64
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
SHARQ VA G‘ARB O‘RTASIDAGI TARIXIY MULOQOT: GLOBAL
TARIXNING YANGI TALQINLARI VA KIMYOGAR OLIMLARNING
FANGA HISSASI
1No mama o a Pa daxol Ochildiye na
2O iqo a Nozigul Bax iyo qizi
3Qo aqulo a Sab ina Nu aliye na
1Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i Ta ix anla i bo‘yicha alsa a dok o i PhD.
2,3Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Aniq a abiiy anla akul e i 3-ku s alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17731547
Anno a siya: Mazku maqolada Sha q a G’a b o’ asidagi ilmiy-madaniy muloqo ning a ixiy
dinamikasi, uning global a ixshunoslikdagi yangi alqinla i hamda bu o’za o a’si ning kimyo
anining shakllanishi a i ojlanishiga ko’ sa gan a’si i chuqu ahlil e ilgan. Tadqiqo da Sha q
allomala i Jabi ibn Hayyon, Abu Rayhon Be uniy, Abu Ali ibn Sino, Al-Xo azmiyla ning ilmiy
aoliya i a ula ning G’a b ilmiy a akku iga bo’lgan be osi a a’si i yo i ilgan. Shuningdek, global
a ix konsepsiyasi nuq ayi naza idan ilmiy a aqqiyo ning min aqa iy emas, balki si iliza siyala a o
muloqo mahsuli si a ida shakllangani asoslab be iladi.
Kali so‘zla : Ibn Sino, Be uniy, Jabi ibn Hayyon, empi ik me od.
Ki ish: Insoniya a aqqiyo ining ha bi bosqichi Sha q a G’a b si iliza siyala i o‘ asidagi
o‘za o in ellek ual muloqo o qali boyib bo gan. Bu muloqo bi omonlama bilim uza ish ja ayoni
emas, balki epis emologik almashinu ya’ni bilish me odla i, aj iba madaniya i a ilmiy
dunyoqa ashla ning o‘za o uyg’unlashu ja ayonidi . Ayniqsa, kimyo anining shakllanishi a ixida
Sha q allomala i ya a gan empi ik an’anala bilan G’a bning ahliliy-me odik a akku i o’za o
sin ezlashib, ilmiy bilishning yangi pa adigmasini yuzaga kel i gan. Sha q a G’a b o’ asidagi
a ixiy muloqo ning mohiya i. IX-XII as la da islom si iliza siyasi ilm- anning eng yi ik ma kaziga
aylangan da bo’lib, Bag’doddagi «Bay ul-Hikma- (Donishmandlik uyi), Buxo o, Sama qand,
Is ahon, Xo azm a Andalusiya mad asala i ilmiy a akku ning ma kazla i si a ida aoliya yu i gan.
Bu da da yunon, hind a o s ilmiy me osla i a ab iliga a jima qilinib, keyinchalik lo in iliga
o’ kazildi. Bu a jima ha aka i ilmiy bilimla ning si iliza siyala a o aylanishini a’minladi. Ta ixiy
manbala da bu ja ayon «ilmiy ans e - yoki «bilimla ning ansloka siyasi- deb a aladi. Sha qdagi
ilmiy a akku G’a bga aqa bilim shaklida emas, balki ilmiy me odologiya, aj iba madaniya i a
abiiy anla ni id ok e ish uslubi si a ida ham o’ gan. Sha q allomala i a kimyo anining
shakllanishidagi oli. Kimyo ani a ixida Sha q olimla ining hissasi undamen al ahamiya kasb
e adi. Ula ning ishla i alkimyo da ining me a izik qa ashla ini ilmiy aj iba bilan boyi ib, kimyoni
mus aqil an si a ida shakllanishiga zamin ya a di. Jabi ibn Hayyon (Gebe , VIII as ) - kimyo
anining o asi si a ida anilgan. U kislo ala (masalan, sul a , ni a a xlo id kislo ala ), me alla ning
e i ilishi, k is allanishi a dis illa siya ja ayonla ini izchil aj iba asosida o’ gangan. Jabi miqdo iy
ahlil g‘oyasini ilga i su ib, «modda o‘lcho i amoyilini ishlab chiqqan. Bu g’oya keyinchalik
La uazye omonidan massa saqlanish qonunining shakllanishiga zamin bo‘ldi. Abu Rayhon Be uniy
(973-1048) - kimyo, mine alogiya a izik kimyoga oid aj iba iy ishla i bilan mashhu .
U zichlikni aniqlash usulini ya a gan, su os ida o’lchash me odini akli e gan a moddala ning
solish i ma og’i ligini bi inchi bo’lib hisoblagan. Be uniy ilmiy na ijani kuza u , o’lcho a aj iba
o qali asoslash za u ligini a’kidlab, empi ik me odning mohiya ini belgilab be di. Abu Ali ibn Sino
(980-1037) - kimyo iy ja ayonla ni do i o moddala bilan bog’lagan holda ahlil e gan. Uning «Al-
Qonun i - ibb- asa ida dis illa siya, sublima siya, e i ish, k is allanish a qo i ish ja ayonla i ba a sil
yo i ilgan. Ibn Sino kimyoda eak i muhi ushunchasini ilga i su gan a abia dagi modda
65
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
aylanishini izik-kimyo iy asosda ushun i gan. Al-Xo azmiy (780-850) - ma ema ik a anali ik
a akku asoschisi bo’lib, ilmiy hisob-ki ob me odla ini abiiy anla ga, jumladan kimyoga a biq
e gan. Bu yondashu kimyoda miqdo iy hisoblashning ilmiy bazasini ya a gan. G’a b olimla ining
Sha q ilmiy me osidan oydalanishi. Ye opa Uyg’onish da ida a ab ilidagi ilmiy manbala Toledo,
Pale mo a Neapol a jima ma kazla i o qali lo in iliga o’ kazilgan. Albe Magnus, Roge Bacon,
Pa acelsus, Robe Boyle, Isaac New on kabi olimla Sha q olimla i ishlanmala ini o’qib, ula ni
amaliy anla ga a biq e ganla . Pa acelsus Ibn Sino a Be uniy asa la ida bayon e ilgan do i o
kimyo g’oyala ini i ojlan i ib, a makokimyo iy usulla ni ishlab chiqqan. Robe Boyle esa Jabi
ibn Hayyon ilga i su gan empi ik me odologiyani izimlash i ib, «kimyo alkimyodan aj algan an-
degan konsepsiyani shakllan i gan.
Global a ixning yangi alqinla i. Zamona iy a ixshunoslikda global a ix yondashu i ilmiy
a aqqiyo ni bi omonlama, milliy yoki min aqa iy ja ayon si a ida, balki anssi iliza sion enomen
si a ida alqin e adi. Bu yondashu ga ko’ a, Sha q - aj iba, kuza u a empi ik sin ez madaniya ining
manbai bo’lgan; G’a b esa bu bilimla ni naza iy-me odik asosga kel i ib, ahliliy anla shaklini
be gan. Demak, kimyo ani ham bi xalq yoki da mahsuli emas, balki Sha q aj ibasi bilan G’a b
naza iyasining uyg’unlashu i na ijasida shakllangan uni e sal ilmiy izimdi .Kimyo ani qadimgi
da la da me allu giya, abiiy bo'yoqla a do i o moddala kabi sohala da, jumladan, O' a Osiyo
(Sha q) kimyoga la i a qadimgi yunon aylasu la i omonidan asos solingan.
Keyinchalik, Ol in as da, klassik kimyo i ojlandi, bu da da kimyo iy elemen la a kimyo iy
eaksiyala o' ganildi. XX as boshla ida izik kimyo a o ganik kimyo kabi yangi yo'nalishla paydo
bo'lib, kimyo anini yanada i ojlan i di. Qadimgi da . Qadimgi da la da kimyo huna mandchilik
a exnologiya bilan chamba chas bog'liq bo'lgan. Qadimgi Mis , Mesopo amiya, Yunonis on a
Xi oyda me alla ni e i ish, shisha ayyo lash, abiiy bo'yoqla ishlab chiqa ish kabi ishla bilan
shug'ullanishgan.Sha q kimyoga la ining ishla i, jumladan, Jabi ibn Hayyon a A -Roziyning
hissasi O' a as la da kimyo anining i ojlanishiga ka a a'si ko' sa gan. Ol in as (17-18-as la da).
Robe Boyl omonidan "Kimyo" ki obi nash e ilishi an si a ida kimyoning shakllanishiga u ki
be di. U kimyo iy elemen la , kimyo iy eaksiyala a kimyo iy moddala haqida qimma li
ma'lumo la aqdim e gan. An- on la uaziye "kimyoning o asi" si a ida an olinadi. U kimyo iy
moddala ni o' ganishda o ish usuli, elemen la a bi ikmala ushunchasini jo iy e di, kimyoning
qonun-qoidala ini ishlab chiqdi.
Yons Yakob Be elius kimyo iy elemen la a bi ikmala ning nomi a sha li belgila ini akli
e di. XX as da XX as da izik kimyo i ojlandi, bu kimyo a izika anla ini bi -bi iga bog'lab,
kimyo iy ja ayonla ni ushunishga yo dam be di. O ganik kimyo i ojlanishi na ijasida yangi
bi ikmala , jumladan, biologik aol moddala sin ez qilindi. Polime kimyosi a ne kimyosi kabi
yangi yo'nalishla yuzaga keldi. Kimyo ani hozi gi kunda ham ha yili yangi exnologik yu uqla
bilan i ojlanib bo moqda.
Kimyoga - kimyo anining ya a u chila i, kimyo ani bilan shug’ullanadigan odamla . Kimyo
- boy ekspe imen al ma e ialla a mus ahkam naza iyala ga asoslangan a an as ik ijodiy kuchga
ega undamen al anla izimidi . Kimyoga la na aqa abiiy moddala ning xususiya la ini
o’zga i adila , balki oldindan aniqlangan xususiya la ga ega bo’lgan yangi moddala ni ham sin ez
qiladila . Ming yilla da omida insoniya ning ma judligini kimyo iy exnologiyala siz a kimyo iy
exnologiyala yo damida ayyo langan mahsulo la ning keng asso imen isiz asa u qilib
bo’lmaydi. Kimyoga la a kimyoga la hayo idan qiziqa li ak la Kimyoga a bas ako Aleksand
Bo odin juda a qoq odam edi. Bi kuni u do’s la ini uyiga akli qiladi. Uch ashu ning eng ga jum
aq ida Bo odin o’sa dan o’ nidan u adi, pal osini kiyadi a mehmonla so’ aganidek, xay lashishni
66
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
xohlaydi: Qaye ga, Aleksand Po iye ich? - Xay , aq im yo’q, uyda bo’lishim ke ak. E alab menda
ma’ uza bo . Faqa do’s la ining kulayo ganini ko’ ganida, Bo odin uning uyda ekanligini ushundi.
qay gan bi gu uh aska la ni o’z uyida kechki o qa ga akli qildi. Ba a iyalik aska ki ob ja onla iga
ajablanib qa adi a dedi: «Men sizda juda ko’p ki obla ni ko’ yapman, eh imol siz ki ob
yig’u chisiz». R. Buzhen bilan spek al ahlilni kash qilgan R. Ki chgo , eski mak ab a a do i
bo’lgan kimyoga bilan bo’lgan suhba ni eslaydi: Ki chgo ijobiy ja ob be adi a u aqldan ozganini
an oladi. Xlo bilan aj iba o’ kazgan nemis kimyoga i Egon Vibe o’qu chila ga shunday dedi:
«Bilasizla ki, xlo - zaha li gaz. Aga hushimdan ke ib qolsam, il imos meni oza ha oga olib chiqing.
Keyin siz a qalishingiz mumkin. Ka a eh imol bilan, keyingi da s o’ inchi kuni bo’lishini esla ib
o’ aman. « Mashhu sh ed kimyoga i I.Y.Be selius (1779-1848) kichik shaha chada yashagan a
ishlagan. Bi kuni a andoshla i xizma ko idan: «Olim nima qilyap i? - Ros ini ay a olmayman. Men
bilaman, u ka a shishadagi suyuqlikni silki ib, nisba an kichik shishaga, u e dan esa kichik oq
shishaga quyadi. - Keyin u nima qiladi? «Keyin u ashlab yubo adi», deb ja ob be di u. Ta ixdagi
kimyoga la Yens Yoqub Be selius - noo ganik kimyo asoschila idan bi i.Nikolay Semyono ich
Ku nako (1860-1941) - izik -kimyo iy ahlil usulining asoschisi, akademik.Aleksand Nikolae ich
Nesmeyano (1899-1980) - o ganik kimyoga , akademik.Bax Aleksey Nikolae ich (1857-1946) -
biokimyoga , akademik. Uilyam Mello (1869-1938) - ingliz kimyoga i.Dmi iy I ano ich
Mendeleye (1834-1907) - us kimyoga i.I an Pa lo ich A xipo (1839-1897)-kimyoga -
exnolog.Leapold Qmelin (1788-1853) - noo ganik kimyoga .Robe Boyl (1627-1691) -
kimyoga .Gen i Ka endish (1731-1810) - ingliz kimyoga i.Mixail Vasile ich Lomonoso (1711-
1765) - us kimyoga i.An uan Lo an La uazye (1743-1794) - kimyoga .Joze Lui P us (1754-1826)
- an suz kimyoga i.Amadeo A agad o (1776-1856) - i aliyalik kimyoga .Ka l Remigi F esenius
(1818-1897) - nemis kimyoga i.Pe E geniy Ma selen Be lo (1827-1907) - an suz
kimyoga i.Aleksand Mixaylo ich Bu le o (1828-1886) - us kimyoga i.Yoqub Xend ik Van -Xo
(1852-1911)-Nobel muko o i so indo i.Vilgelm F id ix Os ald (1852-1932) - Nobel muko o i
lau ea i.Linus Ka l Pauling (1901-1994) - Nobel muko o i so indo i.A chibald Kupe (1831-1892)
- Sho land kimyoga i.F id ix A gus Kekule (1829-1896) - nemis kimyoga i .Al ed Ve ne (1866-
1919) - sh ey sa iyalik kimyoga .Ka l Vilgelm Scheele (1742-1786) - sh ed kimyoga i .
Xulosa: Sha q a G’a b o’ asidagi a ixiy muloqo insoniya si iliza siyasining in ellek ual
yuksalishida beqiyos ol o’ynagan. Kimyo anining shakllanishida bu muloqo ilmiy me odologiya
a aj iba madaniya ining uyg’unlashu ini a’minlagan. Sha q allomala i ilmiy bilishning empi ik
asosla ini ya a gan bo’lsa, G’a b olimla i uni naza iy umumlash i ish o qali izimlash i gan. Global
a ixning yangi alqinla i bu ja ayonni insoniya a akku ining bi lashgan oqimi si a ida ko’ sa adi.
Shunday qilib, zamona iy kimyo ani - bu Sha qning aj iba iy donoligi a G’a bning anali ik
a akku ining sin ez mahsulidi . Sha q mu a akki la i — Jabi ibn Hayyon, Abu Rayhon Be uniy,
Abu Ali ibn Sino singa i allomala aj iba, kuza u a induk i a akku ga ayanib, moddala abia ini
empi ik yo‘l bilan o‘ gangan bo‘lsala , G‘a b olimla i — Robe Boyle, An oine La oisie , John
Dal on kabila ushbu me osni naza iy izimla ga solib, ilmiy pa adigmala ning shakllanishiga zamin
ya a ganla . Zamona iy global a ixshunoslikda bu muloqo “ilmiy sin ez” ja ayoni si a ida alqin
qilinadi — ya’ni Sha qning aj iba asosidagi abiiy anla i ojiga qo‘shgan hissasi a G‘a bning
a sional me odologiyasi bi lashib, zamona iy ilmiy a akku ning uni e salligini a’minladi. Na ijada
kimyo ani — na aqa moddiy dunyoni o‘ ganish osi asi, balki madaniya la a o a akku
bi lashu ining ham i odasiga aylandi.
Shunday qilib, Sha q a G‘a b o‘ asidagi ilmiy aloqala global a ixda bi -bi ini o‘ldi u chi
ikki a akku yo‘nalishini — empi ik kuza u a naza iy ahlilni — uyg‘unlash i ib, ilmiy
67
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
a aqqiyo ning yangi bosqichiga yo‘l ochdi. Bugungi ilmiy a akku ana shu a ixiy muloqo ning
izchil da omidi .
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Jabi ibn Hayyon. Ki ob al-Kimyo. — Qohi a: 1904 (asl XII as ). — 312 be .
2. Abu Rayhon Be uniy. Ki ab al-Jamohi i ma’ i a al-ja ohi . — Toshken : Fan nash iyo i,
1963. 452 be .
3. Abu Ali ibn Sino. Al-Qonun i - ibb. — 1999 (asl XI as ). — 1020 be .
4. Robe Boyle. The Scep ical Chymis . — London: J. Cadwell, 1661. — 335 be .
5. Geo ge Saliba. Islamic Science and he Making o he Eu opean Renaissance. — Camb idge,
MA: MIT P ess, 2007. — 315 be .
6. Ma shall G. S. Hodgson. The Ven u e o Islam: Conscience and His o y in a Wo ld Ci iliza ion.
Vol. 1–3. — Chicago: Uni e si y o Chicago P ess, 1974. — 1200 be .
7. Ahmad, S. Science and Ci iliza ion in Islam. — Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess, 2021. —
280 be .
