SHARQ VA G'ARB O'RTASIDAGI TARIXIY MULOQOT: GLOBAL TARIXNING YANGI TALQINLARI VA KIMYOGAR OLIMLARNING FANGA HISSASI

64 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc SHARQ VA G‘ARB O‘RTASIDAGI TARIXIY MULOQOT: GLOBAL TARIXNING YANGI TALQINLARI VA KIMYOGAR OLIMLARNING FANGA HISSASI 1Normamatova Pardaxol Ochildiyevna 2Ortiqova Nozigul Baxtiyor qizi 3Qoraqulova Sabrina Nuraliyevna 1Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori PhD. 2,3Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Aniq va tabiiy fanlar fakulteti 3-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17731547 Annotatsiya: Mazkur maqolada Sharq va G’arb o’rtasidagi ilmiy-madaniy muloqotning tarixiy dinamikasi, uning global tarixshunoslikdagi yangi talqinlari hamda bu o’zaro ta’sirning kimyo fanining shakllanishi va rivojlanishiga ko’rsatgan ta’siri chuqur tahlil etilgan. Tadqiqotda Sharq allomalari Jabir ibn Hayyon, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Al-Xorazmiylarning ilmiy faoliyati va ularning G’arb ilmiy tafakkuriga bo’lgan bevosita ta’siri yoritilgan. Shuningdek, global tarix konsepsiyasi nuqtayi nazaridan ilmiy taraqqiyotning mintaqaviy emas, balki sivilizatsiyalararo muloqot mahsuli sifatida shakllangani asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: Ibn Sino, Beruniy, Jabir ibn Hayyon, empirik metod. Kirish: Insoniyat taraqqiyotining har bir bosqichi Sharq va G’arb sivilizatsiyalari o‘rtasidagi o‘zaro intellektual muloqot orqali boyib borgan. Bu muloqot bir tomonlama bilim uzatish jarayoni emas, balki epistemologik almashinuv ya’ni bilish metodlari, tajriba madaniyati va ilmiy dunyoqarashlarning o‘zaro uyg’unlashuv jarayonidir. Ayniqsa, kimyo fanining shakllanishi tarixida Sharq allomalari yaratgan empirik an’analar bilan G’arbning tahliliy-metodik tafakkuri o’zaro sintezlashib, ilmiy bilishning yangi paradigmasini yuzaga keltirgan. Sharq va G’arb o’rtasidagi tarixiy muloqotning mohiyati. IX-XII asrlarda islom sivilizatsiyasi ilm-fanning eng yirik markaziga aylangan davr bo’lib, Bag’doddagi «Bayt ul-Hikma- (Donishmandlik uyi), Buxoro, Samarqand, Isfahon, Xorazm va Andalusiya madrasalari ilmiy tafakkurning markazlari sifatida faoliyat yuritgan. Bu davrda yunon, hind va fors ilmiy meroslari arab tiliga tarjima qilinib, keyinchalik lotin tiliga o’tkazildi. Bu tarjima harakati ilmiy bilimlarning sivilizatsiyalararo aylanishini ta’minladi. Tarixiy manbalarda bu jarayon «ilmiy transferyoki «bilimlarning translokatsiyasideb ataladi. Sharqdagi ilmiy tafakkur G’arbga faqat bilim shaklida emas, balki ilmiy metodologiya, tajriba madaniyati va tabiiy fanlarni idrok etish uslubi sifatida ham o’tgan. Sharq allomalari va kimyo fanining shakllanishidagi roli. Kimyo fani tarixida Sharq olimlarining hissasi fundamental ahamiyat kasb etadi. Ularning ishlari alkimyo davrining metafizik qarashlarini ilmiy tajriba bilan boyitib, kimyoni mustaqil fan sifatida shakllanishiga zamin yaratdi. Jabir ibn Hayyon (Geber, VIII asr) - kimyo fanining otasi sifatida tanilgan. U kislotalar (masalan, sulfat, nitrat va xlorid kislotalar), metallarning eritilishi, kristallanishi va distillatsiya jarayonlarini izchil tajriba asosida o’rgangan. Jabir miqdoriy tahlil g‘oyasini ilgari surib, «modda o‘lchovi tamoyilini ishlab chiqqan. Bu g’oya keyinchalik Lavuazye tomonidan massa saqlanish qonunining shakllanishiga zamin bo‘ldi. Abu Rayhon Beruniy (973-1048) - kimyo, mineralogiya va fizik kimyoga oid tajribaviy ishlari bilan mashhur. U zichlikni aniqlash usulini yaratgan, suv ostida o’lchash metodini taklif etgan va moddalarning solishtirma og’irligini birinchi bo’lib hisoblagan. Beruniy ilmiy natijani kuzatuv, o’lchov va tajriba orqali asoslash zarurligini ta’kidlab, empirik metodning mohiyatini belgilab berdi. Abu Ali ibn Sino (980-1037) - kimyoviy jarayonlarni dorivor moddalar bilan bog’lagan holda tahlil etgan. Uning «AlQonun fit-tibbasarida distillatsiya, sublimatsiya, eritish, kristallanish va qotirish jarayonlari batafsil yoritilgan. Ibn Sino kimyoda reaktiv muhit tushunchasini ilgari surgan va tabiatdagi modda 65 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc aylanishini fizik-kimyoviy asosda tushuntirgan. Al-Xorazmiy (780-850) - matematik va analitik tafakkur asoschisi bo’lib, ilmiy hisob-kitob metodlarini tabiiy fanlarga, jumladan kimyoga tatbiq etgan. Bu yondashuv kimyoda miqdoriy hisoblashning ilmiy bazasini yaratgan. G’arb olimlarining Sharq ilmiy merosidan foydalanishi. Yevropa Uyg’onish davrida arab tilidagi ilmiy manbalar Toledo, Palermo va Neapol tarjima markazlari orqali lotin tiliga o’tkazilgan. Albert Magnus, Roger Bacon, Paracelsus, Robert Boyle, Isaac Newton kabi olimlar Sharq olimlari ishlanmalarini o’qib, ularni amaliy fanlarga tatbiq etganlar. Paracelsus Ibn Sino va Beruniy asarlarida bayon etilgan dorivor kimyo g’oyalarini rivojlantirib, farmakokimyoviy usullarni ishlab chiqqan. Robert Boyle esa Jabir ibn Hayyon ilgari surgan empirik metodologiyani tizimlashtirib, «kimyo alkimyodan ajralgan fandegan konsepsiyani shakllantirgan. Global tarixning yangi talqinlari. Zamonaviy tarixshunoslikda global tarix yondashuvi ilmiy taraqqiyotni bir tomonlama, milliy yoki mintaqaviy jarayon sifatida, balki transsivilizatsion fenomen sifatida talqin etadi. Bu yondashuvga ko’ra, Sharq - tajriba, kuzatuv va empirik sintez madaniyatining manbai bo’lgan; G’arb esa bu bilimlarni nazariy-metodik asosga keltirib, tahliliy fanlar shaklini bergan. Demak, kimyo fani ham bir xalq yoki davr mahsuli emas, balki Sharq tajribasi bilan G’arb nazariyasining uyg’unlashuvi natijasida shakllangan universal ilmiy tizimdir.Kimyo fani qadimgi davrlarda metallurgiya, tabiiy bo'yoqlar va dorivor moddalar kabi sohalarda, jumladan, O'rta Osiyo (Sharq) kimyogarlari va qadimgi yunon faylasuflari tomonidan asos solingan. Keyinchalik, Oltin asrda, klassik kimyo rivojlandi, bu davrda kimyoviy elementlar va kimyoviy reaksiyalar o'rganildi. XX asr boshlarida fizik kimyo va organik kimyo kabi yangi yo'nalishlar paydo bo'lib, kimyo fanini yanada rivojlantirdi. Qadimgi davr. Qadimgi davrlarda kimyo hunarmandchilik va texnologiya bilan chambarchas bog'liq bo'lgan. Qadimgi Misr, Mesopotamiya, Yunoniston va Xitoyda metallarni eritish, shisha tayyorlash, tabiiy bo'yoqlar ishlab chiqarish kabi ishlar bilan shug'ullanishgan.Sharq kimyogarlarining ishlari, jumladan, Jabir ibn Hayyon va Ar-Roziyning hissasi O'rta asrlarda kimyo fanining rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatgan. Oltin asr (17-18-asrlarda). Robert Boyl tomonidan "Kimyo" kitobi nashr etilishi fan sifatida kimyoning shakllanishiga turtki berdi. U kimyoviy elementlar, kimyoviy reaksiyalar va kimyoviy moddalar haqida qimmatli ma'lumotlar taqdim etgan. An-ton lavuaziye "kimyoning otasi" sifatida tan olinadi. U kimyoviy moddalarni o'rganishda tortish usuli, elementlar va birikmalar tushunchasini joriy etdi, kimyoning qonun-qoidalarini ishlab chiqdi. Yons Yakob Berelius kimyoviy elementlar va birikmalarning nomi va shartli belgilarini taklif etdi. XX asrda XX asrda fizik kimyo rivojlandi, bu kimyo va fizika fanlarini bir-biriga bog'lab, kimyoviy jarayonlarni tushunishga yordam berdi. Organik kimyo rivojlanishi natijasida yangi birikmalar, jumladan, biologik faol moddalar sintez qilindi. Polimer kimyosi va neft kimyosi kabi yangi yo'nalishlar yuzaga keldi. Kimyo fani hozirgi kunda ham har yili yangi texnologik yutuqlar bilan rivojlanib bormoqda. Kimyogar - kimyo fanining yaratuvchilari, kimyo fani bilan shug’ullanadigan odamlar. Kimyo - boy eksperimental materiallar va mustahkam nazariyalarga asoslangan va fantastik ijodiy kuchga ega fundamental fanlar tizimidir. Kimyogarlar nafaqat tabiiy moddalarning xususiyatlarini o’zgartiradilar, balki oldindan aniqlangan xususiyatlarga ega bo’lgan yangi moddalarni ham sintez qiladilar. Ming yillar davomida insoniyatning mavjudligini kimyoviy texnologiyalarsiz va kimyoviy texnologiyalar yordamida tayyorlangan mahsulotlarning keng assortimentisiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Kimyogarlar va kimyogarlar hayotidan qiziqarli faktlar Kimyogar va bastakor Aleksandr Borodin juda tarqoq odam edi. Bir kuni u do’stlarini uyiga taklif qiladi. Uchrashuvning eng gavjum vaqtida Borodin to’satdan o’rnidan turadi, paltosini kiyadi va mehmonlar so’raganidek, xayrlashishni 66 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc xohlaydi: Qayerga, Aleksandr Porfiyevich? - Xayr, vaqtim yo’q, uyda bo’lishim kerak. Ertalab menda ma’ruza bor. Faqat do’stlarining kulayotganini ko’rganida, Borodin uning uyda ekanligini tushundi. qaytgan bir guruh askarlarni o’z uyida kechki ovqatga taklif qildi. Bavariyalik askar kitob javonlariga ajablanib qaradi va dedi: «Men sizda juda ko’p kitoblarni ko’ryapman, ehtimol siz kitob yig’uvchisiz». R. Buzhen bilan spektral tahlilni kashf qilgan R. Kirchgoff, eski maktab tarafdori bo’lgan kimyogar bilan bo’lgan suhbatni eslaydi: Kirchgoff ijobiy javob beradi va u aqldan ozganini tan oladi. Xlor bilan tajriba o’tkazgan nemis kimyogari Egon Viber o’quvchilarga shunday dedi: «Bilasizlarki, xlor - zaharli gaz. Agar hushimdan ketib qolsam, iltimos meni toza havoga olib chiqing. Keyin siz tarqalishingiz mumkin. Katta ehtimol bilan, keyingi dars to’rtinchi kuni bo’lishini eslatib o’taman. « Mashhur shved kimyogari I.Y.Bertselius (1779-1848) kichik shaharchada yashagan va ishlagan. Bir kuni vatandoshlari xizmatkoridan: «Olim nima qilyapti? - Rostini ayta olmayman. Men bilaman, u katta shishadagi suyuqlikni silkitib, nisbatan kichik shishaga, u erdan esa kichikroq shishaga quyadi. - Keyin u nima qiladi? «Keyin u tashlab yuboradi», deb javob berdi u. Tarixdagi kimyogarlarYens Yoqub Bertselius - noorganik kimyo asoschilaridan biri.Nikolay Semyonovich Kurnakov (1860-1941) - fizik -kimyoviy tahlil usulining asoschisi, akademik.Aleksandr Nikolaevich Nesmeyanov (1899-1980) - organik kimyogar , akademik.Bax Aleksey Nikolaevich (1857-1946) - biokimyogar , akademik. Uilyam Mellor (1869-1938) - ingliz kimyogari.Dmitriy Ivanovich Mendeleyev (1834-1907) - rus kimyogari.Ivan Pavlovich Arxipov (1839-1897)-kimyogartexnolog.Leapold Qmelin (1788-1853) - noorganik kimyogar.Robert Boyl (1627-1691) - kimyogar.Genri Kavendish (1731-1810) - ingliz kimyogari.Mixail Vasilevich Lomonosov (17111765) - rus kimyogari.Antuan Loran Lavuazye (1743-1794) - kimyogar.Jozef Lui Prust (1754-1826) - frantsuz kimyogari.Amadeo Avagadro (1776-1856) - italiyalik kimyogar.Karl Remigi Fresenius (1818-1897) - nemis kimyogari.Per Evgeniy Marselen Bertlo (1827-1907) - frantsuz kimyogari.Aleksandr Mixaylovich Butlerov (1828-1886) - rus kimyogari.Yoqub Xendrik Vant-Xoff (1852-1911)-Nobel mukofoti sovrindori.Vilgelm Fridrix Ostvald (1852-1932) - Nobel mukofoti laureati.Linus Karl Pauling (1901-1994) - Nobel mukofoti sovrindori.Archibald Kuper (1831-1892) - Shotland kimyogari.Fridrix Avgust Kekule (1829-1896) - nemis kimyogari .Alfred Verner (18661919) - shveytsariyalik kimyogar .Karl Vilgelm Scheele (1742-1786) - shved kimyogari . Xulosa: Sharq va G’arb o’rtasidagi tarixiy muloqot insoniyat sivilizatsiyasining intellektual yuksalishida beqiyos rol o’ynagan. Kimyo fanining shakllanishida bu muloqot ilmiy metodologiya va tajriba madaniyatining uyg’unlashuvini ta’minlagan. Sharq allomalari ilmiy bilishning empirik asoslarini yaratgan bo’lsa, G’arb olimlari uni nazariy umumlashtirish orqali tizimlashtirgan. Global tarixning yangi talqinlari bu jarayonni insoniyat tafakkurining birlashgan oqimi sifatida ko’rsatadi. Shunday qilib, zamonaviy kimyo fani - bu Sharqning tajribaviy donoligi va G’arbning analitik tafakkurining sintez mahsulidir. Sharq mutafakkirlari — Jabir ibn Hayyon, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino singari allomalar tajriba, kuzatuv va induktiv tafakkurga tayanib, moddalar tabiatini empirik yo‘l bilan o‘rgangan bo‘lsalar, G‘arb olimlari — Robert Boyle, Antoine Lavoisier, John Dalton kabilar ushbu merosni nazariy tizimlarga solib, ilmiy paradigmalarning shakllanishiga zamin yaratganlar. Zamonaviy global tarixshunoslikda bu muloqot “ilmiy sintez” jarayoni sifatida talqin qilinadi — ya’ni Sharqning tajriba asosidagi tabiiy fanlar rivojiga qo‘shgan hissasi va G‘arbning ratsional metodologiyasi birlashib, zamonaviy ilmiy tafakkurning universalligini ta’minladi. Natijada kimyo fani — nafaqat moddiy dunyoni o‘rganish vositasi, balki madaniyatlararo tafakkur birlashuvining ham ifodasiga aylandi. Shunday qilib, Sharq va G‘arb o‘rtasidagi ilmiy aloqalar global tarixda bir-birini to‘ldiruvchi ikki tafakkur yo‘nalishini — empirik kuzatuv va nazariy tahlilni — uyg‘unlashtirib, ilmiy 67 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc taraqqiyotning yangi bosqichiga yo‘l ochdi. Bugungi ilmiy tafakkur ana shu tarixiy muloqotning izchil davomidir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Jabir ibn Hayyon. Kitob al-Kimyo. — Qohira: 1904 (asl XII asr). — 312 bet. 2. Abu Rayhon Beruniy. Kitab al-Jamohir fi ma’rifat al-javohir. — Toshkent: Fan nashriyoti, 1963. 452 bet. 3. Abu Ali ibn Sino. Al-Qonun fit-tibb. — 1999 (asl XI asr). — 1020 bet. 4. Robert Boyle. The Sceptical Chymist. — London: J. Cadwell, 1661. — 335 bet. 5. George Saliba. Islamic Science and the Making of the European Renaissance. — Cambridge, MA: MIT Press, 2007. — 315 bet. 6. Marshall G. S. Hodgson. The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization. Vol. 1–3. — Chicago: University of Chicago Press, 1974. — 1200 bet. 7. Ahmad, S. Science and Civilization in Islam. — Oxford: Oxford University Press, 2021. — 280 bet.