oʻ mon xoʻjaligi eh iyojla i uchun be ilgan ye la ;
7) su ondi ye la i — su obʼyek la i (su ha zala i - da yo, koʻlla , su ombo la i a
h.), su xoʻjaligi inshoo la i (gid o ehnika) egallab u gan ye la a su obyek la ining
qi gʻoqla i boʻylab aj a ilgan min aqadagi ye la ;
8) zaxi a ye la — maʼlum ij imoiy, iq isodiy a ekologik sababla ga ko' a xalq xoʻjaligi
maqsadla ida oydalanish imkoniya la i boʻlmagan ye la , ya’ni huquqiy a jismoniy shaxsla
egaligiga, oydalanishiga hamda ija aga be ilmagan, mulk qilib so ilmagan ba cha ye la .
Oʻzbekis on Respublikasi Ye ondi oʻgʻ isidagi maʼlumo la ha yilning 1-yan a iga
nisba an uzilib, u xoʻjalik, uman, iloya a mamlaka miqyosida be iladi. Bunda Ye ondi
a kibidagi ye u la ining maydon a si a oʻzga ishla i oʻz aksini opadi.
Tadqiqo me odi: a ixiy, e ospek i a naza iy-uslubiy manbala ni ahlil qilish, olingan
ma’lumo la ni umumlash i ish a sha hlash, kuza ish, suhba , anke a, kon en ahlil, k alime iya
a ekspe baholash.
Tadqiqo na ijala i. Oʻzbekis on Respublikasi Ye ondining oi ala boʻyicha aqsimo i
o'g' isidagi ma'lumo la ga ko' a, Oʻzbekis onda Ye ondining asosiy qismi 62 oizga yaqini
qishloq xoʻjaligi ye u la i oi ala iga mansub, qolgan qismi uqa ola ye la i — omo qa 1 oiz,
oʻ mon a oʻqayzo la 3,2 oiz a qishloq xoʻjaligida oydalanilmaydigan ye la 34,2 oizdan
ibo a . Shundan sugʻo iladigan ye la jami ye esu sla ining 9,6 oizini ashkil e ishiga qa amay,
espublika qishloq xoʻjaligida ye ish i iladigan yalpi mahsulo ning 90 oizi shu ye la dan olinadi.
216
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Ko'pincha o’g’ a o' mon ye la i aholi punk la i e la i bilan chega alanadi. Oʻzbekis on
Respublikasining Ekologiya, a o -muhi ni muho aza qilish a iqlim oʻzga ishi azi ligi
ma'lumo la iga ko' a axminan 6 million a o idagi gek a dan o iq maydonni o'yxa ga olingan
oʻ mon a oʻqayzo la egallaydi, ula ning aksa iya i o‘ mon ondi e la iga egishli a mamlaka
mulkiga egishli.
Oʻ mon a oʻqayzo ye la ining dolza b muammosi Oʻzbekis on Respublikasining
ba cha hududla ida ko' ib chiqiladi. Ilga i bu e la o‘ mon maydonla ining xa i ala ida
ko‘ sa ilgan.
Ula ning chega ala ini sha li deb hisoblash mumkin, chunki ula geog a ik obyek la a
kapi al binola ga nisba an chizilgan. Bunga pa allel a ishda da la ko‘chmas mulk kadas i
ma jud.
Ayni pay da o‘ mon a oʻqayzo la ondi ye la ini keng ko‘lamli kadas hisobiga olish
ishla i olib bo ilmoqda.
Bizga yaxshi ma'lumki, jismoniy chega ala o' mon maydonla ining xa i ala ida
ko' sa ilganiga o‘g‘ i kelmaydi. O‘ mon xo'jaligi ma'lumo la i a Ko'chmas mulkning yagona
da la ees i ma’lumo la i o‘za o bog'liq bo'lmaganligi sababli, bu ye maydonla i bi -bi ining
us iga qo’shilib qolishiga olib kelgan.
Muammo hozi da yechimini ku moqda. E la ni ikki ma a o'yxa ga olish oʻ mon a
oʻqayzo ye la ining aholi punk la i, sanoa a boshqala ye la i bilan bi -bi iga mos kelishiga
olib keldi. Oʻ mon a oʻqayzo e la ining hujja la ini qay a ishlash a aqamlash i ish (ula ning
aksa iya i Sobiq i i oq da ida ya a ilgan), shuningdek, muammoni qonunchilik da ajasida hal
qilish aziya ni yaxshilashga yo dam be adi. Shuningdek, muammola dan bi i kundalik hayo da
qo'llaniladigan me'yo iy hujja la da ko'plab a' i la ning yo'qligidi . Keling, buni hozi da
mashhu bo'lgan "apa amen " ushunchasi misolida ko' ib chiqaylik.
"Apa amen " - ko'p qa a li uydagi umumiy oydalanish joyla iga o'g' idan- o'g' i
ki ishni a'minlaydigan a bi yoki bi nech a xonala dan, shuningdek uqa ola ning maishiy a
boshqa eh iyojla ini qondi ish uchun mo'ljallangan yo damchi binola dan ibo a .
Qu ilish kompaniyala i ko'chmas mulkning yangi o ma ini "apa amen " ushunchasi
bilan baland o ozda eklama qilmoqdala . Bu k a i ala joylashgan binola majmuasi u iga
qa ab, doimiy yashash uchun yoki mehmonxonala ga o'xshash ija a xonadonla kabi doimiy
passi da omad olishga mo’ljallangan in es i siya ob'ek i bo’lishi mumkin. "Apa amen " deb
a alishi ishlab chiqu chi da omad e a licha bo’lmaganligi sababli qonuniy a ishda qu ilish a
a’mi lash ishla i uchun moliya iy da omad e a licha bo’lmaganligi sababli u a -joy mulkla ini
oliq qu ishni is amagan a ko'p oq ijo a binola i, da omad kel i u chi ko'chmas mulkka
aylan i ilgan.
Ya'ni, bi a ushuncha u li ma'nola ni bildi adi. Ammo bu asni la ning ba chasi qonun
hujja la ida o'z aksini opmagan. Qonunda u a -joy a u a -joy boʻlmagan koʻchmas mulk
aʼ i la i ma jud bo’lib, bu boʻshliq u ayli obʼyek qu ilgan ye maydonchasiga yoki obʼyek
u iga qa ab, undagi xonadonla oddiygina ijo a binola i ( u a -joy boʻlmagan koʻchmas mulk)
hisoblanadi. Bi gina Toshken shah ida minglab u a -joy majmuala i qu ilganiga qa amay, bu un
mamlaka ni hisobga olmaganda, qonunchila bu yo'nalishda hech qanday me'yo iy hujja la ni
qabul qilmagan. Na ijada bozo iq isodiyo iga 180 g aduslik bu ilish yuz be di.
Ye ni boshqa ish sohasidagi muammola mamlaka uzoq aq da omida haloka li ejali
iq isodiyo os ida bo'lganligi sababli yuzaga keladi.
217
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Bu esa quyidagila ni bildi adi: ba cha ye uzish ejali iq isodiyo ga asoslana edi,
hududiy ejalash i ish a ye uzish ejala i iq isodiyo ni hisobga olgan holda uzila edi.
Bugungi kunda aziya ubdan boshqacha bo'lishi ke ak, chunki mamlaka dagi ba cha
asosiy a amaliy ja ayonla iq isodiy aziya dan kelib chiqadi. Qishloq xoʻjaligi ye la ining ka a
qismi da la mulki hisoblanadi. Bu esa qishloq xoʻjaligi ye la i kabi qimma baho ye la dan
maqsadli oydalanilmay, deg ada siyaga uch aganiga olib keladi. Qishloq xo‘jaligi e la ini
ija aga yoki mulkka be ishga ko‘p oq ayyo bo‘lishi, man aa do omon qandaydi biznes- ejani
aqdim e ishi yoki ye dan o‘z maqsadi a ishla i bo‘yicha oydalanilishiga ka ola be ishi sha i
bilan ye ni si a li saqlash a ekologik mu ozana ini as ash maqsadida amalga oshi ilishi bilan bu
muammo ba a a e iladi. Aga sha la baja ilmasa, shaxs "jazo"ga o iladi.
Bundan ashqa i, ye ni boshqa ish osi asi si a ida moni o ing qilish ja ayonida ham bi
qa o muammola ma jud. Masalan, mamlaka da ye esu sla ini boshqa ish moni o ingi
“O‘zbekis on Respublikasida ye moni o ingi o‘g‘ isida”gi Nizomi alabla i da ajasida amalga
oshi ilmayo ganligi, bu esa akola li ashkilo la mu axassisla i ye esu sla ini o‘g‘ i a oqilona
boshqa ish bo‘yicha ye a li ma’lumo la ga ega emasligini bildi adi [7]. Aga "ye "ni haqiqiy
da la mulki si a ida qabul qilinmas ekan, bunda ye ni boshqa ishda ijobiy o'zga ishla bo’lishi
haqida o’ylashga hoja yo'q.
Shu o’ inda a’kidlash joizki, ye uzish ha doim uch a us unga asoslanadi: iq isodiy,
ij imoiy a ekologik. Bula ning ba chasi bi -bi iga bog'langan.
Hech bi ye esu sla ini boshqa ishga man aa do qu ib qolgan a ha qanday salbiy
a'si la ga ega yoki ha aka sizlikka ducho bo'lgan ye dan oydalanishni xohlamaydi. Bu
muammo egishli mas'uliya ga a yuqo i kompe ensiyali boshqa u ga ega bo'lgan akola li
ashkilo ni shakllan i ish o qali hal qilinadi. Yuqo idagi muammola ni ba a a e ish uchun
ko’p oq u a -joy binola ini i ojlan i ishga ye maydonla ini aj a ish lozim.
Oʻzbekis on Respublikasida ye maydonla ini be ish Oʻzbekis on Respublikasining Ye ,
uy-joy, uqa olik a shaha sozlik kodeksla i bilan a ibga solinadi [2, 3, 4, 5, 6].
Ko'plab da la buyu masi asosidagi muni sipal a’lim o'z chega ala ini aniqlamaganligi
sababli no o'g' i hududiy ejalash i ish aziya i yuzaga kelgan a na ijada ye ni boshqa ish
izimidagi mu a aqiya sizlikla boshlangan. Muammo ye uzish maqsadla i uchun ka og a ik
ma e ialla ning e ishmasligidadi , chunki ma jud ma e ialla eski gan a ula ni yangilash uchun
mablag' alab e iladi.
Hozi gi aq da ye uzish a kadas ni yu i ish muammosi juda dolza bdi , chunki
mamlaka imizda ushbu sohaning salohiya i juda sekin amalga oshi ilmoqda, bu ham ij imoiy,
ham iq isodiy i ojlanishga o'sqinlik qilmoqda. Bundan ashqa i, qaysi masalala ye uzish a
qaysi kadas bilan bog'liqligi hali ham noaniq bo'lib qolmoqda. Shuningdek, da la omonidan
e a licha mablag' aj a ilmayo ganligi sababli qimma baho ye la ga kadas ishla ini olib bo ish
ishla i ye egala ining zimmasiga ushmoqda.
Xulosa. Ye uzishni o'g' i ashkil e maslik a bu sohani da la omonidan e a licha
moliyalash i ilmayo ganligi hamda kadas aoliya iga oid qonun hujja la idagi bo'shliqla
O‘zbekis on Respublikasi Qonunla ida belgilangan ye uzish hujja la ini qay a ko' ib chiqishni
aqozo e moqda.
Xulosa o’ nida a'kidlash joizki, ye uzish ishla ini ashkil e ish a moliyalash i ish
uchun da la omonidan akola li siyosa za u . Shu kabi muammola bosqichma-bosqich hal
e ilsa, pi o a dida juda yaxshi na ijaga e ishib, iq isodiy, ij imoiy, ekologik ko‘ sa kichla ning bi
xilda o‘sishini a’minlash mumkin.
218
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi. - T.: Oʻzbekis on, 05.01.2023.
h ps://lex.uz/docs/-6445145
2. O‘zbekis on Respublikasining 2022-yil 6-iyundagi O‘RQ-775-sonli “Ye
munosaba la ida englik a sha o likni a’minlash, e ga bo‘lgan huquqla ni ishonchli
himoya qilish a ula ni bozo ak i iga aylan i ish izimi akomillash i ilishi munosaba i
bilan o‘zbekis on espublikasining ay im qonun hujja la iga o‘zga ish a qo‘shimchala
ki i ish o‘g‘ isida” Qonuni. h ps://lex.uz/docs/-
6048659?ONDATE=07.06.2022%2000#-6050518
3. O`zbekis on Respublikasining Ye Kodeksi. - T.: Oʻzbekis on, 30.04.1998.
h ps://old.lex.uz/docs/-152653
4. O‘zbekis on Respublikasining uy-joy kodeksi. - T.: Oʻzbekis on, 01.04.1999.
h ps://lex.uz/docs/-106136
5. O‘zbekis on Respublikasi Fuqa olik kodeksi. - T.: Oʻzbekis on, 01.03.1997.
h ps://lex.uz/ u/docs/-111189
6. Oʻzbekis on Respublikasining shaha sozlik kodeksi. - T.: Oʻzbekis on, 23.05.2021.
h ps://lex.uz/docs/-5307951
7. O`zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining “O‘zbekis on Respublikasida ye
moni o ingi o‘g‘ isidagi Nizomi asdiqlash haqida”gi 496-sonli Qa o i. - T.: Oʻzbekis on,
2000-yil 23-dekab . h ps://old.lex.uz/ u/docs/-430492
8. O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining “Shaha la a shaha posyolkala i
hududla ini i ojlan i ish a qu ish bo‘yicha shaha sozlik hujja la ini ishlab chiqish
a ibini yanada akomillash i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi 2016-yil 5-yan a dagi 3-
sonli qa o i
9. O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2014-yil 3-iyundagi 140-son qa o i
bilan asdiqlangan O‘zbekis on Respublikasi hududla ini a hududla ining qismla ini
i ojlan i ishni ejalash i ishga doi hujja la ni ishlab chiqish, kelishish a asdiqlash
a ibi o‘g‘ isidagi nizom
10. Варламов А.А. Государственный кадастр недвижимости [Текст]: учебник для
студентов высших и средних учебных заведений по направлению подготовки
12.07.00 «Землеустройство и кадастры» / А.А.Варламов, С.А.Гальченко; под ред.
А.А.Варламова; Ассоц. «Агрообразование». — Москва: КолосС, 2012. — 678 с.
11. Золотова Е.В. Геодезия с основами кадастра: учебник для студентов вузов,
обучающихся по направлению «Архитектура» / Е.В.Золотова, Р.Н.Скогорева. — [3-е
изд., испр.]. — Москва: Трикста, Москва: Академический проект, 2015. — 412 с.
12. Сулин М.А. Землеустройство: учеб. пособие для студентов с.-х. высш. учеб.
заведений / М.А.Сулин. — СПб. [и др.]: Лань, 2005. — 446 с.
13. Аксёнова Е.Г., Гаранова М.В. Актуальные проблемы землеустройства и кадастра //
Экономика и экология территориальных образований. — 2017. — № 1. — С. 93–95.
