30
OʻQUVCHILARDA KITOBXONLIK MADANIYATINI
RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK IMKONIYATLARI
Shomu odo Jаmshid Olimboy oʻgʻli,
O ien аl uni e si e i Uzluksiz аʼlim pedаgogikаsi kа ed аsi
do sen .b. p. . .d., PhD
jamshidshomu odo @772gmail.com
Anno a siya. Ushbu maqolada oʻqu chila da ki obxonlik madaniya ini
i ojlan i ishning pedagogik imkoniya la i, ki obxonlik madaniya i shaxsning bilim
doi asi, in ellek ual salohiya i a mus aqil ik lashini shakllan i u chi muhim omil
si a ida alqin qilinishi haqidagi bilibla yo i ilgan. Shuning bilan bi qa o da
oʻqu chila da ki ob oʻqishga boʻlgan qiziqishni oshi ish, oʻqilgan ma ndan oʻgʻ i
xulosa chiqa ish, oʻqu chila da ki obxonlik madaniya ini i ojlan i ish o qali ula da
maʼna iy dunyoqa ashni a kib op i ishga oid ik la bayon e ilgan.
Kali soʻzla : ki obxonlik madaniya i, pedagogik imkoniya la , shaxs, oʻqu chi,
maʼna iy a biya, aʼlim ja ayoni, yoshla maʼna iya i, id ok.
Anno a ion. This a icle co e s he knowledge o he pedagogical possibili ies o
he de elopmen o he cul u e o eading in eade s, he in e p e a ion o he cul u e o
eading as an impo an ac o o ming he ci cle o knowledge, in ellec ual po en ial
and independen hinking o he indi idual. In addi ion o his, eade s ha e iews on
he o ma ion o a spi i ual wo ld iew by inc easing in e es in eading books, d awing
accu a e conclusions om he ex ead, de eloping a eading cul u e in eade s.
Keywo ds: eading cul u e, pedagogical oppo uni ies, pe sonali y, eade ,
spi i ual educa ion, educa ional p ocess, you h spi i uali y, pe cep ion.
Bugungi kunda yoshla imizning ki obxonlik madaniya ini shakllan i ish a
i ojlan i ish o qali ula ning maʼna iy olamini boyi ishda ki ob ulkan aʼsi ga ega
ekanligi mamlaka imiz p eziden i Sh.M. Mi ziyoye ning ik ida yaqqol namoyon
boʻladi: “Men shunga aminman, ki obsiz a aqqiyo ga, yuksak maʼna iya ga e ishib
boʻlmaydi. Ki ob oʻqimagan odamning ham, milla ning ham kelajagi yoʻq... O a-
bobola imizdan qolgan yaxshi anʼanala ni da om e i ib, na oiyxonlik, bobu xonlik,
mash abxonlik kechala i oʻ kazsak, ke ak boʻlsa, badiiy asa la ni ele idenie o qali
oʻqi ishni yoʻlga qoʻysak”
1
Bugungi shidda li a mu akkab globallashu da ida
yuzaga kelayo gan u li ma ku a iy ahdidla ga qa shi ku ashda yoshla ning
ki obxonlik madaniya ini yanada yuksal i ish eng muhim masaladi . Va animizning
ba qa o a aqqiyo i uchun yoshla ning ma jud in ellek ual salohiya ini kuchay i ishga
ongli yondashu ni shakllan i ish, ula ning shaxsiy masʼuliya i a ashabbusko ligini
jadallash i ish ka a ahamiya ga egadi . Insonning shaxsiy masʼuliya i,
ashabbusko ligi hamda idoiylik azila la i esa Va anni chin dildan se ishdan,
a anpa a likdan kuch oladi. P eziden imiz Sh.Mi ziyoye “Ha qanday da la
siyosa ining asosini a anpa a lik a biyasi ashkil e adi. Va anpa a likning
1
Мирзиёев Ш.М. Мамлакатимизнинг жавоҳир хазинаси Унинг ўзи. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб
халқимиз билан бирга қурамиз.-Т.: Ўзбекистон, 2017.-Б.114.
31
ha aka lan i u chi kuchi esa odamla ning maʼna iy dunyosi, in ellek ual salohiya i,
ki ob mu olaasi ula ning hayo ida qanchalik muhim oʻ in u ishi bilan oʻlchanadi” deya
aʼkidlagan.
Shuningdek, P eziden imiz Sh.M.Mi ziyoye omonidan yoshla o asida
ki obxonlikga boʻlgan qiziqishla ini yanada o i ish uchun ba cha imkoniya la , sha -
sha oi la ya a ilgan. Shu jumladan, “Yoshla maʼna iya ini yuksal i ish a ula ning
boʻsh aq la ini mazmunli ashkil e ish boʻyicha 5 a muhim ashabbus” doi asida ilga i
su ilgan gʻoyala ida ham ki obxonlikni keng a gʻib qilish boʻyicha izimli ishla ni
amalga oshi ish azi ala i belgilanib, yoshla ni in e ne manbala idagi za a li
xu ujla dan as ash, ula ni axbo o exnologiyala idan unumli oydalanishga oʻ ga ish
masalala iga ham alohida ahamiya qa a ilgan.
Inson ki ob oʻqisa u koʻp maʼlumo la ga ega boʻladi. Ki ob xamisha insoniya
uchun maʼna iy boylik, qud a imsoli boʻlib kelgan. Ki obla biz uchun eng ka a
maʼna iy me os, po loq kelajak sa i el u chi yoʻl xisoblanadi. Ki ob oʻqishdan
oʻx agan ha bi inson alba a oʻgʻ i iki lashdan xam oʻx aydi. Lekin ming a suski
bugungi kunda koʻp yoshla imizni ki obga boʻlgan qiziqishi juda ham sus . Sababi
yoshla ning aksa iya i global axbo o oqimi manbala idan meʼyo dan o iq
oydalanishida namoyon boʻlmoqda.
Tu li da la da yashab ijod qilgan ajdodla imiz omonidan ya a ilgan asa la dagi
hayo iy xaqiqa la , pand-u nasiha la yoshla uchun a biya iy osi a si a ida xizma
qilib kelmoqda. Bu xaqiqa la ki obdagi ma n o qali oʻqu chi-yoshla ongiga ye ib
bo adi. Masalan, maqolla , i oya la ka a pedagogik imkoniya la ga ega boʻlib,
yoshla ni salbiy ha i-ha aka la dan saqlanishga undaydi. Aynan xalq maqolla i
ezgulikning ahamiya ini loʻnda qilib i odalab be ishga xizma qiladi. Shuning uchun
ham maqolla da i odalangan pedagogik ik la a biya iy qad iya si a ida yosh
a lodni xalq donishmandligi maxsuli bilan yaqindan anish i ishga xizma qilib
kelmoqda. Ob azli i odala yo damida yomonlik a yo uzlikni ki obxon koʻz oʻngida
ga dalan i adi. Masalan, “Qozonga yaqinlashsang, qo asi yuqa , yomonga
yaqinlashsang – balosi”. Bu kabi oʻqu ma e ialla ini oʻqib oʻ ganish o qali
ki obxonlik madaniya ining shakllanishi na ijasida oʻqu chila da ma nni oʻqib, id ok
qilish layoqa i i ojlanadi.
Ki obxonlik madaniya i bu insonning ki ob oʻqishga boʻlgan munosaba i,
ki obla dan oʻgʻ i a sama ali oydalanish, uni ushunib id ok e a olishi, oʻqish oda i
a sa iyasini angla adi. Ki obni ushunib, uning mazmun mohiya ini anglab oʻqish
muhim ahamiya ga ega. Ki obxonlik madaniya i oʻqimishlilikning muhim belgisi
hisoblanadi
1
. Ha qanday ki obni ushunib, anglab oʻqish esa oʻqimishlilik a
umummadaniy kompe ensiyala ni shakllan i ishga koʻmaklashadi. Ki obxonlik
madaniy-in ellek ual i ojlanish omili boʻlish bilan bi qa o da xo diq chiqa ish, asa da
aks e gan oqelikdan za qlanish manbai hamdi . Shu maʼnoda ki ob insonni es e ik
a biyalash osi asi hisoblanadi. Ki obxon boʻlish uchun u yoki bu kasb egasi boʻlish
sha emas. Ha bi inson ki ob bilan muloqo ga ki isha olishi lozim. Kundalik
xayo ning muayyan qismini ki ob mu olaasiga sa lash o qali inson oʻzi a
1
Shomu odo J. PROSPECTS FOR THE USING PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE DEVELOPMENT OF
STUDENTS'COGNITIVE THINKING //Science and inno a ion. – 2023. – Т. 2. – №. B9. – С. 71-75.
32
a zandla ining maʼna iy-in ellek ual salohiya ini i ojlan i ishga mu a aq boʻladi.
Koʻpincha, insonla duch kelgan ki obni oʻqiy e adila . Uning mazmun mohiya i esa
kishila , ayniqsa yoshla uxiya i, xulq-a o iga u licha aʼsi koʻ sa adi. O a-onala a
pedagogla bi inchi na ba da oʻqu chi a alaba-yoshla da ki ob oʻqish madaniya ini
oʻgʻ i shakllan i ishla i ke ak.
Oʻqu chila da ki obga boʻlgan qiziqish aslida oiladan boshlanishi ke ak. Insonda
ki obga boʻlgan meh oilada o a-ona, bobo-bu ila ning a zandla iga ki ob oʻqishga
oʻ ga ishi a bi galikda ki obni mu oala qilish yo damida qiziqishla i yuzaga keladi.
Oʻqu chila ni ki obxonlikka oʻ ga ish na aqa o a-onala , pedagogla , balki
jamiya imizning ba cha ziyolila i oldida u gan muhim azi ala dan bi idi . Buning
uchun yoshla ongiga ki ob ha bi insonning maʼna iy dunyoqa ashini yuksal i u chi
asosiy osi a ekanligini ye kazish lozim.
Ha bi ki obxon uchun ki obdan olingan bilimla kelajakda uning hayo yoʻlini
oʻgʻ i anlashiga, uch aydigan qiyinchilikla ni yengib oʻ ishida ka a yo dam be adi
1
.
Ki ob oʻqigan inson odamla bilan muloqo qilishga, bilimdonlikga, maqsad sa i
ha aka qilishga a alba a mu a aqiya la ga e ishishiga, soʻz boyligi oshishiga, oʻgʻ i
ik lashga hamda ha qanday uch aydigan qiyin aziya la da yechimni opishga
yo dam be adi.
Taniqli adib He man Hessi ki ob mu olaasi haqida quyidagi ik la ni kel i adi:
«oʻqimishli boʻlish haqida qaygʻu gan, ho diq chiqa ish, aq oʻ kazishni is agan
ki obxon undagi qalbni poklo chi, kishini uhlan i u chi qandaydi nomaʼlum bi
kuchni his qiladi. Bi oq bu kuchni aniq asa u e ib baholay olmaydi. Bunday
ki obxon ibbiyo dan mu laqo bexaba bemo ga oʻxshaydi, yaʼni aynan qaysi do i
ke akligini ushunmasdan, ha bi qu ichadagidan a ib koʻ a boshlaydi
2
.
Faylasu Lebbon esa: «O a-bobola imiz ki ob opishga qiynala edila , hozi esa
biz ki ob anlashga qiynalamiz. Ki ob oʻqish, mu olaa qilish uchun juda ziy ak boʻlmoq
ke ak» deb aʼkidlaydi. Uzluksiz aʼlimning ha bi bosqichida oʻqu chi-yoshla ning
yoshi, psixologik xususiya la i, oʻzlash i ish imkoniya la ini inoba ga olib, oʻqu
p edme la ining xususiya idan kelib chiqib, oʻqu chila ning qalbi a ongini u li
za a li gʻoya a ma ku ala aʼsi idan ximoya qilish, shuningdek, ilmiy-ommabop,
badiiy-gʻoya iy mazmunga ega boʻlgan asa la ni oʻqishga qiziqishla ini mun azam
oshi ib bo ish maqsadida oʻqu chi-yoshla oʻ asida ki obxonlik madaniya ini keng
a gʻib qilish bugungi kunning dolza b masalasidi . Shuning uchun ham ba cha
ziyolila oʻz aoliya la i da omida ki obni madaniy eh iyojla ni qondi u chi asosiy
osi a si a ida a gʻib qilishga in ilishla i alab qilinadi.
Oʻqu chila da ki ob oʻqish madaniya ini shakllan i ishda ula ning yosh
xususiya la i, dunyoqa ashi, maʼna iy i ojlanish ex iyojla ini alohida hisobga olish
maqsadga mu o iq hisoblanadi. Misol uchun umumiy oʻ a aʼlimning boshlangʻich
sin oʻqu chila ida ki ob oʻqish madaniya ini shakllan i ishda a siya e iladigan milliy,
badiiy-gʻoya iy mazmunga boy boʻlgan asa la ni oʻqishga, ula ning mazmun
mohiya ini id ok e ishga oʻ ga ish ki ob oʻqish madaniya ini a kib op i ish bilan bi
1
Абдулла Авлоний танланган асарлар 2 жилдлик, 2-жилд Тошкент “Маънавият”-1998.
2
He man Hesse Cho‘l bo‘ isi (De S eppenwol ) Yangi As A lodi 2023-yil. 256 be .
33
qa o da oʻqu chila ning maʼna iy hamda es e ik a biyasini i ojlan i ishga xizma
qiladi. Ushbu ja ayonda quyidagila ga ayaniladi:
- xalq ogʻzaki ijodi namunala i: e ak, masal, i oya , dos onla da aks e gan milliy
a umuminsoniy qad iya la , hamjiha lik, bagʻ ikenglik, ma dlik ushunchala i aks
e i ilgan qax amonla qiyo asi o qali ula da insoniylik ushunchala ni singdi ish;
- milliy e ak qah amonla i o qali halollik, os goʻylik, ijdonlilik,
mexna se a lik, odamiylik kabi azila la ni shakllan i ish;
- oʻqu chila ni ki ob oʻqishga oʻ ga ish o qali goʻzallikka muhabba uygʻo ish,
undan za qlanish, yo uzlikdan na a lanish uygʻusi i ojlanadi. Bu o qali
oʻqu chila da na osa a biyasi a kib opadi.
Oʻqu chila ning anlangan badiy asa yoki ilmiy-naza iy oʻqu ma e ialla ining
ma n mazmunini oʻzlash i ganlik da ajala ini aniqlash uchun oʻqi u chila ye a li
bilim a pedagogik aj ibaga ega boʻlishla i ke ak. Pedagogla oʻqu chila ning
ki obla dagi ma zu ma nini mu olaa qilishla iga yaqindan koʻmaklashishla i za u .
Buning uchun bi inchi na ba da ula oʻqu chila mu olaa qilayo gan ki obla ning
mazmun mohiya i bilan anish boʻlishla i alab qilinadi.
Xulosa qilib ay ganda oʻqu chi-yoshla ning hayo bilan uygʻunlashu ini
aʼminlashda ki obxonlik madaniya i muhim ahamiya ga egadi . Ki obni oʻqib
za qlanish o qali hayo maʼnosini e an anglash hamda ushunib ye ish mumkin.
Ki obning bizga oʻ ga adigan eng ulkan sabogʻi oʻg i soʻzlikdi . Ki ob – insonni
moʻjizaga cho laydi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Мирзиёев Ш.М. Мамлакатимизнинг жавоҳир хазинаси Унинг ўзи. Буюк
келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз.-Т.:
Ўзбекистон, 2017.-Б.114.
2. Абдулла Авлоний танланган асарлар 2 жилдлик, 2-жилд Тошкент
“Маънавият”-1998.
3. He man Hesse Choʻl boʻ isi (De S eppenwol ) Yangi As A lodi 2023-yil. 256 be .
4. Shomu odo J. PROSPECTS FOR THE USING PEDAGOGICAL
TECHNOLOGIES IN THE DEVELOPMENT OF STUDENTSʼCOGNITIVE
THINKING //Science and inno a ion. – 2023. – Т. 2. – №. B9. – С. 71-75.
5. Shomu odo J. O. POSSIBILITIES OF COGNITIVE TECHNOLOGIES IN
PROVIDING STUDENTS WITH ARTISTIC AND AESTHETIC EDUCATIONAL
MATERIALS //CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. – 2022. –
Т. 3. – №. 02. – С. 9-12.
6. Shomu odo J. O. POSSIBILITIES OF COGNITIVE TECHNOLOGIES IN
PROVIDING STUDENTS WITH ARTISTIC AND AESTHETIC EDUCATIONAL
MATERIALS //CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. – 2022. –
Т. 3. – №. 02. – С. 9-12.
