39
ARAB VA OʻZBEK TILLARIDA HARAKAT FEʼLLARINING
QOʻLLANILISHI XUSUSIDA
Mi zamuxamedo a Zilola Iskanda o na,
Toshken ij imoiy a inno a siya uni e si e i,
Pedagogika a psixologiya ka ed asi ka a oʻqi u chisi
Anno a siya: Ushbu maqolada a ab a oʻzbek illa ida eʼl soʻz u kumi, uning
ilshunosla omonidan oʻ ganilishi, ha ikki ildagi ha aka eʼlla ining qiyosiy leksik-
seman ik ahlili a zda yo i ib oʻ ilgan. Maqolada a ab a oʻzbek illa idagi eʼl soʻz
u kumining seman ic gu uhla ga boʻlinishi koʻ sa ilgan boʻlib, ula ning leksik-
seman ik munosaba la ini oʻ ganishda ushbu eʼlla ning sinonimlik a an onimlik
xususiya la i koʻ sa ib oʻ ilgan. Xususan, a ab izohli lugʻa i a a abcha oʻzbekcha
lugʻa la da kelmoq ha aka eʼlining qanday maʼnola kasb e ishi hamda ushbu eʼl
p edlogla bilan kelganda qanday seman ic oʻzga ishla ga duch kelishi izohlangan. Ha
ikkala ildagi izohli lugʻa la da be ilgan ushbu eʼlla maʼnola ining miqdo i oʻ asida
seza li a q bo ligini koʻ ish mumkin. Kelmoq eʼli ha ikki ilning azeologik ibo ala
a kibida ham kelishi mumkin boʻlib, mazku eʼlning a ab a oʻzbek illa idagi
azeologik ibo ala da qoʻllanilishi oʻza o qiyoslanib, ula ning oʻxshash a a qli
jiha la i aniqlandi. Hozi gi da da jahon ilshunosligida koʻplab adqiqo la olib
bo ilmoqda. Xususan, oʻzbek ilshunosla i ha aka eʼlla ining mo ologik, s ilis ik,
seman ic alen ik hususiya la ini oʻ ganib, ula ni oʻz ilmiy ishla ida ba u cha
yo i ganla . A ab ilshunosligida esa, olimla asosan eʼl ka ego iyasiga anaʼna iy
yondashib, uni mo ologik jiha dan oʻ ganla . Ushbu maqolada oʻzbek ilidagi ha aka
eʼli mazmunan a ab ilidagi kelmoq leksemasiga mos keladi. Oʻzbek ilidagi “kelmoq”
eʼliga xos baʼzi maʼnola ni i odalashda, ula ning aynan a abcha muqobil a ian ini
qoʻllash lozim. Baʼzi hola la da esa oʻzbek ilidagi ushbu ha aka eʼlining angla gan
maʼnola i a ab ilida ham, aynan “kelmoq” eʼli bilan i odalanadi, bi oq ushbu hola da
a ab ilida “kelmoq” maʼnosini be u chi sinonim eʼlla dan ku ilgan maʼnoni
i odalo chi aynan bi eʼlni anlash lozim. Oʻzbek ilidagi ha aka eʼlining is ak a
egalik qoʻshimchala ini olgan eʼl shakli bilan bi ikkan koʻ inishi a ab ilida modal
soʻzla , yuklamala yo damida i odalanadi.Maqolada ushbu hola misolla o qali
izohlangan.
Kali soʻzla : eʼl ka ego iyasi, eʼl zamonla i, eʼl maylla i, eʼl seman ikasi,
a ab a oʻzbek ilshunosligi, bu ma zuni a ab olimla i omonidan oʻ ganilishi, asa la i.
Abs ac . This a icle explains he se o e bs in A abic and Uzbek, i s s udy by
linguis s, a compa a i e lexical-seman ic analysis o ac ion e bs in bo h languages.
The a icle p o ides he di ision o e bs in A abic and Uzbek in o seman ic g oups,
and he s udy o hei lexical-seman ic ela ions shows he synonymous and
an onymous ea u es o hese e bs. In pa icula , he A abic explana o y dic iona y
and A abic-Uzbek dic iona ies explain he meaning o he e b o come and wha
seman ic changes his e b encoun e s when i comes wi h p eposi ions. I can be seen
ha he e is a signi ican di e ence be ween he amoun o meaning o hese e bs
gi en in he explana o y dic iona ies o bo h languages. The e b “come” can also be
40
ound in he ph aseological exp essions o bo h languages, and he use o his e b in
he ph aseological exp essions o he A abic and Uzbek languages has been compa ed,
and hei simila i ies and di e ences ha e been iden i ied. The e is a lo o esea ch
going on in wo ld linguis ics oday. In pa icula , Uzbek linguis s ha e s udied he
mo phological, s ylis ic, seman ic and o he p ope ies o ac ion e bs and desc ibed
hem in de ail in hei scien i ic wo ks. In A abic linguis ics, schola s ha e adi ionally
app oached he ca ego y o e bs and s udied hem mo phologically. In his a icle, he
Uzbek e b ac ion co esponds in con en o he A abic lexeme. In exp essing some o
he meanings o he Uzbek e b " o come", i is necessa y o use hei A abic
al e na i e. In some cases, he meaning o his ac ion e b in Uzbek is also exp essed
in A abic by he e b " o come", bu in his case i is expec ed om synonymous e bs
meaning " o come" in A abic. I is necessa y o choose exac ly one e b ha ep esen s
ʼb eadʼ. The Uzbek o m o he ac ion e b combined wi h he e b o m wi h he
su ixes o desi e and possession is exp essed in A abic by modal wo ds, p eposi ions.
The a icle analyses his si ua ion wi h examples.
Keywo ds: e b ca ego y, e b enses, e b moods, e b seman ics, A abic and
Uzbek linguis ics, esea ch by A ab schola s, schola ly wo ks.
Oʻzbek ilshunosligida eʼl ka ego iyasi Sh. Shuku o , A. Xojiye , A.Gʻulomo ,
Gʻ. Abdu ahmano , Sh.Sh.Shoabdu ahmono kabi olimla omonidan adqiq qilingan
boʻlib, ha aka eʼlla ining mo ologik, s ilis ik hamda seman ik alen lik jiha la i
Q.Xoliqo , S.Muhamedo a M.Sodiqo a, M.O azo omonidan oʻ ganilgan. Oʻzbek
ilshunosligida eʼl aoliya , sezgi, ha aka , oʻzga ish, ma judlik, munosaba hamda
aqlidiy eʼlla kabi seman ik yoʻnalishla ga aj a ib koʻ sa ilgan.
Oʻzbek ilidagi ha aka eʼlla idagi leksik-seman ik munosaba la ni oʻ ganishda
ushbu eʼlla ning sinonimlik a an onimlik xususiya la i alohida ahamiya kasb e adi.
Oʻzbek ilidagi ha aka eʼlla ining sinonimlik xususiya la i oʻ ganilganda, koʻp
maʼnoni kasb e gan bi ha aka eʼli ikki yoki undan o iq maʼnoga ega oʻza o
sinonimik qa o ni ashkil e ishi mumkinligi maʼlum boʻldi (aynimoq, buzulmoq).
A ab ilshunosligida eʼl deganda ha aka ni i odalaydigan soʻzla ushunilib,
bunday soʻzla qa ʼiylikni , yangilanish hamda sodi boʻlishni i odalaydi. Tilshunosla ,
asosan, a ab ilidagi eʼl soʻz u kumiga anʼana iy yondashgan holda, uni mo ologik
jiha dan ba u cha oʻ ganganla .
A ab ilshunosligida Qu ʼoni Ka im su ala idagi oʻ ganilgan ha aka eʼlla i bilan
bogʻliq ilmiy ishla ni oʻ ganib, ahlil qilganimizda , ula ning seman ik jiha dan oldinga
qa ab ha aka lanish, o qaga qay ish, man e ish, oʻsish, yoʻq qilish, aylanma
yoʻnalishda ha aka lanish, chiqish a ke ish, bi o joyga ye ib kelish, ezlashish a
yugu ish, sekin ha aka lanish, bi o joyga ki ish, uch ashu , epaga ha aka lanish
maʼnola idagi hamda muayyan hola la bilan bogʻliq ha aka eʼlla iga aj a ilganligini
koʻ dik. Qu ʼoni Ka imda kelgan insonning ha aka yoʻnalishi maʼnosini be u chi
koʻplab eʼlla oldinga qa ab ha aka lanish maʼnosiga ega ekanligi maʼlum boʻldi.
Shuningdek, Qu ʼon Ka imda kelgan inson bilan bogʻliq ha aka eʼlla i umumiy
a ishda paygʻamba la , nabiyla bilan bogʻliq boʻlib, xususan, Yusu , Ib ohim
su ala ida ushbu maʼnoga ega boʻlgan koʻplab eʼlla ni uch a ish mumkin. Baʼzi
41
ha aka eʼlla i insonla ning muayyan sin i bilan bogʻlangan. Shuningdek, ushbu eʼlla
ogohlan i ish a xushahaba be ish maʼnosida kelgandi .
ينيوثلا عايش يهيرب روتكود ning "فلاا فرح ينارقلا قايسلا يف اهتلالاد و ميركلا نارقلا يف لاعفا”
ilmiy ishida Qu ʼoni Ka imda kelgan "ا" a ab ali bosi ali ha i bilan boshlangan
ba cha eʼlla ning maʼnola ini koʻ ib chiqqan. ينيوثلا عايش يهيرب روتكود ning ilmiy ishi
نيزلا فطاع حيمس ning “ميركلا نارقلا ظافلا تادرفم ريسفت مجعم” ilmiy ishiga asoslanib
ya a ilgan. Ushbu asa da Qu ʼoni Ka imda kelgan ىتا kelmoq ha aka eʼlining 16 a
seman ikasini sha hlagan
1
.
Oʻzbek ilidagi “kelmoq” ha aka ushunchasini i odalo chi leksemala dan bi i
hisoblanadi. Kelmoq eʼlining “ Oʻzbek ili izohli lugʻa i”da ushbu leksemaning 14 xil
maʼnosi i odalangan
2
.
"عماجلا يناعملا مجعم " izohli lugʻa ida kelmoq ha aka eʼlining 24 a maʼnosi
i odalangan
3
. Ha ikkala ildagi izohli lugʻa la da be ilgan ushbu eʼlla maʼnola ining
miqdo i oʻ asida seza li a q bo . “Oʻzbekcha-A abcha As-Sul on lugʻa ”da esa
kelmoq eʼlining 15 dan oshiq maʼnola i misolla bilan kel i ilgan
4
. Hozi gi a ab
adabiy ili leksikasining deya li ba cha qa lamla ini oʻz ichiga olgan “ميعنلا-An-naʼim”
a abcha-oʻzbekcha lugʻa ida kel i ilgan “kelmoq” ha aka eʼlining 17 a maʼnosi
be ilgan
5
.
Kelmoq eʼlining bosh maʼnosi “yu ish, uchish yoki anspo osi ala i bilan
soʻzlo chi u gan omonga , joyga yoki soʻzlo chi koʻ sa gan, ay gan joyga
yaqinlashmoq, ye moq”
6
. Poezd kelyap i. Yaqinda qaldi gʻoch keladi. Choʻlga su
keldi.
"عماجلا يناعملا مجعم " izohli lugʻa ida kelmoq eʼlining bosh maʼnosi bi o
shaxshning yoki bi o hodisaning kelishi i odalangan. Shu bilan bi ga kelmoq eʼlining
p edlogla bilan bi ga kelishi ay ib oʻ ilgan.
يتام لوعفملاو ، تآ و وهف ، ائايتإو ايتأ ، ينا ، يتأي يلع ىتأ / ب ىتأ / ىتأ- : صخشلا ىتأ و يدعتملل
لاجاع وأ لاجآ اننيب باسحلا موي يتأي فوس .لحو لزن ،لصو ،رضحو ءاج
Oʻzbek ilidagi kelmoq leksemasining bosh semasi anchagina sodda koʻ inishda
boʻlsa-da, mazmunan a ab ilidagi kelmoq leksemasiga oʻla mu o iq keladi.
Kelmoq eʼli aq , asl, ma sum maʼnola ini bildi u chi soʻzla bilan kelganda
“boshlanmoq, ye ishmoq” maʼnosini i odalaydi
7
. Baho keldi. Qish keldi. Pax a e imi
ma sumi keldi. Kuza ishla imiz ja ayonida a ab ilida bunday hola ni uch a madik.
A ab ilida aq , asl, ma sumga nisba an ادب yoki ادتبا (boshlamoq, boshlanmoq) yoki
eʼlla i kelmoq maʼnosida qoʻllanadi. A ab ilidagi ىتا eʼlining sinonim maʼnodosh
eʼlla idan bi i ءاج bilan ham kelishini mumkin. عيبرلا ءاج baho keldi
8
.
Oʻzbek ilidagi kelmoq eʼlining bosh maʼnosining xos semala idan “chiqqan
joyiga qay ib kelmoq, qay moq”di . Ha, ay gandek, qudangiznikiga yubo gan
kishingiz keldimi? (A.Qodi iy)
1
ينيوثلا عايش يهيرب روتكود "فلاا فرح ينارقلا قايسلا يف اهتلالاد و ميركلا نارقلا يف لاعفا"
2
O’zbek ilining izohli lug’a i.-M.: Rus ili.-1981.-1j.
3
"عماجلا يناعملا مجعم "
4
“O’zbekcha-a abcha As-Sul on lug’a i”, “Hilol nash ”MCHJ nash iyo i,Toshken -2011.
5
“ميعنلا-An-na’im” a abcha-o’zbekcha lug’a i, - Toshken -2003.
6
O’zbek ilining izohli lug’a i.-M.: Rus ili.-1981.-1j.
7
O’zbek ilining izohli lug’a i.-M.: Rus ili.-1981.-1j.
8
O’zbek ilining izohli lug’a i.-M.: Rus ili.-1981.-1j.
42
Oʻzbek ilidagi kelmoq eʼlining “chiqqan joyiga qay ib kelmoq, qay moq”
maʼnola i a ab ilida با / رك /داع /عجر - qay moq, chiqqan joyiga qay ib kelmoq eʼlla i
bilan i odalanadi.Masalan;
U yu iga qay ib keldi- هنطو ىلا عجر /هنطو ىلا داع
O oz, o ushga nisba an “eshi ilmoq” semasi kelmoq leksemasining bosh
maʼnosi qa o iga ki i iladi: Oyoq o ushi oʻx ab, na igi yoqdan us a Olimning o ushi
keldi (A.Qodi iy).
A ab ilida esa, o ozga nisba an majhul nisba dagi eshi ilmoq semasi emas, balki
aniq nisba dagi eshi moq semasi qoʻllanadi. Biz bunga Qu ʼoni Ka imdagi “Sod”
su asining 21 oya i, “Algʻoshiya ” su asining 1 oya i, “Toho”su asining 9 oya la ini
misol qilishimiz mumkin. Bi oq, shunisi eʼ ibo ga molikki, ushbu oya ning ingliz
ilidagi a jimasida ىتا kelmoq eʼli eshi moq
1
maʼnosida , oʻzbek ilidagi a jimasida
“xaba keldi”
2
maʼnosida a jima qilingan. Shuni qoʻshimcha qilib ay ishimiz
mumkinki, ينيوثلا عايش يهيرب روتكود ning فرح ينارقلا قايسلا يف اهتلالاد و ميركلا نارقلا يف لاعفا
"فلاا” ilmiy ishida Qu ʼoni Ka imda kelgan "ا" a ab ali bosi ali ha i bilan boshlangan
ba cha eʼlla ning maʼnola ini koʻ ib chiqqan. Shu jumladan kelmoq “ىتا” ha aka
eʼlini ham sha hlagan. Qu ʼoni Ka imda kelmoq eʼlining 17 a maʼnosidan 8
maʼnosini eshi moq semasini kel i ib oʻ gan hamda oya la dan misolla kel i gan.
Oʻzbek ilidagi paydo boʻlmoq, nasib boʻlmoq, qisma iga , boshiga ushmoq
semala i kelmoq leksemasining maʼnosini be adi
3
. Masalan, Qaygʻu ke ib, shodlik
keldi. Unga bax keldi. Bizga omad keldi.
Ammo a ab ilidagi ىتا eʼli ushbu qa o dagi aqa gina paydo boʻlmoq maʼnosini
oʻz ichiga qam ab oladi. Nasib boʻlmoq, qisma iga, boshiga ushmoq maʼnola ini esa,
aynan a ab ilidagi ek i alen soʻzla i o qali i odalash mumkin. Masalan, u menga
ka a qu onch olib keldi
4
- /ينرس/ يل اريبك ارورس ) بلج ( ثدحا
Is ak qoʻshimchala i –gi(-ki,-qi), -gu (-gʻu,-qu) a egalik qoʻshimchasini olgan
eʼl shakli bilan bi ikkanda shu eʼl bildi gan ha aka ni baja ish is agini bildi adi
5
.
Koʻ gim keldi, kulgisi keldi. A ab ilida esa, biz bu hola ni is ak maylini hosil qilish
uchun qoʻllaniladigan maxsus modal eʼlla hamda yuklamala o qali i odalaymiz.
Masalan,uyqusi kelmoq
6
–ماني نا دارا
Oʻzbek ilidagi e aziga ushmoq, olinmoq, oʻgʻ i kelmoq maʼnosidagi eʼlla
7
.
Bu pulga koʻp na sa keladi. Oʻzbek ilidagi kelmoq eʼli e aziga ushmoq, olinmoq,
oʻgʻ i kelmoq semala iga oʻgʻ i kelsa, a ab ilida esa, e aziga ushmoq, olinmoq, mos
kelmoq eʼlla i ىتا kelmoq eʼli bilan i odalanmaydi. Ushbu maʼnola ni a ab ilidagi
aynan mu o iq ek i alen o qali i odalashimiz mumkin. Shu bilan bi qa o da, “As-
Sul on oʻzbekcha-a abcha lugʻa ”ida oʻgʻ i kelmoq eʼlining 10 a maʼnosi misolla
bilan kel i ilgan. Masalan:
Toʻgʻ i kelmoq- //هجوب اهجو لباق / هجاو //)لاسم بوثلا( قفاو /بسان /قباط /ل حلص /ب قلا
رطضا
1
The Holy Qu an. – India: Goodwo d Books, 2017
2
Muhammad Sodiq Muhammad Yusu Qu ’oni Ka im
3
O’zbek ilining izohli lug’a i.-M.: Rus ili.-1981.-1j.
4
As-Sul on”O’zbekcha-a abcha lug’a , “Hilol nash ”MCHJ nash iyo i,Toshken -2011.-566b
5
O’zbek ilining izohli lug’a i.-M.: Rus ili.-1981.-1j.
6
Ib ohimo N.,Hasano B.,Musaye O.,Ib ohimo B.,O’zbekcha-a abcha lug’a .-Toshken ,2000
7
O’zbek ilining izohli lug’a i.-M.: Rus ili.-1981.-1j.
43
Bu senga oʻgʻ i kelmaydi- كب قيلي لا اذه
Bu poya zal unga oʻgʻ i keldi- / همدق دق ىلع ءاذحلا اذه ناك / همدق قفاو ءاذحلا اذه
U oʻgʻ i kelgan joyda uxlab ke a e adi- قفتا ام ثيح ماني
U ki obning oʻgʻ i kelgan joyini ochdi- قفتا ام ثيح باتكلا حتف
Toʻgʻ i sening oldingga keldim- ةرشابم كيلا تيتا
Bi inchi sen ab jumaga oʻgʻ i keladi- موي لوليا نم لولاا مويلا )قفاو ( قداص
ةعمجلا
Unga buni qilish oʻgʻ i kelib qoldi- كلذ لمعي نا هيلع ناك / كلذب مايقلا ىلا رطضا
U joʻnashga oʻgʻ i kelyap i- ليحرلا ىلا رطضيس
Oʻzbek ilidagi kelmoq eʼli hajm, oʻlcho , miqdo bildi u chi soʻzla bilan
bi ikkanda , shaxs yoki p edme ning shu soʻzla bildi gan oʻlcho yoki miqdo
da ajasida ekanligini bildi adi. Gʻoz besh kilo keladi, e akning balandligi-15-16 me
keladi, ha bi olma kop okdek
keladi. A ab ilida esa, bu hola kuza ilmaydi. Ushbu
maʼnola ni a ab ilidagi aynan mu o iq ek i alen o qali i odalashimiz mumkin.
Masalan,
baliq uch kilog am keladi; -
1
تامارغوليك ةثلاث ةكمسلا نزت
يسايقم ىلع سيل صيمقلا اذه - Bu koʻylak mening oʻlchamimga oʻgʻ i kelmas ekan
Joʻnalish kelishigi eʼldagi ay im soʻzla bilan bi ikkanda shu soʻz bildi gan
na saning bayoniga, izohiga, muhokamasiga oʻ ish maʼnosini bildi adi
2
. Endi
Boʻ aning us idagi ana i gapga kelsak, bu uhma edi. S.Ahmad. Hukm. Endi pax ani
nimaga kuzda so may, yozda so ayo ganiga kelsak, buning agida gap koʻp.
A ab ilida ىتا eʼli يف p edlogi hamda ام yuklamasi bilan bi ga kelganda, u
gapda qisman izoh, bayon maʼnosini bildi adi.
Shuningdek, oʻ in-pay kelishigi maʼnosidagi يف p edlogi ءاج eʼli bilan bi ga
bi ikib kelganda, bi o - bi oqea-hodisani i odalsh maʼnosini bildi adi. Masalan, دق و
ناسنلال ةرورض ةقادصلا نا لاثملاا يف ءاجMaqolla da ay ilishicha, doʻs lik inson uchun
ke akdi .
ىتاي ام na ba dagi; ىتاي امك quyida kel i ilganidek;
Joʻnalish kelishidagi eʼldagi ay im ma hum soʻzla bilan bi ikib, shu soʻz
bildi gan ushunchaga e ishishni, uni oʻgʻ i deb bilishni i odalaydi. Qanday ik ga
keldingiz? Men shunday xulosaga keldim.
A ab ilida bunday hola kuza ilmaydi.
Ushbu maʼnola ni a ab ilidagi aynan mu o iq ek i alen o qali i odalashimiz mumkin
. Masalan;
Bu ik miyamga keldi- ترطخ / ةركفلا هذه لابب يل ترطخ / رطاخلا يل رطخ / ةركف يل ترطخ
ةرطاخملا هذه ينهذ ىلع
Bi xulosaga kelmoq- جتنتسا / جاتنتسا ىلا لصوت
Chiqish kelishigi eʼlidagi shaxs bildi u chi soʻzla bilan bi ikkanda, bi o xa i-
ha aka ning shu soʻz bildi gan shaxs baja ishini bildi adi
3
. Masalan, bu ish sendan
kelgan. – Sidiqjonning angi boʻza ib ke i… Men dayus emasman! Bunaqa
qoʻshmachilik sizla dan keladi. (A.Qahho , Qoʻshchino chi oqla i)
Ushbu hola da oʻzbek ilida “kelmoq” eʼli zami ida muayyan ha i- ha aka ni
amalga oshi ishga qodi lik maʼnosi ham qisman ma jud boʻladi. Bi oq a ab ilida
1
Ib ohimo N.,Hasano B.,Musaye O.,Ib ohimo B.,O’zbekcha-a abcha lug’a .-Toshken , 2000.
2
O’zbek ilining izohli lug’a i.-M.: Rus ili.-1981.-1j.
3
O’zbek ilining izohli lug’a i.-M.: Rus ili.-1981.-1j.
44
bunday hola aqa gina qilmoq, baja moq maʼnosini angla u chi ىتا eʼli bilan
i odalanadi. Shu bilan bi ga, a ab ilidagi ىتا – kelmoq eʼli qoʻshimcha a shda qila
olmoq- عاطتسا maʼnosini be maydi.
Chiqish kelishigi eʼldagi soʻzla bilan bi ikib, shu soʻz bildi gan na sa haqida gap
bo ishini yoki gapi ish ke akligini bildi adi
1
. Masalan, qani choydan kelining, qu uq
gapni qoʻying, ishdan keling. Bi i boʻgdan kelsa, bi i ogʻdan keladi. Ma al.
A ab ilida esa, bunday eʼlla oʻzining mu o iq ek i alen i bilan i odalanadi.
Belgi, xususiya bildi u chi ay im soʻzla bilan bi ikkanda “boʻlmoq” maʼnosini
bildi adi. Su siz sigi suzogʻon keladi. Maqol . O joni o juda eslik keladi.
M.Ismoiliy,Fa gʻona .o.
A ab ilida ىتا eʼli راص yaʼni boʻlmoq,yuz be moq , sodi boʻlmoq, aylanmoq
eʼli maʼnosida kelishi mumkin, bunda ushbu eʼl i odalab kelayo gan belgi-xususiya
ushum kelishigida noaniq hola da keladi. Qu ʼoni Ka imning Yusu su asining 93 –
oya ida shunday keladi: “ وقلاف اذه يصيمقب اوُبهذاه اًريصب ِتأي يبأ هجو ىلع ”
“Mening mana bu koʻylagimni olib bo ib, o amning yuziga ashlangiz, koʻzi
ochilu .”
اريصب لبق نم ناك اذا اريصب عجري وا ، ريصب وهو يلإ تأي دارملا وا اريصب ريصي يأ ، اريصب ِتأي ”
ينيوثلا عايش يهيرب روتكود ushbu oya dagi تاي kelmoq eʼlining aylanmoq- راص
maʼnosida kelishini shunday izohlaydi. Yaʼni u koʻ adigan boʻldi, bundan mu od u
mening oldimga koʻzi ochilgan holda (koʻ adigan ) yoki u huddi a aldagidek, koʻzi
ochilib qay adi.
Biz oda da ىتا eʼlini kelmoq maʼnosida oʻ ganganmiz. Bi oq ushbu oya da ىتا
eʼli راص eʼli (boʻlmoq, sodi boʻlmoq, aylanmoq) maʼnosida kelgan.
II-shaxs buy uq eʼlida (kel,keling) daʼ a , chaqi iq,undash,qis ash kabi
maʼnola ni bildi adi. Kel, gapingni qoʻyʼchi, o qa -po qa ing bo mi? Gʻ.Gʻulom,
Shum bola. Keling , hazilingizni qoʻying, illani chaqi ib be ing. La i ala
A ab ilida bunday hola kuza ilmaydi. Ushbu maʼnola ni a ab ilidagi aynan
mu o iq ek i alen o qali i odalashimiz mumkin.
Masalan, kel, oʻzing kelib koʻ
2
- جرفت لاعت
biznikiga yana kelib u ing - ديدج نم انرز
keling anishamiz - فراعتنل
kelingla andijoncha osh pishi amiz - ! ةيناجيدنا ةروصب يراخبلا زرلاا خبطن انوعد
keling dangal gaplashamiz- !ةحارصب ملكتن انوعد
kel bu ye dan ke aylik (ke amiz)- انه نم بهذنلف
Oʻzbek ilida kelmoq eʼli azeologik ibo ala a kibida ham qoʻllanilishi
mumkin. Masalan, joʻnalish kelishigi qoʻshimchasini olgan ay im soʻzla maʼnola i
aqqoslanayo gan eʼlla bilan kelganda , ibo a hosil qiladi
3
: Uni koʻ gan zaho iyoq
esimga keldi (A.Qahho )
A ab ilida esa, bunday hola da mu o iq ek i alen la qoʻllanadi. Masalan,
bu xaba ni eshi iboq yu ak la zaga keldi
4
- ءابنلاا هذه عامس درجمل بلقلا عطقت
koshki yoshlik qay ib kelsa- دوعي بابشلا تيل
1
O’zbek ilining izohli lug’a i.-M.: Rus ili.-1981.-1j.
2
As-Sul onO’zbekcha-a abcha lug’a , “Hilol nash ”MCHJ nash iyo i,Toshken -2011.-443b
3
Shabano D.K.Tu k a o’zbek illa ida aol ha aka e’lla ining seman ikasi.-Toshken ,2017
4
“As-Sul on”O’zbekcha-a abcha lug’a , “Hilol nash ”MCHJ nash iyo i,Toshken -2011.-946b
45
Su ning hidi kelib qolibdi- ءاملا نتنا / ءاملا )حورا ( حورت
Xush kelibsiz !- !كب ابحرم !لاهس و لاها
- i (b) a ishdosh shaklidagi ye akchi eʼl azi asida qoʻllanadi a ha aka ning
ancha ilga idan da om e ayo ganligini bildi adi. Nu ining buy uqla iga soʻzsiz
boʻysunub kelgan. Gulno , hech nima oʻylamasdan oʻ nidan u di. Oybek, Qu lugʻ
qon. Men bu si ni shu choqqacha ichimda saqlab kelayo gan edim, endi ay masam
boʻlmaydi. A.Qahho ,Xo inla
A ab ilida kelmoq eʼli bunday maʼnoni i odalamaydi. Mazku maʼnoni i odalash
uchun shu mazmunni bildi u chi muqobil a ian la dan oydalanish lozim. A ab ilida
bunday hola da امزلا yo damchi eʼli qoʻllaniladi.
O la a baʼzi boshqa soʻzla bilan bi ikib, qoʻshma eʼl yasaydi. Masalan, duch
kelmoq, zoʻ kelmoq, yaqin kelmoq, eng kelmoq. Ushbu maʼnola ni a ab ilidagi aynan
mu o iq ek i alen o qali i odalashimiz mumkin.
Masalan;
Duch kelmoq- يف عقو /قلات / /لباق /دجو / ىقتلا /قلا
Ishda mashaqqa la ga duch kelmoq
1
- لمعلا يف تابوعص قلا
Tasodi an duch kelmoq- ةفاصم لباق / فداص
Men unga klubda koʻp duch kelaman- اريثك يدانلا يف هيقتلا ينا
Duchma-duch kelmoq- فداص /لباق // هجوب اهجو لباق /هجاوت
Ula bi -bi la iga duch kelib qoldila
2
- مهضعب يف اوعقو
Yaqin kelmoq- نم اند /نم برق / نم برتقا
Eng yaqin yoʻldan kelmoq- قيرطلا برقا نم ىتا / برقتسا
Teng kelmoq- ىوتسا
Zoʻ kelmoq- بلغ / ىلع رهظتسا / ىلع بلغت
Yuzaga kelmoq- ققحت //اشن //زرب /ناب /ادب /رهظ
Yangi qiyinchilikla yuzaga keldi-
3
ةديدج تابوعص تاشن
Gʻazabi kelmoq- ىلع طخس /ظاتغا /ظاغنا /ىلع بضغت / ىلع بضغ
Gʻashi kelmoq- لعفنا /جيهت /لعز
Kimgadi gʻashi kelmoq- دحا ىلع ردك
Gʻashi kelgan- لعفنم /جيهتم /لعز /نلاعز
Bas kelmoq- لداع /ىواس
Ba o idan kelmoq- زاف /حجلفا /حجن
Hoja im ba o idan keldi- يتجاح تحجن
Uning ishi ba o idan keldi
4
- هلمع حجن
Bo di-keldi qilmoq- لصتا /سملا //طلاخ /رشاع
Kim bilandi doimiy bo di-keldi qilib u moq- تلااصتا هل تناك / رارمتساب ادحا رشاع
دحاب ةمئاد
Qa indoshlik bo di-keldisi
5
- محرلا ةلص
Dunyoga kelmoq- دوجولا ىلا جرخ // دلو / ايندلا ىلع لط
Yod(i)ga kelmoq- ضرع /حنس /ل رطخ
1
“As-Sul on”O’zbekcha-a abcha lug’a , “Hilol nash ”MCHJ nash iyo i,Toshken -2011.-211b
2
O’sha ye da
3
O’sha asa . - 950b
4
O’sha asa .-77b
5
O’sha asa .-126b
46
Malol kelmoq- ىلع بعص //لما /لم
Qay a-qay a oʻqishlik menga malol kelmaydi- ةءارقلا راركت نم لما لا
Quloqqa malol kelmoq - هنذا شدخ
Aga sizla ga malol kelmasa
1
…- /مكلضف نم /.... ف مكيلع ائبع نكي مل اذا
Rahm (i) kelmoq- محر //عم رعش / ىلع قفش /ىلع فطع /ىلع فطعت
Rahmi kelmaganga (qilmaganga) ahm qilinmas- محري لا و محري لا نم
Us un kelmoq- قاف / ىلع قوفت / /ىلع بلغ /ب رفظ /ب زاف
Hush (i)ga kelmoq-)هدشر( هسفن ىلا باث /قافا /احص / هيعو ىلا داع
U 24 soa ichida hushiga kelmaydi (hushida boʻlmaydi)- نيرشع و عبرا ةدم ائيش يعي لا
ةعاس
Mas hushiga keldi- ناركسلا قافا / ناركسلا احص
Xush kelmoq- !كب ابحرم !لاهس و لاها
Es(i)ga kelmoq / هلابب رطخ //ركذ /ركذت- ضرع /حنس
Esimga kelmabdi-
2
يرطاخب ردي مل
E a kelmoq- ركاب / رداب / ردب
E alab kelmoq- احابص ىتا /حبص
Oʻng(i)dan kelmoq - قفاو /ب قلا /ب قبل /ل حلص
Qoʻl(i)dan kelganicha - / ناكملاا ردقب / ةعاطتسلاا وا ناكملاا ردق ىلع / ةيناكملاا ردق ىلع
عاطتسملا ردقب
Qoʻl(i) dan kelmoq - نا هنكما / نكمت / ىلع ردق / عاطتسا
Gʻolib kelmoq- ىلع بلغت /بلغ
Ha as(i) kelmoq- ىلع صرح // بحا /بح /ىوغ /يوه / ىهتشا /طبغ
Mening bu kishiga ha asim keladi
3
- لجرلا لاح لثم ىنمتا / لجرلا اذه طبغا
Gal(i) kelmoq- ةبون ءاج
Endi mening galim (na ba im) ) keldi
4
(- يرود نلاا /يتبون تءاج
Galalashib kelmoq-
5
اجاوفا )ءاج( ىتا
Hayajonga kelmoq
6
- قلق /برطضا //راث //جاتها /جاه /جيهت
Fu sa (i) kelmoq
7
- ناولاا نا
La zaga kelmoq- رعشقا /فجترا /دعترا /شعترا / /لقلقت /عزعزت
Qay ib kelmoq- با / رك /داع /عجر
Hid kelmoq- هتحئار ترشتنا /حاف
Gulla ning hidi kelyap i- رهزلا حوفي
Tu unning hidi kelyap i- ناخدلا حوفي
Su ning hidi kelib qolibdi- ءاملا نتنا / ءاملا )حورا ( حورت
Vaq (i) kelmoq / تقولا ناح / ىتا / نا
Ye ib kelmoq ناكملا درو /غلب / لصو
Mos kelmoq / قباط /بسات / قلا
Yoʻqlab kelmoq- هتيؤرل ءاج /هتيؤرل ىتا //نع ربختسا //راز/داع /دقتفا /دقفت
Sizni sogʻindim shunga sizni yoʻqlab keldim - كتيؤرل تيتا كلذل و كيلا اقاتشم تنك
1
“As-Sul on”O’zbekcha-a abcha lug’a , “Hilol nash ”MCHJ nash iyo i,Toshken -2011.-465b
2
O’sha asa .-230b
3
O’sha asa . - 285b
4
O’sha asa .-251b
5
“As-Sul on”O’zbekcha-a abcha lug’a , “Hilol nash ”MCHJ nash iyo i,Toshken -2011.-251b
6
O’sha asa .87b
7
O’sha asa ..-223b
47
Xulosaga kelmoq- جتنتسا / جاتنتسا ىلا لصوت
Olib kelmoq- دروتسا /بلجا /بلج //ىدا /ببس /ثدحا //رضحا /ب ىتا /ب ءاجا /ب ءاج
Bu yaxshilikka olib kelmaydi- ريخ ىلا يدؤي لا اذه
Tosh olib kelmoq- رجحب ءاج /رجحب ىتا
Che -eldan molla ni ( o a la ni ) olib kelmoq- جراخلا نم عئاضبلا )بلج( دروتسا
Bolani uyga olib kelmoq- تيبلا ىلا لفطلاب ءاج
Bizga ikki po s kabob olib keling- بابك نم نيقبط انل )بلجا( بلجا
O a kelmoq- ةفا هتباصا /فا
Shaha ga qu gʻoqchilik (qaha chilik) keldi- ةحق نم ةفا اهتباصا / دلابلا فا
Poch a kelmoq- تلاسارم درو
Qa shilikka duch kelmoq- ةمواقملا هجاو
Siyosa qa shilikka duch keldi- ةمواقملا ةسايسلا تهجاو
Qah i kelmoq- ظاغنا /ظاتغا / ظيغت /ىلع طخس /ىلع بضغت /ىلع بضغ
Kun o alab kelmoq- اموي هكرت و اموي هاتا / بغ
ينيوثلا عايش يهيرب روتكود ning "فلاا فرح ينارقلا قايسلا يف اهتلالاد و ميركلا نارقلا يف لاعفا”
ilmiy ishida Qu ʼoni Ka imda kelgan "ا" a ab ali bosi ali ha i bilan boshlangan
ba cha eʼlla ning maʼnola ini koʻ ib chiqqan. Shu jumladan kelmoq “ىتا” ha aka
eʼlini ham sha hlagan.
Xulosa qilib ay amizki, oʻzbek ilidagi “kelmoq” ha aka eʼlining a ab ilida
i odalanishida, oʻxshash a a qli jiha la ma jud. Oʻzbek ilida ushbu ha aka eʼlining
bosh semasi anchagina sodda koʻ inishda boʻlsada, mazmunan a ab ilidagi “kelmoq”
leksemasiga mos keladi. Oʻzbek ilida ushbu eʼl oʻzi qa a ilgan obyek ning, asosan,
ushum, oʻ in-pay , chiqish a joʻnalish kelishikla ida kelishini alab qilsa, a ab ilida
ula ushum kelishigi yoki muayyan kelishik maʼnosini be u chi p edlog bilan
i odalanadi. Oʻzbek ilidagi “kelmoq” eʼliga xos baʼzi maʼnola ni i odalashda,
ula ning aynan a abcha muqobil a ian ini qoʻllash lozim boʻlsa, baʼzi hola la da esa
oʻzbek ilidagi ushbu ha aka eʼlining angla gan maʼnola i a ab ilida ham, aynan
“kelmoq” eʼli bilan i odalanadi, bi oq ushbu hola da a ab ilida “kelmoq” maʼnosini
be u chi sinonim eʼlla dan ku ilgan maʼnoni i odalo chi aynan bi eʼlni anlash
lozim. Oʻzbek ilidagi ha aka eʼlining is ak a egalik qoʻshimchala ini olgan eʼl
shakli bilan bi ikkan koʻ inishi a ab ilida modal soʻzla , yuklamala yo damida
i odalanadi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. ينيوثلا عايش يهيرب روتكود فلاا فرح ينارقلا قايسلا يف اهتلالاد و ميركلا نارقلا يف لاعفا"
2. "عماجلا يناعملا مجعم "
3. Oʻzbek ilining izohli lugʻa i.-M.: Rus ili.-1981.-1j
4. “Oʻzbekcha-a abcha As-Sul on lugʻa i”, “Hilol nash ”MCHJ
nash iyo i,Toshken -2011
5. “ميعنلا-An-naʼim” a abcha-oʻzbekcha lugʻa i,Toshken -2003
6. Qu ʼoni Ka im Ingliz ili a jimasi
7. Muhammad Sodiq Muhammad Yusu Qu ʼoni Ka im
8. Ib ohimo N.,Hasano B.,Musaye O.,Ib ohimo B.,Oʻzbekcha-a abcha
lugʻa .-Toshken ,2000
9. Shabano D.K.Tu k a oʻzbek illa ida aol ha aka eʼlla ining seman ikasi.-
Toshken ,2017
