52
INGLIZ VA OʻZBEK MATNLARIDA XIYAZM (CHIASMUS)NING
LINGVOKULTUROLOGIK FUNKSIYALARI VA MADANIY MAʼNO
SHAKLLANISHIDAGI SIGNIFIKANT USLUBLARI
Xayda o a Muni a Oʻ ki qizi,
Toshken da la anspo uni e si e i ayanch dok o an i,
O ien al uni e si e i s ajyo -oʻqi u chisi
muni axayda o [email protected]
Anno a siya. Ushbu maqolada ingliz a oʻzbek ma nla ida xiyazm
(chiasmus)ning ling okul u ologik unksiyala i ahlil qilinadi. Xususan, xiyazm
sanʼa ining madaniy maʼno ya a ishdagi ahamiya i a uning es e ik aʼsi chanlikni
kuchay i ishdagi oʻ ni koʻ ib chiqiladi. Ingliz adabiyo ida xiyazm koʻp oq i o ik kuch
a siyosiy-nu qiy uslubda qoʻllanilsa, oʻzbek sheʼ iya ida u koʻpincha li izm a milliy
uhni i odalashda namoyon boʻladi. Maqolada ikki adabiyo namunala i qiyosiy ahlil
asosida solish i ilib, umumiy a a qli jiha la aniqlanadi. Xiyazm o qali il bi likla i
oʻza o madaniy konno a siyala ya a ib, ling okul u ologik a akku ni shakllan i ishga
xizma qilishi asoslab be iladi. Tadqiqo na ijala i badiiy ma nla dagi ling os ilis ik a
ling okul u ologik osi ala ning ilmiy alqiniga yangi yondashu la ni akli e adi.
Kali soʻzla : xiyazm, badiiy ma n, asi chanlik, es e ika, adabiy sanʼa ,
ling okul u ologiya, s ilis ik ahlil.
Abs ac . This a icle analyzes he linguocul u al unc ions o chiasm
(chiasmus)in English and Uzbek ex s. In pa icula , he impo ance o he a o chiasm
in c ea ing cul u al meaning and i s ole in enhancing aes he ic imp essionabili y a e
conside ed. In English li e a u e, chiasm is used in a mo e he o ical powe and
Poli ico-o a o y s yle, while in Uzbek poe y i is o en mani es ed in he exp ession o
ly icism and na ional spi i . In he a icle, he samples o he wo li e a u e a e
compa ed on he basis o compa a i e analysis, and gene al and di e en aspec s a e
de e mined. I is based on he ac ha language uni s, h ough chiasm, c ea e c oss-
cul u al conno a ions and se e o o m linguocul u al hinking. The esul s o he s udy
o e new app oaches o he scien i ic in e p e a ion o linguis ic and linguocul u al
means in a is ic ex s.
Keywo ds: chiasm, a is ic ex , Imp essionism, aes he ics, li e a y a ,
linguocul u ology, s ylis ic analysis.
Xiyazm e mini XIX as da ling is ika aniga ki ib kelgan boʻlsa-da, uning
mazmuni qadimdan buyon, xususan diniy manbala da keng uch aydi a an ime abola,
an ime a ezis hamda an ime alepsis kabi ushunchala bilan bogʻlangan. Ushbu igu a
il bi likla ini pa allel a zda joylash i ishi bilan bi ga, maʼno qa ama-qa shiligi hamda
sabab-oqiba munosaba ini kuchay i adi. Aslida xiyazmning asosiy xususiya i AB/BA
shaklidagi simme ik uzilishdi , bi oq badiiy ma nda u mu akkab oq uslubiy
a ian la da ham namoyon boʻlishi mumkin. Masalan, “ a anim menga nima be di deb
emas , men a animga nima be dim deb yasha” kabi misolda soʻzla ning simme ik
53
shaklda oʻ in almashinishi a maʼno oʻzga ishiga uch ayo ganligini aʼsi li uslubda
be ilayo ganini koʻ ishimiz mumkin.
Bizning ik lash uslubla imiz, muammola ni hal qilish a mahsulo ya a ish
ja ayonimizga ka a aʼsi koʻ sa adi hamda aql-id okimiz qanday ishlashini aks e i adi
[1].
Xiyazmla — bu eska i a ibda il bi likla ini ak o lashdan ibo a boʻlgan nu qiy
sanʼa shaklla idi . U klassikla omonidan yunoncha χ ha iga oʻxshashligi sababli shu
nom bilan a algan, chunki bu ha xochni i odalaydi “Chiazmus” a amasi i o ikaga
xosdek uyulsa-da, aslida bu uslub hamma uchun anish boʻlib, masalan, quyidagi
maqolla da yoki mashhu iq ibosla da uch aydi: yeyish uchun yashama, yashash uchun
ye yoki yu senga nima be a olishi haqida emas, sen yu uchun nima qila olishing
haqida oʻyla [2].
Xiyazm (chiasmus) qadimiy i o ik sanʼa si a ida an ik da manbala ida oʻz
i odasini opgan. A is o el a K in ilian kabi klassik i o ikachila bu igu ani nu qning
aʼsi chanligini oshi ishda muhim osi a si a ida baholaganla . Ula ning aʼ i ida
chiasmusning asosiy xususiya i – elemen la ning oʻza o eska i a ibda joylashu i a
shu o qali man iqiy hamda emo sional u gʻu be ilishidi [3]. Qadimiy diniy ma nla da
a alsa iy isolala da bu igu a keng qoʻllanilib, qa ama-qa shi ushunchala o qali
inglo chi yoki oʻqu chiga kuchli psixologik aʼsi koʻ sa gan.
XIX as dan boshlab chiasmus ling is ik e min si a ida ilmiy muomalaga ki ib,
s ilis ika a adabiyo shunoslik doi asida mun azam adqiq qilina boshlandi. Gʻa b
adabiyo shunosligida, xususan, ingliz ilidagi izlanishla da chiasmus koʻp oq siyosiy
nu qla , i o ik chiqishla hamda badiiy ma nla da es e ik aʼsi chanlikni
kuchay i u chi osi a si a ida oʻ ganilgan [4]. Shu bilan bi ga, u koʻpincha an i ezis a
pa allelizm bilan bogʻliq holda ahlil qilinib, ma nda mu ozana , qa ama-qa shilik a
sababiy bogʻlanishla ni hosil qilu chi kons uk i bi lik si a ida a si lanadi.
Oʻzbek adabiyo ida esa chiasmus a amasi be osi a keng qoʻllanmagan boʻlsa-da,
sheʼ iya da uning mazmuniy a s uk u a iy koʻ inishla i ez- ez uch aydi. Mum oz
sheʼ iya da zid maʼnoli ushunchala ning simme ik a zda joylash i ilishi o qali li izm
a badiiy ob azlilik kuchay i ilgan [5]. Zamona iy oʻzbek sheʼ iya ida ham chiasmus
oʻzining emo sional a ling os ilis ik azi ala i bilan madaniy maʼnola ni
shakllan i ishda muhim oʻ in u adi [6].
Soʻnggi yilla da ling okul u ologik yondashu asosida chiasmusning na aqa
s ilis ik, balki madaniy maʼno ya a ishdagi unksiyala i ham eʼ ibo ga olinmoqda.
Chunki qa ama-qa shi ushunchala ning eska i a ibda joylash i ilishi milliy
men ali e , es e ik qad iya la a madaniy konno a siyala ni yuzaga chiqa adi .Bu
jiha dan ingliz a oʻzbek adabiyo idagi chiasmusni qiyosiy ahlil qilish, uning
ling okul u ologik xususiya la ini ochib be ish na aqa ilshunoslik, balki
madaniya shunoslik a a jimashunoslik uchun ham dolza b hisoblanadi.
Shunday qilib, ma jud adqiqo la chiasmusning i o ik a s ilis ik jiha la ini
oʻ gangan boʻlsa-da, uning ingliz a oʻzbek sheʼ iya i kon eks ida ling okul u ologik
ahliliga ye a licha eʼ ibo be ilmagan. Mazku maqola aynan shu ilmiy boʻshliqni
oʻldi ishga, chiasmusning madaniy maʼno shakllanishidagi ahamiya ini aniqlashga
xizma qiladi.
54
Ushbu adqiqo ning me odologik asosini qiyosiy- ahliliy a ling okul u ologik
yondashu ashkil e adi. Xiyazmning (chiasmus) ingliz a oʻzbek sheʼ iya ida
qoʻllanishi, ula ning seman ik yuklamala i hamda madaniy maʼno shakllanishidagi
unksional oʻ ni aniqlashda quyidagi bosqichla dan oydalanildi:
1. Ma n anlash a ko pus shakllan i ish. Ingliz sheʼ iya idan U.Bleyk, T.S.Elio ,
U.Shekspi kabi shoi la asa la idan namunala hamda oʻzbek adabiyo idan A.Na oiy,
Gʻ.Gʻulom, E.Vohido a boshqa ijodko la ning ma nla i qiyosiy ko pus si a ida
anlab olindi.
2. Ling opoe ik ahlil. Tanlangan ma nla dagi xiyazm namunala ining poe ik
xususiya la i, ula ning ob azlilik da ajasi, es e ik aʼsi kuchi hamda badiiy ma n
ichidagi sin ak ik- unksional oʻ ni aniqlanadi.
3. Ling okul u ologik yondashu . Xiyazmla o qali madaniy qad iya la ning aks
e ishi, xalq men ali e i, milliy imsolla a amzla ning seman ik i odalanish ja ayoni
ahlil qilinadi.
4. Qiyosiy ahlil. Ingliz a oʻzbek sheʼ iya idagi xiyazmning qoʻllanish usulla i,
madaniy konno a siyala i hamda unksional oʻxshash a a qli jiha la i aniqlanadi.
5. Disku si ahlil elemen la i. Sheʼ iy ma nla ning kon eks i a ula ning
oʻqu chi ongida uygʻo adigan madaniy-asso sia i bogʻlanishla i ham koʻ ib chiqiladi.
Tadqiqo da omida desk ip i , qiyosiy- ahliliy, in e p e a i usulla dan
oydalanildi. Me odologik jiha dan H. Ga dne ning “Mul iple In elligences Theo y”
(1999) [7], M.Dub eme zning chiasm boʻyicha ilmiy qa ashla i (2013) [8], hamda
ling okul u ologiya boʻyicha mahalliy a xo ijiy adqiqo chila ning ishla i ayanch
nuq a si a ida anlandi.
Tadqiqo na ijala i shuni koʻ sa diki, xiyazm (chiasmus) ingliz a oʻzbek
sheʼ iya ida u li ling opoe ik a ling okul u ologik unksiyala ni baja adi. Ingliz
sheʼ iya ida u, asosan, qa ama-qa shi ushunchala ni kuchay i ish, d ama ik aʼsi ni
oshi ish hamda indi idual poe ik uslubni shakllan i ishda qoʻllaniladi. Masalan,
T.S.Elio a U.Shekspi asa la ida xiyazm oʻqu chi eʼ ibo ini seman ik keskinlikka
qa a ish osi asi si a ida xizma qiladi.
Oʻzbek sheʼ iya ida esa xiyazm koʻp oq amziy maʼno, madaniy imsolla a
xalqona qa ashla ni i odalashda muhim ol oʻynaydi. A.Na oiyning asa la ida bu uslub
es e ik uygʻunlik ya a ish, milliy qad iya la ni badiiy shaklda koʻ sa ish bilan uz iy
bogʻliqdi . Shuningdek, zamona iy shoi la da ham xiyazm poe ik aj iba osi asi
si a ida ishla ilmoqda.
Qiyosiy ahlil shuni koʻ sa adiki, ingliz a oʻzbek sheʼ iya ida xiyazmla uzilishi
jiha idan oʻxshash boʻlsa-da, ula ning seman ik yuklamasi a madaniy maʼno
shakllan i ishdagi unksiyala i u licha. Ingliz sheʼ iya ida indi idualizm a d ama izm
kuchli boʻlsa, oʻzbek sheʼ iya ida milliylik, amziylik a es e ik uygʻunlik ye akchi
oʻ in egallaydi.
Bu a qla , bi omondan, madaniy anʼanala ning oʻziga xosligi bilan bogʻliq
boʻlsa, ikkinchi omondan, poe ik a akku ning i ojlanish bosqichla ini ham
koʻ sa adi [9].
Na ijala shuni asdiqlaydiki, xiyazm ling okul u ologik ahlil uchun sama ali
mezon boʻlib, adabiyo shunoslikda ham, a jimashunoslikda ham qoʻllanishi mumkin.
55
Shuningdek, adqiqo koʻ sa diki, xiyazm na aqa poe ik osi a, balki madaniy
maʼno shakllanishining muhim kons uk i usuli si a ida ham baholanishi lozim .Shu
bois, mazku igu a ling is ik a madaniy adqiqo la da alohida ilmiy ahamiya ga ega.
Yuqo idagi ahlilla shuni koʻ sa diki, xiyazm (chiasmus) ingliz a oʻzbek
sheʼ iya ida oʻziga xos ling opoe ik a ling okul u ologik unksiyala ga ega. Ingliz
sheʼ iya ida u, asosan, seman ik qa ama-qa shilikni kuchay i ish, d ama ik aʼsi
ya a ish hamda indi idual poe ik uslubni shakllan i ishda qoʻllaniladi. Oʻzbek
sheʼ iya ida esa xiyazm milliy amzla , xalqona qa ashla a es e ik uygʻunlikni
i odalash osi asi si a ida namoyon boʻladi.
Qiyosiy ahlil na ijala i shuni angla adiki, ikki adabiyo da ham s uk u a iy
oʻxshashlik ma jud boʻlsa-da, madaniy maʼno shakllanishida sezila li a qla ma jud.
Ingliz sheʼ iya ida indi idualizm a d ama izm us un boʻlsa, oʻzbek sheʼ iya ida
milliylik, imsollilik a uhiy-es e ik uygʻunlik ye akchilik qiladi.
Mazku adqiqo , shuningdek, oʻzbek a ingliz adabiyo ida badiiy sanʼa la ning
ling is ik hamda madaniy asosla ini oʻ ganishda yangi is iqbolla ni ochib be adi.
Adabiyo la oʻyxa i:
1. Kao C. Explo ing he ela ionships be ween analogical, analy ical, and
c ea i e hinking // Thinking Skills and C ea i i y. – 2014. – Vol. 13. – Pp. 80–88.
2. Dub eme z M. Chiasmusning ling is ik a i o ik ahlili // Uppsala uni e si e i,
Ling is ika a ilologiya ka ed asi. – Uppsala, Sh e siya.
3. A is o le. On he o ic: A heo y o ci ic discou se (G. A. Kennedy, T ans.).
Ox o d Uni e si y P ess (2007).
4. Dub eme z, M. Au oma ic disco e y o chiasmus in ex s. Uppsala: Uppsala
Uni e si y (2013).
5. Joʻ aye N. Na oiy poe ikasida badiiy sanʼa la . Toshken : Maʼna iya .
6. Yusupo O. Oʻzbek sheʼ iya i a ling opoe ika masalala i. Toshken :
Akademnash (2018).
7. Ga dne H. In elligence Re amed: Mul iple In elligences o he 21s Cen u y.
New Yo k: Basic Books (1999).
8. Dub eme z M. Au oma ic Disco e y o Chiasmus in Tex s. Uppsala Uni e si y
(2013).
9. Ka asik V.I. Yazyko oy k ug: lichnos ʼ, kon sep y, disku s. Volgog ad:
Pe emena (2002).
