59
TURK RASMIY MULOQOTIDA INTERVYU JANRINING
OʻRGANILISHIDAGI YONDASHUVLAR
Tamilla Annaza o a,
O ien al uni e si e i Tilla -2 ka ed asi
u k ili oʻqi u chisi
Anno asiya: Maqolada in e yu jan ining asmiy muloqo dagi oʻ ni a
unksional xususiya la i u li anla nuq ai naza idan ahlil qilingan. In e yu
ins i u sional disku s u i si a ida baholangan hamda uning kommunika i -s uk u
jiha la i, sa ol-ja ob o ma i, asmiylik da ajasi a nu qiy s a egiyala i oʻ ganilgan.
Tu k ilshunosligi doi asida olib bo ilgan adqiqo la asosida asmiy kon eks dagi
in e yula ning ling op agma ik xususiya la i aniqlangan. Ma jud adqiqo la da
me odologik aniqlik, in e yu u la ining belgilanishi hamda ahlil usulla ining izchil
yo i ilmagani aniqlangan. In e yuning asmiy muloqo dagi jan a kommunika i
bi lik si a idagi oli ochib be ilgan.
Kali soʻz: asmiy muloqo , in e yu, disku s, kommunika i disku s,
kommunika i ahlil, asmiy kon eks .
Abs ac : The a icle examines he ole and unc ional ea u es o he in e iew
gen e wi hin o mal communica ion ac oss a ious disciplina y pe spec i es. The
in e iew is conside ed an ins i u ional discou se ype, wi h ocus on i s
communica i e-s uc u al aspec s, ques ion–answe o ma s, deg ee o o mali y, and
speech s a egies. Based on s udies in Tu kish linguis ics, he p agma ic cha ac e is ics
o in e iews in o mal con ex s a e analyzed. A lack o me hodological cla i y,
ypological classi ica ion o in e iews, and analy ical p ocedu es in exis ing esea ch
is iden i ied. The in e iewʼs unc ion as a gen e and communica i e uni in o icial
discou se is ou lined, highligh ing i s signi icance o u he linguis ic and
in e disciplina y s udies.
Keywo ds: o mal communica ion, in e iew, discou se, communica i e
discou se, communica i e analysis, o mal con ex .
In e yu ushunchasi u li sohala nuq ai naza idan a qli aʼ i la ga ega:
so siologik, so sioling is ik, an opologik, ju nalis ik a boshqala . Oʻzbek milliy
ensiklopediyasida mazku ushuncha quyidagicha aʼ i lanadi: in e yu (ing. In e iew
— uch ashu ) — publisis ika jan i boʻlib, ju nalis ning bi yoki bi necha shaxs bilan
dolza b masalala yuzasidan suhba i. U ikki u ga boʻlinadi: 1. Xaba — asosan,
axbo o ye kazish maqsadida oʻ kaziladi; 2. Tahlilda — muhim oqea, hodisa a
hujja la sha hda be iladi. Mazku ishimizda shu aʼ i ga asoslanamiz.
In e yu a uning u la i haqida soʻz bo gach, ushbu muloqo shaklining asmiy
muloqo izimidagi oʻ ni a ahamiya i haqida ham oʻx alish lozim. Rasmiy muloqo
ki obiy uslubla qa o iga ki ib, ogʻzaki nu q shaklida boʻlishi bilan bi ga, yozma nu q
shaklida ham aks e iladi. Rasmiy muloqo majlisla , an anali yigʻilishla dagi
chiqishla , qabul ma osimla i, da la a jamoa a bobla ining maʼ uzala i,
uch ashu la , in e yula a hokazola ni oʻz ichiga oladi. Rasmiy muloqo insonla a o
60
munosaba la ning nihoya da muhim a mu laqo asmiy sohala iga xizma qiladi: da la
hokimiya i a aholi oʻ asidagi, da la la oʻ asidagi, ko xonala , ashkilo la ,
muassasala oʻ asidagi, shaxs a jamiya oʻ asidagi munosaba la .
1
Ayni pay da, asmiy muloqo da mazmunning nihoya da muhimligini inoba ga
olgan holda, bi omondan, ha qanday noaniqlik, u licha alqin qilinish imkoniya ini
is isno qilishi lozim. Boshqa omondan esa, asmiy muloqo ga ma zula doi asining
nisba an cheklanganligi xos. Rasmiy muloqo ning shu ikki xususiya i unda anʼana iy,
ba qa o il osi ala ining mus ahkamlanishiga a nu q qu ilishining maʼlum shakl
hamda uslubla ini ishlab chiqilishiga olib kelgan. Boshqacha ay ganda, asmiy
muloqo quyidagila bilan a si lanadi: nu qning yuqo i da ajadagi a ibga
solinganligi (i oda osi ala i a ula ni qu ish usulla ining belgilangan zaxi asi
ma jud), asmiylik (bayonning qa ʼiyligi; soʻzla oda da oʻzining oʻgʻ idan- oʻgʻ i
maʼnosida qoʻllaniladi, ob azlilik deya li yoʻq, badiiy il osi ala i juda kam holla da
ishla iladi) a shaxsiylikdan xoli boʻlish ( asmiy nu q aniq shaxsiylik a
indi iduallikdan qochadi).
In e yu ushunchasining oʻ ganilganlik da ajasini adqiq qilish ja ayonida uning
quyidagi sohala da ahlil qilinganligining gu ohi boʻldik.
Tilshunoslik sohasida in e yu disku si a kommunika i ahlil qilinib, u
ins i u sional disku s u i si a ida koʻ ib chiqiladi. Unda soʻzlashu s a egiyala i a
ak ikasi, sa ol u la i, ja obla ning uzilishi, nu qiy ak la , muloyimlik da ajasi a
manipulya i mexanizmla ahlil qilinadi. Shuningdek, in e yue a in e yu
be u chining soʻzlashu dagi oli a oʻza o munosaba la i alohida oʻ ganiladi.
P agma ik jiha dan in e yudagi impli si maʼnola , nu qiy maqsadla a kon eks ual
omilla ahlil e iladi. So sioling is ika nuq ai naza idan in e yu u li ij imoiy gu uhla
nu q amaliyo ini oʻ ganish osi asi si a ida qa aladi. Gende , yosh, ij imoiy maqom,
dialek a qla i kabi omilla inoba ga olinadi. Ling os ilis ik a jan hususiya la i ahlil
qilinganda in e yu omma iy, asmiy, ilmiy yoki siyosiy sohala dagi jan si a ida
oʻ ganiladi. Ju nalis ika, siyosa a boshqa sohala dagi in e yu ilining oʻziga xos
xususiya la i ahlil qilinadi. Ju nalis ika a mediakommunika siyala sohasida
in e yu mediama nning asosiy jan i si a ida qa aladi. Uning uzilishi, maqsadli
yoʻnalishi, jamoa chilik ongiga aʼsi koʻ sa ish xususiya la i a sa ol be ish exnikasi
oʻ ganiladi. Axbo o li, po e li, muammoli kabi u li in e yu shaklla i aj a iladi.
So siologiya a madaniya shunoslik sohasida in e yu si a li adqiqo la ning (chuqu
in e yu, okus-gu uhla a h.k.) asosiy usuli si a ida aol qoʻllaniladi. U ij imoiy
oqelik haqida empi ik maʼlumo olish usuli si a ida oʻ ganiladi. Psixologiya a
psixoling is ika sohasida in e yu shaxsiy xususiya la , mo i a siya a emo sional
hola ni ahlil e ishda qoʻllaniladi. Unda ish i okchila ning ogʻzaki a no e bal xa i-
ha aka la iga eʼ ibo qa a iladi. Siyosa shunoslik sohasida in e yu aʼsi koʻ sa ish
osi asi, imidj shakllan i ish a manipulya i exnologiya si a ida ahlil e iladi. Siyosiy
in e yula , ishon i ish s a egiyala i a siyosa chi ob azini ya a ish ja ayonla i
oʻ ganiladi. Bu xususda B inkmann, S., & K ale, S. (2015), Seidman, I. (2019),
Junnie , F., (2024), Белановский, С. А. (2001), Петрова, Л. Е. (2023), Чеховский,
1
Na khodjae a, Khu shida. (2023). Cha ac e is ics o O icial Communica ion Cul u e. Anglis icum. Jou nal o he
Associa ion-Ins i u e o English Language and Ame ican S udies, 13(3), 1-12. h ps://doi.o g/10.58885/ijllis. 13i3.41nk
61
И. В. (2009), Dömbekci, H. A., & E işen, M. M. (2022), Ka ahan, S., Uca, S., &
Güdük, T. (2022), Kekezoğlu, E. (2004), Pola , A. (2022), Tu ancı, E. (2023), Uslu,
F., & Demi , E. (2023), Асамова, У. (2023), Shamsiddino a, D. (2024), Yusupo a, N.
(2023), Ибрагимова, Р. (2022), Худойназарова, Д. (2023) la adqiqo la ga mu ojaa
e ish mumkin. Bu adqiqo la da in e yudan oydalanishning me odologik jiha la i
ba a sil yo i ilmagan, xususan, qaysi u dagi in e yu qoʻllanganligi — chuqu
in e yu, ya im uzilgan yoki oʻliq uzilgan in e yu ekanligi aniq koʻ sa ilmagan;
shuningdek, esponden la ni anlash mezonla i a a ibi hamda olingan ja obla ni
ahlil qilish usulla i haqida ham ba a sil maʼlumo be ilmagan, bu esa adqiqo ni
ak o lash a anlangan usulning ilmiy masalala kon eks ida asoslanganligini
ushunishni sezila li da ajada qiyinlash i adi. Shu oʻ inda aniqlash i ish joiz-ki,
adqiqo imiz ilshunoslik sohasidagi izlanishla ga asoslanadi.
Tu k ilshunosligida in e yu jan i asmiy kon eks da keng qam o li a zda
oʻ ganilmagan boʻlsa-da, bi qa o u k olimla ining ishla i ushbu masalaning
chega ala ini belgilashga yo dam be adi. Ula o qali nu q amaliyo i hamda asmiy
muloqo ning kommunika i hususiya la i yo i iladi. Tadqiqo imizda quyidagi ishla ni
koʻ ib chiqamiz.
Özge Demi elning “A Resea ch On The Di e ences Be ween Business
Nego ia ion S yles O Tu kish And Ame ican Manage s” (manba: De gipa k) nomli
maqolasida in e yu biznes muloqo disku si si a ida alqin qilingan. Unda Tu kiya a
AQSH asmiy doi a akilla i oʻ asidagi muzoka ala uslubla idagi oʻziga xoslikla
ahlil qilingan. Mualli in e yuni empi ik adqiqo usuli si a ida qoʻllaydi, bu esa
biznes muhi ida ishla iladigan asmiy kommunika i modella ning ahlilini amalga
oshi ish imkonini be adi. Muzoka ala da ish i ok e ganla bilan oʻ kazilgan in e yula
o qali dalilla ni kel i ish, uslubiy i oda osi ala i a disku sdagi biznes muloqo doi asi
da ajasidagi a qla aniqlanadi.
1
Dida Aka ning “The mac o con ex ual ac o s shaping business discou se: The
Tu kish case” nomli adqiqo i Tu kiyada asmiy disku s shakllanishiga aʼsi e u chi
madaniy a ins i u sional omilla ni yo i adi. In e yu jan i adqiqo ning ma kazida
u masa-da, ushbu ish o mal kommunikasiya jan la ini, jumladan in e yuni, ahlil
qilish uchun muhim naza iy asos boʻlib xizma qiladi.
2
Çağan Günning “An analysis on he day ime woman alk shows in Tu key” nomli
magis lik disse asiyasi (manba: METU ochiq ku ubxonasi) Tu kiyadagi kunduzgi
ayolla ok-shoula i doi asida olib bo ilgan in e yula ni oʻ ganadi. Tok-shou
koʻngilocha koʻ sa u namunasi boʻlsa ham mualli in e yuning uzilmasi, olla ning
aqsimlanishi a leksik-g amma ik xususiya la ini ahlil qiladi. Tadqiqo da
in e yuning s uk u uzilma iy jiha i nu qiy ak nuq ai naza idan ahlil qilingan.
3
Em e Sey ekning “Tü kiyeʼde İşe Gömülmüşlük Üze ine Yapılan A aş ı mala ın
İçe ik Analizi” nomli maqolasi ishchila ning ishga boʻlgan qiziqishi a ish i okini
oʻ ganishga bagʻishlangan boʻlib, unda in e yu a soʻ o noma asosiy empi ik usulla
1
Demi al, Ö. (2018). A Resea ch On The Di e ences Be ween Business Nego ia ion S yles O Tu kish And Ame ican
Manage s. Ege Akademik Bakış De gisi, 18(2), 199–212. h ps://de gipa k.o g. /en/pub/eab/a icle/499119
2
Aka , D. (2002). The mac o con ex ual ac o s shaping business discou se: The Tu kish case. Resea chGa e.
h ps://doi.o g/10.13140/RG.2.1.3236.4643
3
Gün, Ç. (2006). An analysis on he day ime woman alk shows in Tu key (Magis lik disse a siyasi). Middle Eas
Technical Uni e si y, G adua e School o Social Sciences. h ps://open.me u.edu. /handle/11511/16588
62
si a ida qoʻllaniladi. Mazku ishda mualli in e yuning jan xususiya la iga alohida
eʼ ibo qa a maydi, bi oq in e yu ja ayonida yuzaga kelgan dialogla a nu q
s a egiyala i asmiy disku sni p agmaling is ik a disku si ahlil qilish uchun oydali
manba deb qa aydi.
1
In e yu anla a kibidagi umumiy bi hodisa si a ida oʻ ganilib, disku sning
yuqo ida aʼkidlangan ikki jiha i nuq ai naza idan, kommunika i yondashu doi asida
oʻ ganilgan boʻlsa-da, ula media in e yula , biznes muloqo in e yula i ma zula i
doi asidadi . Koʻ ilgan u k adqiqo chila ining ishla i yoki asmiy shaxsla (masalan,
mansabdo shaxsla , asmiy ekspe la ) bilan oʻ kazilgan haqiqiy in e yula ni ahlil
qilishga qa a ilmagan, yoki in e yu aqa maʼlumo oʻplash usuli si a ida ishla ilgan.
Yaʼni, jan si a ida, uning uzilishi, asmiylik da ajasi, p agma ikasi, olla i, mu ojaa
shaklla i oʻ ganilmagan. Taʼkidlash joizki, in e yu ham bosma ham ogʻzaki
koʻ inishga ega boʻlib, mazku ishimizda in e yuning ogʻzaki u i xususida ik
yu i ildi.
Oʻz-oʻzidan sa ol ugʻilishi mumkin. In e yuni asmiy muloqo kon eks ida
oʻ ganish za u a i nima uchun dolza b? Nima sababdan bu ma zuga mu ojaa qilish
eh iyoji ma jud? Til - bi o oʻqu qoʻllanma yoki bi ki ob koʻ inishida ma jud emas.
U nu qiy jan la yigʻindisi a kibida ma juddi . Ay im holla da uslub, uslubshunoslik
(s ilis ika) deyilishi mukin. Umuman il - nu qning bi u idi . Shu nuq ai naza dan
qa alganda, ilning bi qismi si a ida aks e u chi asmiy muloqo dagi in e yu
hodisasini oʻ ganish u k ilini oʻqi ish amaliyo ini amalga oshi u chi mu axassisla ,
u li asmiy, biznes, ishbila monlik eyningla i ayyo lo chi mu axassisla iga naza iy
a amaliy asos boʻlishi mumkin. Tadqiqo na ijala idan ilmiy izlanishla olib bo ishda,
ilmiy maqolala , isola a oʻqu qoʻllanmala ishlab chiqishda, shuningdek, boshqa
u dagi ilmiy-amaliy izlanishla da sama ali oydalanish maqsadga mu o iqdi .
Shu bilan bi ga, axbo o ni qabul qilish a qay a ishlashda koʻ ish kanali ahamiya i
o di, yozma nu qda ogʻzaki nu q aʼsi i os ida e bal a no e bal komponen la
unksiyala ining qay a aqsimlanishi yuz be di. Shunday qilib, ayni haqiqa ning oʻzi
kommunikasiyaning no e bal komponen ini adqiq qilishga undamoqda, u esa yangi
ilmiy pa adigmala doi asida oʻ ganilayo gan ma kaziy obyek la dan bi iga
aylanmoqda.
Yuqo ida ahlil qilingan manbala shuni koʻ sa adiki, asmiy disku sda in e yu
jan iga oid maxsus adqiqo la hozi cha ye a li emas. Bu jan u li ilmiy ishla da
bil osi a yoki yo damchi komponen si a ida oʻz aksini opgan. Ushbu in e yula
maʼlumo oʻplash usuli si a ida; asmiy muloqo osi asi si a ida; ele izion hamda
ko po a i disku s elemen la i si a ida qoʻllaniladi. Tahlilla u k ilida in e yu
jan ining ling op agma ik ahlili uchun das labki qoʻzgʻalish nuq asi azi asini oʻ adi.
Kelgusida in e yula ni pa aling is ik a kommunika i xususiya la i asosida
chuqu oq oʻ ganish is iqbolla i ma jud.
1
Sey ek, E. (2023). Tü kiye’de İşe Gömülmüşlük Üze ine Yapılan A aş ı mala ın İçe ik Analizi. Iğdı Üni e si esi Sosyal
Bilimle De gisi, (31), 396–412. h ps://de gipa k.o g. / /pub/igdi sosbilde /a icle/1193179
63
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Na khodjae a, Khu shida. (2023). Cha ac e is ics o O icial Communica ion
Cul u e. Anglis icum. Jou nal o he Associa ion-Ins i u e o English Language and
Ame ican S udies, 13(3), 1-12. h ps://doi.o g/10.58885/ijllis. 13i3.41nk
2. Demi al, Ö. (2018). A Resea ch On The Di e ences Be ween Business
Nego ia ion S yles O Tu kish And Ame ican Manage s. Ege Akademik Bakış De gisi,
18(2), 199–212. h ps://de gipa k.o g. /en/pub/eab/a icle/499119
3. Aka , D. (2002). The mac o con ex ual ac o s shaping business discou se:
The Tu kish case. Resea chGa e. h ps://doi.o g/10.13140/RG.2.1.3236.4643
4. Gün, Ç. (2006). An analysis on he day ime woman alk shows in Tu key
(Magis lik disse a siyasi). Middle Eas Technical Uni e si y, G adua e School o
Social Sciences. h ps://open.me u.edu. /handle/11511/16588
5. Sey ek, E. (2023). Tü kiyeʼde İşe Gömülmüşlük Üze ine Yapılan
A aş ı mala ın İçe ik Analizi. Iğdı Üni e si esi Sosyal Bilimle De gisi, (31), 396–
412. h ps://de gipa k.o g. / /pub/igdi sosbilde /a icle/1193179
