34
BIRINCHI KENGASH. TILSHUNOSLIKNING DOLZARB MASALALARI
“NUZHATU-T-TARF FI IʼLMI-S-SARF” ASARIDA ISMLAR TALQINI
Yakubo a Fe uza Rashido na,
O ien al uni e si e i Tilla -1 ka ed asi ka a oʻqi u chisi
Anno a siya. Maqolada Ahmad Maydoniyning «Nuzha u- - a i iʼlmi-s-sa »
asa ida ismla ning alqini hamda ula ning mo ologik uzilishi ahlil qilingan. Mualli
asa da sa ilmi aqa eʼlla emas, balki ismla izimini ham oʻz ichiga olishini
aʼkidlaydi. Tadqiqo da ismning «muja ad» a «mazid» u la i, ula ning uch, oʻ a
besh ha li aznla i, shuningdek, ishla ilmaydigan qolipla ning sababla i izohlangan.
Maydoniyning qa ashla i Ibn Us u , Ibn Hojib a Ahmad al-Hamla iy kabi g amma ik
olimla ning ik la i bilan solish i ilib, sa ilmidagi izchillik a ilmiy uz iylik
yo i ilgan. Maqolada ismla ning u la i, ula ning qoʻllanish chega ala i hamda qadimgi
a ab ilshunosligidagi one ik a mo ologik yondashu la ning oʻza o bogʻliqligi ilmiy
asosda ochib be ilgan.
Kali soʻzla : a ab ili, sa , ism, azn, muja ad, mazid, Maydoniy, Ibn Us u ,
Ibn Hojib, Hamla iy, mo ologiya.
Abs ac . The a icle analyzes he in e p e a ion and mo phological s uc u e o
nouns in Ahmad al-Maydaniʼs wo k Nuzha u- - a i ʿIlmi-s-Sa . The au ho
emphasizes ha he science o mo phology (sa ) applies no only o e bs bu also o
nouns. The s udy explo es he wo ypes o nouns—al-ism al-muja ad ( oo o m) and
al-ism al-mazid (de i ed o m)—and explains hei h ee-, ou -, and i e-le e
pa e ns, as well as he easons why some pa e ns ell ou o use. Maydaniʼs iews a e
compa ed wi h hose o classical g amma ians such as Ibn Us u , Ibn Hajib, and
Ahmad al-Hamlawi, highligh ing he consis ency and con inui y o mo phological
hough in A abic g amma . The pape p esen s a de ailed examina ion o noun o ms,
hei usage, and he phonological and mo phological in e ela ions in classical A abic
linguis ics.
Keywo ds: A abic language, mo phology, noun, pa e n, muja ad, mazid,
Maydani, Ibn Us u , Ibn Hajib, Hamlawi, linguis ic s uc u e.
A ab ilida soʻz u kumla i uchga: “ eʼl”, “ism” a “ha ” la ga boʻlinib, ism
kelishikda u lanadigan, zamonga isho a qilmaydigan soʻz u kumidi . Ism gu uhiga
oʻzbek ilidagi o , si a , son kabi soʻz u kumla i hamda si a dosh shakli ki adi. A ab
ilida mo o ologik usul bilan soʻz yasashning a iksal u i eng se mahsul soʻz
yaso chila dan bi idi . Ismla a kibida a iks azi asida kelu chi oʻn a ha ning
ma jud yoki ma jud emasligiga koʻ a ikki u i bo : 1) a kibida a iks si a ida qayd
e ilgan oʻn a ha boʻlmagan ism درجملا مسلاا )al-ism al-muja ad ( – ub soʻz; 2) oʻzak
mo emaga ushbu ha la ning qoʻshilishi o qali yasalgan soʻzla ديزملا مسلاا )al-ism al-
35
mazīd( – yasama soʻzla di . Bu ikki u o qali ilshunosla a iksal de i a siya asosida
soʻz yasalishi ja ayonini izohlaydila .
1
Ahmad Maydoniyning “Nuzha u- - a i iʼlmi-s-sa ” asa ida sa ilmi aqa
eʼlla ga emas, balki ismla ga ham egishli ekanligini, chunki ismla da ham bi lik ,
koʻplik, aniqlik, noaniqlik, nisba , kich ay i ish kabi hola la boʻlishi, xuddi eʼlla da
madiy (oʻ gan), mus aqbal (kelasi), am (buy uq), nahi (inko ), oil (aniq da aja
si a doshi), ma ʼul (majhul da aja si a doshi) boʻlgani kabi, deb izohlaydi.
Ismga bagʻishlangan boʻlim asa ning ikkinchi bobida “ءامسلأا ةينبأ ىف” (ismla ning
qolipla i) boʻlimida aks e gan. Mualli ismga aʼ i be may u ib, uning u la i a
aznla ini misolla yo damida ushun i adi:
ُلْثِم ٌّيِسامُخَو ، ٍ
رَفْعَجَو ٍبَلْعَث ُلْثِم ٌّيِعابُرَو ،ٍلَمَجَو ٍ
رْكَب ُلْثِم ٌّيِثلاُث :ٌةَثلاَث ِءاَمْسَلأا ُةَيِنْبَأ .ٍلَدْرَمَشَو ٍلَجْرَفَس
ءاَنِب َرَشَع اَنْثا ِةَقيِقَحلا يِف َيِهَو ،ٍةَيِنْبَأ ُةَرَشَع ُّيِثلاُّثلاَف
2
- Ism binola i ( azn) uch u ga boʻlinadi: uch ha li (masalan,
ٌرْكَب
,
ٌلَمَج
), oʻ
ha li (masalan,
بَلْعَث
,
رَفْعَج
) a besh ha li (masalan,
لَدْرَمَس
لَجْرَفَس
, )
Maydoniy uch oʻzakli ismla ning aznla i oʻn xil boʻlsa-da, aslida ula oʻn ikki
xil boʻladi deb quyidagicha sha hlaydi:
ُأَدْبَنَف
َهَف ،ٌلْعَف ،َلِعَف ْلُقَف ،َلَعَف ُجُرْخَيَف ،ِنْيَعلا يِف ِهُجْ
وَلأا ِةَعَبْرَلأا يِف اَهُفِ
رْصَنَف ِةَحوُتْفَملا ِءافلاِب ُّمُضَنَو .ٌةَعَبْرَأ ِهِذ
َأ ِهِذَهَف ،ٌلْعُف ،َلِعُف ْلُقَف ،َلَعُف ُجُرْخَيَف ،ِهُجْ
وَلأا ِةَعَبْرَلأا يِف اَهُفِ
رْصَنَو َءاَفلا ،َلَعِف ُجُرْخَيَف ،َءاَفلا ُرِسْكَنَو .ىَرْخُأ ٌةَعَبْر
ءاَنِب َرَشَع اَنْثا ِهِذَهَف ،ٌلُعِف ،ٌلْعِف ،َلِعِف
3
- A al āʼni , yaʼni bi inchi oʻzak ha ni a hali qilib, ʼaynni, yaʼni ikkinchi
oʻzak ha ni oʻ xil shaklda asa u e amiz. Na ijada quyidagi aznla hosil boʻladi:
ٌلْعَف ،َلِعَف ْلُقَف ،َلَعَف ( aʼala, aʼila, aʼlu aʼula)— jami oʻ a. Keyin āʼni dammali qilib,
yana oʻ a koʻ inishga kel i amiz a shu a iqa yana oʻ a chiqadi.( ٌلْعُف ،َلِعُف ْلُقَف ،َلَعُف)
Soʻng āʼni kas ali qilib, xuddi shu usulda asa u qilsak, yana oʻ a shakl hosil
boʻladi. Shu bilan jami oʻn ikki boʻladi.
Ikki a - “لُعِف” a “لِعُف” - qolipla ni is eʼmoldan chiqqan deb ko sa adi. Ushbu ikki
qolipning izohini esa ilshunos Ax ashning gapini iq ibos o qali kel i ish bilan
ushun i adi. Ax ash shunday degan: bu aznda bi a soʻz kelgan, u ham boʻlsa “
ُلئُّدلا ”
boʻlib, kichik bi jonzo nomidi . Mualli olimning ik ini sha hlab, “ َلِعُف” azni
eʼlla ning majhul nisba shaklla i masalan, “ َبِ
رُد”, “ َلِتُق” kabi eʼlla kabidi shu sabab
is eʼmolda nisba an ma jud boʻlganini aʼkidlaydi. Ammo “لُعِف” azni esa umuman
uch amaydi. Chunki a abla uchun kas adan dammaga, yoki dammadan kas aga oʻ ish
ala uz jiha idan ogʻi hisoblangan.
XIX as ning mashhu mis lik ilshunos olimi Shayx Ahmad ibn Muhammad ibn
Ahmad al-Hamla iy (1856–1928) ham oʻzining mashhu “Shazā al-ʿa ī anni-s-
sa ” nomli asa ida Maydoniy ik ini aʼkidab kel i adi:
ْي ِ
صْخَت َدِ
صُق ُنْزَوْلا اَذَه َّنَِ
لأ ،ٍةَلْيِبَق ُمْسا ْ
وَأ ،ٍةَبْيَوُدِل ٌمْسا :)ِلِئُد(َو ، ِ
رسَكَف ٌمَضِب لِعُف ُّلِقَي يِنْبَملا ِلْعِفْلاِب ُهُص ِلوُهْجَمْلِل
4
1
Грандэ Б.М. Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении. Второе издание.)– Москва:
Восточная литература, 2001. – C. 117.
2
.يناديملا دمحأفرصلا ملع ىف فرطلا ةهزن بئاوجلا ةعبطم .ىلولأا ةعبط..- ةينيطنطسق ۱۲۹۹ .ه-ص-5
3
.يناديملا دمحأفرصلا ملع ىف فرطلا ةهزن بئاوجلا ةعبطم .ىلولأا ةعبط..- ةينيطنطسق ۱۲۹۹ .ه-ص-6 -5
4
.يولامَحلا َدَمْحَأ يماحلاب ةيفلسلا ثيدحلا راد يرصملا ديعس نب راتخم ديعس يبأ:قيقحت .فرص لا ن ف يف فرعلا ادش۲٠۲٣ص .م-72
36
- Lekin “
َلِعُف
” ( āʼ ḍamma, ʿayn kas a bilan) juda kam uch aydi. Masalan,
“ ِلِئُد”duʾila — kichik bi jonzo ning nomi yoki bi qabilaning nomi. Chunki bu azn
maxsus a ishda majhul eʼl uchun aj a ilgan.
Hoji Ahmad (570-646 xij iy) ning “ Sho iya” asa ida ham uch ha li muja ad
ismning oʻn a azni ma jud ekanligi ilmiy aqsimo ga koʻ a, uning oʻn ikki azni
boʻlishi ke ak ekanligi aʼkidlanadi. Bi oq ula dan
ٌلِعُف a
ٌلُعِف aznla i ogʻi koʻ ilgani
uchun qoldi ilgan, «لِئُّدلا» a « كُبُحلا» esa koʻchi ilgan deb hisoblangan (yaʼni, aslidan
emas, boshqa manbadan kelib chiqqan):
ِئُّدلا َلِعُجو ، لااقْثِتْسا ٌلُعِفو ٌلِعُف اهنم َطَقَس ،َرَشَع ينثا يضتقت ةمسقلاو ،ةينبأ ُةَرَشَع ِدَّرَجُملا يثلاثلا مسلالو ُل( لاوُقْنَم۱ )( كبحلاو،1 ، ٌدُضَعو ، ٌ
فِتَكو ، ٌ
سَرَفو ، ٌ
سْلَف :يهو .)ةملكلا يَفْرَح يف ِنيتغُّللا ِلُخاَدَت ىَلعف َتَبَت ْنِإ. )
( ٌدَرُصو ،ٌلْفُقو ،لباو ،ٌبَنِعو ،ٌرْب ِحو٣ )سيو وجي قنعو
1
Ibn Us u Ishbiliyning (597-669 xij iy) “فيرصت لا يف عتمملا” asa ida mualli ism
qismini quyidagi soʻzla bilan boshlaydi:
لاإ ،فرحأ ةثلاث نم لقأ ىلع ،نكمتم مسا دجوي لاو .ةسمخ نوكت ام رثكأو ،ةثلاث نوكت ام لقأ لوصلأا
امهبابو مدو دي :وحن ،اصوقنم نوكي نأ
2
.
Аsosla (oʻzak ha la ) eng kam uch ha dan ibo a boʻladi, eng koʻpi esa besh
ha dan ibo a di . Mu amakkin (uch kelishikda u lanadigan) ism uch ha dan kam
boʻlmaydi. Faqa gina nuqsonli hola is isno a zida keladi, masalan: “
دي
” (qoʻl), “
مد
”
(qon) a ula ning bobidagila .
Ibn Us u Ishbiliy ham uch oʻzakli undoshla ning 10 a azni bo ligini a 2 a
shakl, yaʼni “لُعِف” a “لِعُف” qolipla idan oydalanmasligini ay adi a buni a ab ilida
dammadan keyin kas aga oʻ ish noqobil hisoblanishi bilan izohlaydi:
، ةحوتفم نوكت نأ ءافلا يف ُرَّوَصَتُي هنأ كلذو . ءانب رشع اننأ هيف روصتُيف ، لوصلأا نم ، يثلاثلا امأف
ةمومضمو ،ةحوتفم نوكت نأ : هجوأ ةعبرأ نيعلا يف ، حتفلاب اهكيرحت عم ، روصتيو . ةروسكمو ، ةمومضمو
(۲إ . رسكلاو ، مضلاب اهكيرحت عم كلذكو ،ةنكاسو ، ةروسكمو ، ) « و » لعف « امهو ، ناءانب اهنم لمهأ هنأ لا رسك ىلإ مض نم جورخلا ةيهاركل » لعف
3
- Аmmo uch oʻzakli eʼlla haqida gap ke ganda, unda oʻn a azn asa u
qilinadi. Chunki, aʼ (bi inchi ha ) uch holda kelishi mumkin: a ha, damma yoki
kas a. Аga aʼ ha i a ha bilan ha aka lansa, ayn (ikkinchi ha ) uchun oʻ hol
asa u qilinadi: a ha, damma, kas a a sukun. Huddi shuningdek, aga aʼ damma
yoki kas a bilan ha aka lansa, ayn ha i uchun ham shu oʻ hol ( a ha, damma, kas a,
sukun) asa u qilinadi. Bi oq ula dan ikki a azndan oydalanilmagan. Ula «
لُعِف
»
( iʻul) a «
لِعُف
» ( uʻil) qolipla idi . Chunki a ab ilida dammadan keyin kas aga oʻ ish
yoki kas adan keyin dammaga oʻ ish noqobil (mak uh) hisoblanadi.
Siba ayh a koʻpchilik nah ulamola ining alqini boʻyicha, ismning asl qolipla i
uch ha li, oʻ ha li a besh ha li boʻladi. Ku alikla esa asl ha la ining chega asi
uch a, deb daʼ o qilganla .
4
Yaʼni, aga ismda uch ha dan o iq boʻlsa, unda “ziyoda”
(qoʻshimcha ha ) qoʻshilgan boʻladi. Aga u besh ha li boʻlsa, oxi gi ikkisi o iqcha
boʻladi.
Ku alikla ning baʼzila i shunday deydila : asl ha la uch a, qolganla i esa oʻz
ha i bilan aznlanadi. Shuning uchun رفعج soʻziga شرمحج ,رلعف soʻziga شرلعف deb
1
.بجاحلا نبا .ي ِجَيِفاَّشلا نامثعلا دمحأ نسح روتكدلا : قيقحت . طَخْلاَو ِفي ِ
رْصتلا ىلع يف ُةَيِفاَّشلا– يناثلا ةعبطلا ،:ةكم۲٠۱٤ .م – .ج1ص .-95.
2
هدابق نيدلا رخف روتكدلا :قيقحت .فيرصتلا يف عتمملا .يليبشلإا روفصع نبا - توريب– ةفرعملا راد ،نانبل۱۹۸۷.م- لولأا ءزجلا. ص- 60
3
O'sha asa : 60-be
4
.بجاحلا نبا .يِجَيِفاَّشلا نامثعلا دمحأ نسح ر وتكدلا : قيقحت . طَخْلاَو ِفي ِ
رْصتلا ىلع يف ُةَيِفاَّشلا– يناثلا ةعبطلا ،:ةكم۲٠۱٤ .م– .ج1ص .-95
37
ay adila . Boshqala esa uch ha dan o iq ha la ni o iqcha deb hisoblaydila , lekin
ula ni aznga ki i maydila
1
Maydoniy oʻ oʻzakli soʻzla ning 5 a qolipda boʻlishini a besh oʻzakli
soʻzla ning 4 a qolipini kel i adi.
Toʻ oʻzaklila ning quyidagi qolipla ini sanab oʻ adi:
ٌلَلْعَف -
ٌلِلْعِف -
ٌلَلْعِف -
ٌلُلْعُف - ٌّلَعِف
Ibn Holib ham oʻ oʻzakli ismla ning besh a qolipi bo ligini ay adi:
2
.بَدْخُج وحن شفخلأا دازو .رْطَمِقو
ْمَهْرِدَو ،ٌنُتْرُبو ، ٌجِ
رْب ِ
زَو ،ُرَفْعَج : ةسمخ دَّرَجُملا يعابرللو
-
oʻ ha li muja ad (yaʼni, ziyoda ha siz) ismning besh qolipi bo :
ُرَفْعَج
(Jaʼ a ),
ٌجِ
رْب ِ
ز
(Zib ij),
ٌنُتْرُب
(Bu un),
ْمَهْرِد
(Di ham). Ax ash esa "
بدخج
" (juxdab)
kabila ni ham qoʻshdi.
Ushbu ikki olim ham oʻz asa la ida ilshunos Ax ashni zik qilib, uning ol inchi
qolip “
ٌلَلْعُف” ni ham qoʻshganini ay adila .
Bu maʼlumo la ni “Shazā al-ʿa ī annis-s-sa ” nomli asa da ham koʻ dik:
ُهَّنِإ ُلْ
وُقَي ْمُهُضْعَبَو .ِدَسَْ
لِْل ٌمْسا :)ٍبَدْخُج(َو ،ِحْتَفَف ِنوُكُسَف َّمَضِب ،لَلْعُف َنْزَو ُ
شَفْخَْ
لأا َداَزَو ِ مَّضلاِب ٍبُدْخُج ُعْرَف
ٌليِلَق ُهَّنِكَلَو ،ٌلْصَأ ُ ه َّنَأ ُحي ِحَّصلاَو
3
-Аx ash “
لَلْعُف
” aznini ham qoʻshgan, u ( aʼllal) “
ٍبَدْخُج
” soʻzida boʻlib, she ning
nomi sanaladi. Аy imla bu soʻz “
ٍبُدْخُج
” soʻzining bi u i, deb ay adila . Lekin
oʻgʻ isi shuki, u asl soʻz hisoblanadi, bi oq kam ishla iladi
Bu qoʻshimcha kel i ilgan aznga ku ilikla ham qoʻshilgan, lekin das alikla bu
qolipni eʼ i o e maydila a uni “مضلا” bilan ala uz qilaila .
Besh oʻzakli ismla ning 4 a qolipi ma jud ekanligi a ula ham ism, ham si a
boʻlishi mumkin. Bula : لَّلَعَف -
ٌلِ لَعُف – ٌّلَلْعِف –
ٌلِلَلْعَف - ٌلِلَلْعُف
Masalan:
ُعلدنهلا (oʻsimlik nomi). Ammo buni لَلْعِف qoʻshib, mulhaq hisoblash
mumkun.
A ab soʻzla ida ke ma- ke oʻ a ha aka li ha kelmaydi. Aga shunday koʻ insa,
demak undan bi ha ushub qolgan boʻladi: دِبَدُه– طِبَلُع– ِدَنَج
Aslida esa, لِدانَج– طِبلاُع– دِبادُه
Maydoniy uch kelishikda ham u lanadigan soʻzla ni “نكمتملا مسلاا” deb a aydi a
ula uch ha dan kam boʻlmasligi, ha la soʻz boshida, soʻz oʻ asida a soʻz oxi ida
keladi deb izohlaydi. “ نكمتملا مسلاا” a amasi Ahmad al-Hamla iy ham qoʻllagan unga
“ برعم” (uch kelishikda u lanadigan) soʻzla deb izoh be adi.
Shuningdek, uch ha dan kam boʻlsa, demak undan bi ha ushib qolganini a
bu oʻzak qoidala iga ushmasa, yaʼni besh ha dan o iq boʻlsa, u holda u “لخاد”
che dan oʻzlashgan soʻz u iga ki adi.
Yuqo ida kel i ilgan iq ibosla dan mulohaza qilsak, Maydoniy, Ibn Hojib a
Us u iyning ushbu g amma ik masala boʻyicha ik la i hamohang boʻlib bi -bi ini
oʻldi ib keladi. XII as da yashab ijod e gan Maydoniyning g amma ik masalala ga
boʻlgan yondashu ni ozidan keyin yashab ijod e gan olimla ha o, XIX as ilshunos
olimla naza idan qolmaganini gu ohi boʻldik, ula aqa g amma ik masalani i oda
e ish usulla i bilan a qlanadila .
Maydoniy uch oʻzakli ismla ning qolipla i sha hini bayon qila ekan, ba cha
aznla ni bi ma-bi sanab oʻ adi, yaʼni qolipla ni aynan oʻzini yozib ushun i adi. Ibn
1
O‘sha asa : 88 - be
2
.يولامَحلا َدَمْحَأ يماحلاب ةيفلسلا ثيدحلا راد يرصملا ديعس نب راتخم ديعس يبأ:قيقحت .فرص لا ن ف يف فرعلا ادش۲٠۲٣ص .م-72
3
.يولامَحلا َدَمْحَأ يماحلاب ةيفلسلا ثيدحلا راد يرصملا ديعس نب راتخم ديعس يبأ:قيقحت .فرص لا ن ف يف فرعلا ادش۲٠۲٣ص .م72
38
Hojibda esa qolipla ni aynan oʻzi kel i ilmaydi, balki misolla yo damida
ushun i iladi.
Ibn Us u Ishbiliy a Ahmad al-Hamla iy asa la ida esa, ushbu sha hla jumla
a zida oz i odasini opgan a aqa gina sha hni uga gach ha bi qolipga misolla
kel i ilgan.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Грандe Б.М. Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом
освещении. Второе издание.– Москва: Восточная литература, 2001.
2..بجاحلا نبا .ي ِجَيِفاَّشلا نامثعلا دمحأ نسح روتكدلا : قيقحت . طَخْلاَو ِفي ِ
رْصتلا ىلع يف ُةَيِفاَّشلا– ةعبطلا ،:ةكم يناثلا۲٠۱٤ .م– .ج1 .
3. هدابق نيدلا رخف روتكدلا :قيقحت .فيرصتلا يف عتمملا .يليبشلإا روفصع نبا- توريب– ةفرعملا راد ،نانبل ۱۹۸۷.م- لولأا ءزجلا.
.4 .يناديملا دمحأفرصلا ملع ىف فرطلا ةهزن بئاوجلا ةعبطم .ىلولأا ةعبط..- ةينيطنطسق ۱۲۹۹ ه
5 ةعبطلا ،يحم دمحم :قيقحت .نييوحنلا نيب فلاخلا لئاسم يف فاصنلإا باتك .يرابنلأا تاكربلا وبأ .
.ةثلاثلا- رصم1955 م
6 ث يدحلا راد يرصملا ديعس نب راتخم ديعس يبأ:قيقحت .فرصلا نف يف فرعلا ادش يولامَحلا َدَمْحَأ .
يماحلاب ةيفلسلا۲٠۲٣م
