YER RESURSLARINI BOSHQARISH VA YER KADASTRINING AYRIM MUAMMOLARI

214 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue) YER RESURSLARINI BOSHQARISH VA YER KADASTRINING AYRIM MUAMMOLARI Islomov O‘tkir Pirmetovich Ilmiy rahbar. “Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti" milliy tadqiqot universiteti” PhD., dotsent. Xamdamov Og‘abek Dilshod o‘g‘li “Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti" milliy tadqiqot universiteti” Yer resurslari va kadastr fakulteti “Yer kadastri va yer tuzish” yo‘nalishi talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17721423 Annotatsiya. Maqolada yer tuzish va kadastr sohasida yuzaga kelayotgan muammolar tahlil qilinib, ularning butun mamlakat iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi haqida umumiy ma'lumot berilgan. Mazkur muammolarni bartaraf etish borasida sohadagi mavjud huquqiyme’yoriy hujjatlarlardan samarali foydalanishga doir tavsiyalar keltirilgan. Kalit so'zlar: kadastr, yer tuzish, yerlarni ikki marta ro'yxatga olish, tijorat binolari, o'rmon fondi yerlari. Kirish qismi. Yerdan foydalanishning zamonaviy sharoitida yer tuzish va kadastr masalalari tobora dolzarb bo'lib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga ko'ra, Yer unda yashovchi xalqlarning hayoti va faoliyatining asosi sifatida tan olingan. Har bir davlatning vazifasi odamlarning hayoti va iqtisodiy faoliyati uchun asos yaratishdir. Shu munosabat bilan yer qishloq, oʻrmon xoʻjaligida asosiy ishlab chiqarish vositasi boʻlib, ayni paytda tabiatning asosiy tarkibiy qismi, suv, mineral va boshqa resurslar ombori hisoblanadi. Yer resurslarining almashtirib bo‘lmaydiganligi va ularning chegaralanganligi mamlakatning davlat yer siyosatida yer munosabatlarini birinchi o‘ringa qo‘yadi. Biroq O‘zbekiston Respublikasida yer qonunchiligi ko'plab kamchiliklardan xoli emas. Unda e'tibor talab qiladigan ba'zi muammolar mavjud. Respublika yer qonunchiligi juda murakkab va chalkashdir. Amaliyot shuni ko'rsatadiki, yetarlicha aniq ko'rsatilmagan yoki qarama-qarshi bo'lgan me’yoriy hujjatlarni qo'llashda ularni izohlashning turli usullaridan foydalanish kerak. Mamlakatimizning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida ro‘y berayotgan o‘zgarish jarayonlari yer tuzish va kadastr tizimidagi muammolarni tahlil qilish asosida yer tuzish jarayonlarini amalga oshirishning yangi konseptual yondashuvlarini ishlab chiqishni taqozo etmoqda. Muammoning qo‘yilishi: Yer tuzish va kadastrning dolzarb muammolari jamiyat hayotining ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy jihatlariga ta'sir qiladi. Keling, shu o’rinda ushbu muammolarning ba'zilarini ko'rib chiqamiz. Amaliyotda, yerni ikki marta ro'yxatga olish muammosi tez-tez uchrab turadi. Ba'zi hujjatlarga ko'ra yer toifasiga kiruvchi yerlar - tog‘, o‘rmon, qir, adir va cho’l zaxirasidagi yerlarga ko'ra esa xuddi shu yerning boshqa toifasiga tegishli bo'lgan bahsli yer maydonlari mavjud. Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasining yer kodeksida tog‘, o‘rmon va suv bilan bog‘liq munosabatlar, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosidan, shuningdek atmosfera havosidan foydalanish va ularni muhofaza qilishga oid munosabatlar maxsus qonunchilik bilan tartibga solinishi belgilab qo‘yilgan. 215 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue) O‘zbekiston subtropik mintaqada joylashsa-da, cho‘lga xos bo‘lgan tabiiy sharoit (yozi bulutsiz, serquyosh, jazirama issiq va quruq, qishi esa nisbatan sovuq) vujudga keladi. O‘zbekiston chegarasining ko‘p qismi tekisliklar, ozroq qismi adir va tog‘lar orqali o‘tadi. O‘zbekiston maydoni 448,9 ming kv.km bo‘lib, kattaligi jihatidan O‘rta Osiyoda Qozog‘iston va Тurkmanistondan keyingi o‘rinda turadi. O‘zbekistonning eng shimoliy nuqtasi bilan janubiy nuqtasi orasidagi masofa 925 km ga, eng g‘arbiy nuqtasi bilan sharqiy nuqtasi orasidagi masofa esa 1400 km ga teng. O‘zbekiston Respublikasi yer fondi - bu maʼlum hududda, uning chegaralari ichidagi (mamlakatda, viloyatda, tumanda va hokazo) xoʻjalik yuritish mulkchilik egalik qilish, foydalanish, ijara obyektlari hisoblangan barcha yerlarning yigʻindisidir. Yer fondi — mamlakatning jami yer resurslari maydoni. Yer fondi toifalaridan foydalanishning belgilangan asosiy maqsadga koʻra quyidagi toifalarga boʻlinadi: 1) qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar — sugʻoriladigan va sugʻorilmaydigan (lalmikor) yerlar, haydaladigan yerlar, pichanzorlar, yaylovlar, koʻp yillik mevali (mevasiz) daraxtzorlar va tokzorlar va boshqa ekinlar bilan band yerlar; 2) aholi punktlari yerlari — shaharlar, shaharchalar va qishloq aholi punktlari chegarasi doirasidagi yerlar; 3) sanoat, transport, aloqa, mudofaa va boshqa maqsadlarga moʻljallangan yerlar — koʻrsatilgan maqsadlarga foydalanish uchun yuridik shaxslarga berilgan yerlar; 4) tabiatni muhofaza qilish, sogʻlomlashtirish, rekreatsiya maqsadlariga moʻljallangan yerlar — alohida muhofaza etiladigan tabiiy xududlar egallagan, tabiiy davolash omillariga ega boʻlgan yerlar, shuningdek, ommaviy dam olish va turizm uchun foydalaniladigan yerlar; 5) tarixiy-madaniy ahamiyatga molik yerlar — tarixiy-madaniy yodgorliklar joylashgan yerlar; 6) oʻrmon fondi yerlari — oʻrmon bilan qoplangan, shuningdek, oʻrmon bilan qoplanmagan boʻlsa ham, oʻrmon xoʻjaligi ehtiyojlari uchun berilgan yerlar; 7) suv fondi yerlari — suv obʼyektlari (suv havzalari - daryo, koʻllar, suv omborlari va h.), suv xoʻjaligi inshootlari (gidrotehnika) egallab turgan yerlar va suv obyektlarining qirgʻoqlari boʻylab ajratilgan mintaqadagi yerlar; 8) zaxira yerlar — maʼlum ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik sabablarga ko'ra xalq xoʻjaligi maqsadlarida foydalanish imkoniyatlari boʻlmagan yerlar, ya’ni huquqiy va jismoniy shaxslar egaligiga, foydalanishiga hamda ijaraga berilmagan, mulk qilib sotilmagan barcha yerlar. Oʻzbekiston Respublikasi Yer fondi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar har yilning 1-yanvariga nisbatan tuzilib, u xoʻjalik, tuman, viloyat va mamlakat miqyosida beriladi. Bunda Yer fondi tarkibidagi yer turlarining maydon va sifat oʻzgarishlari oʻz aksini topadi. Tadqiqot metodi: tarixiy, retrospektiv va nazariy-uslubiy manbalarni tahlil qilish, olingan ma’lumotlarni umumlashtirish va sharhlash, kuzatish, suhbat, anketa, kontent tahlil, kvalimetriya va ekspert baholash. Tadqiqot natijalari. Oʻzbekiston Respublikasi Yer fondining toifalar boʻyicha taqsimoti to'g'risidagi ma'lumotlarga ko'ra, Oʻzbekistonda Yer fondining asosiy qismi 62 foizga yaqini qishloq xoʻjaligi yer turlari toifalariga mansub, qolgan qismi fuqarolar yerlari — tomorqa 1 foiz, oʻrmon va toʻqayzorlar 3,2 foiz va qishloq xoʻjaligida foydalanilmaydigan yerlar 34,2 foizdan iborat. Shundan sugʻoriladigan yerlar jami yer resurslarining 9,6 foizini tashkil etishiga qaramay, respublika qishloq xoʻjaligida yetishtiriladigan yalpi mahsulotning 90 foizi shu yerlardan olinadi. 216 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue) Ko'pincha to’g’ va o'rmon yerlari aholi punktlari erlari bilan chegaralanadi. Oʻzbekiston Respublikasining Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi ma'lumotlariga ko'ra taxminan 6 million atrofidagi gektardan ortiq maydonni ro'yxatga olingan oʻrmon va toʻqayzorlar egallaydi, ularning aksariyati o‘rmon fondi erlariga tegishli va mamlakat mulkiga tegishli. Oʻrmon va toʻqayzor yerlarining dolzarb muammosi Oʻzbekiston Respublikasining barcha hududlarida ko'rib chiqiladi. Ilgari bu erlar o‘rmon maydonlarining xaritalarida ko‘rsatilgan. Ularning chegaralarini shartli deb hisoblash mumkin, chunki ular geografik obyektlar va kapital binolarga nisbatan chizilgan. Bunga parallel ravishda davlat ko‘chmas mulk kadastri mavjud. Ayni paytda o‘rmon va toʻqayzorlar fondi yerlarini keng ko‘lamli kadastr hisobiga olish ishlari olib borilmoqda. Bizga yaxshi ma'lumki, jismoniy chegaralar o'rmon maydonlarining xaritalarida ko'rsatilganiga to‘g‘ri kelmaydi. O‘rmon xo'jaligi ma'lumotlari va Ko'chmas mulkning yagona davlat reestri ma’lumotlari o‘zaro bog'liq bo'lmaganligi sababli, bu yer maydonlari bir-birining ustiga qo’shilib qolishiga olib kelgan. Muammo hozirda yechimini kutmoqda. Erlarni ikki marta ro'yxatga olish oʻrmon va toʻqayzor yerlarining aholi punktlari, sanoat va boshqalar yerlari bilan bir-biriga mos kelishiga olib keldi. Oʻrmon va toʻqayzor erlarining hujjatlarini qayta ishlash va raqamlashtirish (ularning aksariyati Sobiq ittifoq davrida yaratilgan), shuningdek, muammoni qonunchilik darajasida hal qilish vaziyatni yaxshilashga yordam beradi. Shuningdek, muammolardan biri kundalik hayotda qo'llaniladigan me'yoriy hujjatlarda ko'plab ta'riflarning yo'qligidir. Keling, buni hozirda mashhur bo'lgan "apartament" tushunchasi misolida ko'rib chiqaylik. "Apartament" - ko'p qavatli uydagi umumiy foydalanish joylariga to'g'ridan-to'g'ri kirishni ta'minlaydigan va bir yoki bir nechta xonalardan, shuningdek fuqarolarning maishiy va boshqa ehtiyojlarini qondirish uchun mo'ljallangan yordamchi binolardan iborat. Qurilish kompaniyalari ko'chmas mulkning yangi formatini "apartament" tushunchasi bilan baland ovozda reklama qilmoqdalar. Bu kvartiralar joylashgan binolar majmuasi turiga qarab, doimiy yashash uchun yoki mehmonxonalarga o'xshash ijara xonadonlar kabi doimiy passiv daromad olishga mo’ljallangan investitsiya ob'ekti bo’lishi mumkin. "Apartament" deb atalishi ishlab chiquvchi daromad etarlicha bo’lmaganligi sababli qonuniy ravishda qurilish va ta’mirlash ishlari uchun moliyaviy daromad etarlicha bo’lmaganligi sababli turar-joy mulklarini toliq qurishni istamagan va ko'proq tijorat binolari, daromad keltiruvchi ko'chmas mulkka aylantirilgan. Ya'ni, bitta tushuncha turli ma'nolarni bildiradi. Ammo bu tasniflarning barchasi qonun hujjatlarida o'z aksini topmagan. Qonunda turar-joy va turar-joy boʻlmagan koʻchmas mulk taʼriflari mavjud bo’lib, bu boʻshliq tufayli obʼyekt qurilgan yer maydonchasiga yoki obʼyekt turiga qarab, undagi xonadonlar oddiygina tijorat binolari (turar-joy boʻlmagan koʻchmas mulk) hisoblanadi. Birgina Toshkent shahrida minglab turar-joy majmualari qurilganiga qaramay, butun mamlakatni hisobga olmaganda, qonunchilar bu yo'nalishda hech qanday me'yoriy hujjatlarni qabul qilmagan. Natijada bozor iqtisodiyotiga 180 graduslik burilish yuz berdi. Yerni boshqarish sohasidagi muammolar mamlakat uzoq vaqt davomida halokatli rejali iqtisodiyot ostida bo'lganligi sababli yuzaga keladi. 217 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue) Bu esa quyidagilarni bildiradi: barcha yer tuzish rejali iqtisodiyotga asoslanar edi, hududiy rejalashtirish va yer tuzish rejalari iqtisodiyotni hisobga olgan holda tuzilar edi. Bugungi kunda vaziyat tubdan boshqacha bo'lishi kerak, chunki mamlakatdagi barcha asosiy va amaliy jarayonlar iqtisodiy vaziyatdan kelib chiqadi. Qishloq xoʻjaligi yerlarining katta qismi davlat mulki hisoblanadi. Bu esa qishloq xoʻjaligi yerlari kabi qimmatbaho yerlardan maqsadli foydalanilmay, degradatsiyaga uchraganiga olib keladi. Qishloq xo‘jaligi erlarini ijaraga yoki mulkka berishga ko‘proq tayyor bo‘lishi, manfaatdor tomon qandaydir biznes-rejani taqdim etishi yoki yerdan o‘z maqsadi va ishlari bo‘yicha foydalanilishiga kafolat berishi sharti bilan yerni sifatli saqlash va ekologik muvozanatini asrash maqsadida amalga oshirilishi bilan bu muammo bartaraf etiladi. Agar shartlar bajarilmasa, shaxs "jazo"ga tortiladi. Bundan tashqari, yerni boshqarish vositasi sifatida monitoring qilish jarayonida ham bir qator muammolar mavjud. Masalan, mamlakatda yer resurslarini boshqarish monitoringi “O‘zbekiston Respublikasida yer monitoringi to‘g‘risida”gi Nizomi talablari darajasida amalga oshirilmayotganligi, bu esa vakolatli tashkilotlar mutaxassislari yer resurslarini to‘g‘ri va oqilona boshqarish bo‘yicha yetarli ma’lumotlarga ega emasligini bildiradi [7]. Agar "yer"ni haqiqiy davlat mulki sifatida qabul qilinmas ekan, bunda yerni boshqarishda ijobiy o'zgarishlar bo’lishi haqida o’ylashga hojat yo'q. Shu o’rinda ta’kidlash joizki, yer tuzish har doim uchta ustunga asoslanadi: iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik. Bularning barchasi bir-biriga bog'langan. Hech bir yer resurslarini boshqarishga manfaatdor qurib qolgan va har qanday salbiy ta'sirlarga ega yoki harakatsizlikka duchor bo'lgan yerdan foydalanishni xohlamaydi. Bu muammo tegishli mas'uliyatga va yuqori kompetensiyali boshqaruvga ega bo'lgan vakolatli tashkilotni shakllantirish orqali hal qilinadi. Yuqoridagi muammolarni bartaraf etish uchun ko’proq turar-joy binolarini rivojlantirishga yer maydonlarini ajratish lozim. Oʻzbekiston Respublikasida yer maydonlarini berish Oʻzbekiston Respublikasining Yer, uy-joy, fuqarolik va shaharsozlik kodekslari bilan tartibga solinadi [2, 3, 4, 5, 6]. Ko'plab davlat buyurtmasi asosidagi munitsipal ta’lim o'z chegaralarini aniqlamaganligi sababli noto'g'ri hududiy rejalashtirish vaziyati yuzaga kelgan va natijada yerni boshqarish tizimidagi muvaffaqiyatsizliklar boshlangan. Muammo yer tuzish maqsadlari uchun kartografik materiallarning etishmasligidadir, chunki mavjud materiallar eskirgan va ularni yangilash uchun mablag' talab etiladi. Hozirgi vaqtda yer tuzish va kadastrni yuritish muammosi juda dolzarbdir, chunki mamlakatimizda ushbu sohaning salohiyati juda sekin amalga oshirilmoqda, bu ham ijtimoiy, ham iqtisodiy rivojlanishga to'sqinlik qilmoqda. Bundan tashqari, qaysi masalalar yer tuzish va qaysi kadastr bilan bog'liqligi hali ham noaniq bo'lib qolmoqda. Shuningdek, davlat tomonidan etarlicha mablag' ajratilmayotganligi sababli qimmatbaho yerlarga kadastr ishlarini olib borish ishlari yer egalarining zimmasiga tushmoqda. Xulosa. Yer tuzishni to'g'ri tashkil etmaslik va bu sohani davlat tomonidan etarlicha moliyalashtirilmayotganligi hamda kadastr faoliyatiga oid qonun hujjatlaridagi bo'shliqlar O‘zbekiston Respublikasi Qonunlarida belgilangan yer tuzish hujjatlarini qayta ko'rib chiqishni taqozo etmoqda. Xulosa o’rnida ta'kidlash joizki, yer tuzish ishlarini tashkil etish va moliyalashtirish uchun davlat tomonidan vakolatli siyosat zarur. Shu kabi muammolar bosqichma-bosqich hal etilsa, pirovardida juda yaxshi natijaga erishib, iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik ko‘rsatkichlarning bir xilda o‘sishini ta’minlash mumkin. 218 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue) Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T.: Oʻzbekiston, 05.01.2023. https://lex.uz/docs/-6445145 2. O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 6-iyundagi O‘RQ-775-sonli “Yer munosabatlarida tenglik va shaffoflikni ta’minlash, erga bo‘lgan huquqlarni ishonchli himoya qilish va ularni bozor aktiviga aylantirish tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan o‘zbekiston respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida” Qonuni. https://lex.uz/docs/- 6048659?ONDATE=07.06.2022%2000#-6050518 3. O`zbekiston Respublikasining Yer Kodeksi. - T.: Oʻzbekiston, 30.04.1998. https://old.lex.uz/docs/-152653 4. O‘zbekiston Respublikasining uy-joy kodeksi. - T.: Oʻzbekiston, 01.04.1999. https://lex.uz/docs/-106136 5. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. - T.: Oʻzbekiston, 01.03.1997. https://lex.uz/ru/docs/-111189 6. Oʻzbekiston Respublikasining shaharsozlik kodeksi. - T.: Oʻzbekiston, 23.05.2021. https://lex.uz/docs/-5307951 7. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasida yer monitoringi to‘g‘risidagi Nizomi tasdiqlash haqida”gi 496-sonli Qarori. - T.: Oʻzbekiston, 2000-yil 23-dekabr. https://old.lex.uz/ru/docs/-430492 8. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Shaharlar va shahar posyolkalari hududlarini rivojlantirish va qurish bo‘yicha shaharsozlik hujjatlarini ishlab chiqish tartibini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 2016-yil 5-yanvardagi 3sonli qarori 9. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 3-iyundagi 140-son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi hududlarini va hududlarining qismlarini rivojlantirishni rejalashtirishga doir hujjatlarni ishlab chiqish, kelishish va tasdiqlash tartibi to‘g‘risidagi nizom 10. Варламов А.А. Государственный кадастр недвижимости [Текст]: учебник для студентов высших и средних учебных заведений по направлению подготовки 12.07.00 «Землеустройство и кадастры» / А.А.Варламов, С.А.Гальченко; под ред. А.А.Варламова; Ассоц. «Агрообразование». — Москва: КолосС, 2012. — 678 с. 11. Золотова Е.В. Геодезия с основами кадастра: учебник для студентов вузов, обучающихся по направлению «Архитектура» / Е.В.Золотова, Р.Н.Скогорева. — [3-е изд., испр.]. — Москва: Трикста, Москва: Академический проект, 2015. — 412 с. 12. Сулин М.А. Землеустройство: учеб. пособие для студентов с.-х. высш. учеб. заведений / М.А.Сулин. — СПб. [и др.]: Лань, 2005. — 446 с. 13. Аксёнова Е.Г., Гаранова М.В. Актуальные проблемы землеустройства и кадастра // Экономика и экология территориальных образований. — 2017. — № 1. — С. 93–95.