133
URDU GAZETASI NUTQIDAGI EVFEMIZMLAR VA TABU LEKSIKASI
Nishano a Lola Axmado na,
O ien al uni e si e i mus aqil adqiqo chisi
lola.usmano a07@mail. u
Anno a siya. Maqolada u du ilidagi gaze a ma nla ida e emizm a abu
leksikasining qo‘llanish xususiya la i ling is ik nuq ai naza dan ahlil qilinadi. Ij imoiy
jiha dan nomaqbul deb opilgan hodisala ni bayon e ishda e emis ik i odala dan
oydalanish ma buo amaliyo ida keng a qalgan. Tadqiqo da o‘lim, siyosiy anqid,
shaxsiy-biologik ja ayonla , sog‘liq a nogi onlik ma zula iga oid leksik bi likla ning
e emis ik a ian la i misolla o qali yo i ib be ilgan. Mualli e emizm a abu
hodisala ining o‘za o munosaba ini ochib be adi.
Kali so‘zla : e emizm, abu, ling is ik ahlil, abu leksikasi, e emis ik i oda.
Аннотация. В статье с лингвистической точки зрения рассматриваются
особенности употребления эвфемизмов и табуированной лексики в газетных
текстах на урду. Применение эвфемистических выражений при освещении
социально чувствительных тем является распространённой практикой в
журналистском дискурсе. В статье анализируются эвфемистические замены
лексических единиц, связанных с темами смерти, политической критики,
физиологических процессов и здоровья. Автор раскрывает взаимосвязь между
эвфемизмами и табуированными языковыми явлениями.
Ключевые слова: эвфемизм, табу, лингвистический анализ, табуированная
лексика, эвфемистическое выражение.
Omma iy axbo o osi ala i, xususan, ma buo nash la i - ayniqsa gaze ala -
jamiya da axbo o ye kazishning asosiy osi asi bo‘lish bilan bi ga, il madaniya ini
shakllan i ishda ham muhim omil si a ida namoyon bo‘ladi. Ha qanday il izimi,
ayniqsa diniy e’ iqodla , u -oda la a madaniy me’yo la ga boy jamiya da, ij imoiy
jiha dan qabul qilinishi mushkul bo‘lgan so‘z a ibo ala ni be osi a qo‘llashdan
saqlanish maqsadida u li il osi ala idan, xususan, e emizmla dan keng oydalanadi.
Bugungi globallashu da ida omma iy axbo o osi ala i, xususan, gaze a nu qi il
o‘zga ishla i a jamiya dagi ij imoiy-psixologik hola la ning i odachisi si a ida muhim
ahamiya kasb e moqda. U du ilidagi gaze ala da e emizmla a abu leksikasining
qo‘llanilishi jamiya ning madaniy, diniy a axloqiy qad iya la ini aks e i adi. Ayni
ma zuni chuqu ahlil qilish o qali u du ili gaze a nu qidagi il osi ala ining
jamiya ga a’si i, ula ning qanday unksional yuklamala ni baja ayo gani, axloqiy
senzu a a il madaniya iga qanday a’si qilayo gani ilk bo o‘ ganilmoqda. Tadqiqo
maqsadi - u du ili gaze a nu qida e emizmla a abu leksikasining qo‘llanilish
xususiya la ini ling is ik nuq ayi naza dan ahlil qilish, ula ning mazmuniy-p agma ik
azi ala ini aniqlash hamda ula ning ij imoiy a madaniy omilla bilan bog‘liqligini
ochib be ish. Tadqiqo azi ala i - e emizm a abu leksikasi ushunchala ining
naza iy asosla ini umumlash i ish; u du ilidagi gaze ala da uch aydigan e emizm a
134
abu so‘zla ni aniqlash a ula ni asni lash; bu il bi likla ining qo‘llanish
kon eks la ini ahlil qilishdan ibo a .
E emizmla - bu ij imoiy, madaniy yoki axloqiy jiha dan nomaqbul deb
hisoblangan i odala ni yumsha ilgan, madaniy mezonla ga mos shaklda bayon e ish
osi ala idi . E emiza siya - bu aqiqlangan na sala haqida - jamiya da ochiq gapi ish
oda iy bo'lmagan na sala haqida gapi ishning yagona usuli [3: 335]. Aksincha, abu
leksikasi deb jamiya omonidan ochiqchasiga qo‘llanilishi nomaqbul sanalgan, oda da
jinsiy, siyosiy yoki diniy mazmunga ega bo‘lgan il bi likla i ushuniladi [5: 35].
Bi qa o ilshunoslikka oid a madaniy adqiqo la da a’kidlanganidek, hozi gi
zamon ilshunosligida keng qo‘llanilayo gan “ abu” a amasi Polineziya o olla i aholisi
omonidan qo‘llaniladigan Tongan ilidan olingan bo‘lib, u “muqaddas”, “daxlsiz”
ma’nola ini angla adi. Bu a ama das lab na aqa qo‘l bilan egish, balki og‘zaki nu qda
i odalash ham man e ilgan muqaddas abia dagi p edme la a hodisala ni bildi gan.
A s aliyalik ilshunosla K.Allen a K.Bu ijla abu leksikasini quyidagi gu uhla ga
aj a adi: 1) inson anasi ishlab chiqa adigan suyuqlik a moddala ; 2) jinsiy a’zola a
u bilan bog‘liq ja ayonla ; 3) kasallik, o‘lim a qo illik (shu jumladan o a baliq
o lash); 4) ay im shaxsla ga, muqaddas ma judo la ga, na sala ga a joyla ga nom
be ish, ula ga mu ojaa qilish yoki eginish, ula haqida mulohaza yu i ish; 5) oziq-
o qa mahsulo la ini yig‘ish, ayyo lash a is e’mol qilish [1: 1]. Tabu so‘zla ha bi
jamiya ning ij imoiy, diniy a axloqiy qad iya la iga bog‘liq holda shakllanadi.
A.Hojiye ning “Ling is ik e minla izohli lug‘a i”da abu so‘ziga quyidagicha a’ i
be ilgan: “Diniy eʼ iqod, i im, qo‘ qish a shu kabila aʼsi ida so‘zning ishla ilishini
cheklash yoki man e ish; ishla ilishida shunday cheklangan, man e ilgan so‘z. Mas.,
chayon so‘zi o‘ nida eshak, o i yo‘q so‘zla ining qo‘llanishi” [6: 101].
“Ling is ik ensiklopedik lug‘a ” asoschila i e emizmla ni “...soʻzlo chiga
nojo‘ya, qoʻpol yoki nomaqbul eshi iladigan so‘zla ning ahloqiy no mala ga mos
kelu chi, emo sional jiha dan ney al soʻzla yoki ibo ala bilan almash i ilishi” deb
asni laydila [4]. A.Hojiye ning “Ling is ik e minla izohli lug‘a i”da e emizm
ushunchasiga quyidagicha a’ i be ilgan: “E emizm (g ek. euphemismos < eu -
yaхshi, phemi - gаpi аmаn) nа sа hodisаning аnchа yumshoq shakldаgi i odаsi; qo‘pol,
beаdаb so‘z, ibo а а аbu o‘ nidа qo‘pol bo‘lmаgаn, bo mаydigаn so‘z (ibo а)ni
qo‘llаsh. Mаs., ikkiqа , bo‘g‘oz so‘zla i o‘ nidа homilаdo , og‘i oyoqli so‘zlа ini
qo‘llаsh” [6: 131]. U du ilidagi gaze a ma nla ida e emizmla dan quyidagi ema ik
sohala da keng oydalaniladi:
1. O‘lim a mo amga oid e emizmla
Gaze a ma nla ida be osi a ایگ رم “ma gaya” (“o‘ldi”) so‘zidan ko‘ a, ij imoiy
jiha dan maqbul oq bo‘lgan e emis ik i odala ga mu ojaa qilinadi:
Tabu so‘z
E emis ik i oda
Ma’nosi
اوہ توف ( au hua)
ایگ وہ ارایپ وک اللہ (Allah ko pya a ho
gaya)
Allohga suyukli
bo‘lib qoldi
135
انرم (ma nā)
ایگ وہ تصخر ےس ایند سا (is duniya se
ukhsa ho gaya)
Hayo dan ko‘z
yumdi
لاو ےنرم
ہموحرم / موحرم (ma hoom /
ma hooma)
Ma hum / ma huma
2. Siyosiy anqid e emizmla i
Bu sohada o‘g‘ idan- o‘g‘ i ayblo o‘ niga diploma ik ibo ala qo‘llaniladi:
Tabu so‘z
E emis ik i oda
Ma’nosi
یئگ وہ ماکان تموکح
(hukuma nakaam ho
gayi)
ںیہ شیپرد زجنلیچ وک تموکح
(hukuma ko challenges
da paish hain)
Hukuma
muammola ga duch
keldi
ےہ ٹپرک رڈیل (leade
co up hai)
ںیئوہ ںایگطباض ےب یلام (maali be-
zaab igiyan huein)
Moliya iy
beqa o lik
3. O‘ a shaxsiy ma zudagi e emizmla
Aynan ayolla ga xos ja ayonla ni as i lashda لئاسم ےک نیتاوخ Khawa een ke
masail (ayolla muammola i) ibo asidan oydalaniladi:
Tabu so‘z
E emis ik i oda
Ma’nosi
قلعت یسنج (jinsi
alluq)
تاقلعت زئاجان (najaiz
alluqa )
Noqonuniy aloqala
انز (zina)
ماک طلغ (ghala kaam)
No o‘g‘ i ish
پیر ( ape)
یل ٹول تزع (izza loo li)
Nomusni poymol qildi
4. Kasallikla a nogi onlik ma zusidagi e emizmla
Bu ma zuga eh iyo ko lik bilan yondashiladi, inson qad -qimma ini e' ibo da
u u chi, yumshoq a hu ma ga asoslangan leksikani qo‘llash oda usiga ki gan:
Tabu so‘z
E emis ik i oda
Ma’nosi
اھدنا (andha)
مورحم ےس ینشور ( oshni se meh oom)
Yo ug‘likdan
mah um, ko‘zi ojiz
ارہب (beh a)
مورحم ےس تعامس توق (quwa -e-sama’a
se meh oom)
Qulog‘i og‘i
لگاپ (pagal)
ضیرم یغامد (dimaaghi ma eez)
Ruhiy xas a
136
Ushbu maqolada u du ilidagi ma buo ilida e emizm a abu leksikasining
qo‘llanishi ling is ik a madaniy nuq ayi naza dan a o licha ahlil qilindi. Tadqiqo
na ijala i shuni ko‘ sa adiki, e emizm a abu so‘zla ining ishla ilishi na aqa il
me’yo la iga, balki jamiya ning axloqiy, diniy a madaniy qad iya la iga ham chuqu
singib ke gan. Gaze ada e emizmla dan oydalanish salbiy emo sional eaksiya
uyg‘o maslik a axbo o ni madaniy mezonla ga mu o iq a zda ye kazish kabi bi
nech a unksiyala ni baja adi. Tabu leksikasi a klassi ika siyasi il a jamiya
o‘ asidagi mu akkab munosaba la ni ochib be adi. E emis ik i odala ning haddan
ashqa i ko‘p ishla ilishi ba’zi hola la da ij imoiy muammola ning ochiq yo i ilishiga
o‘sqinlik qilishi mumkinligini inoba ga olgan holda, ma buo ilida e emizm a abu
o‘ asidagi mu ozana ni saqlash muhimdi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Allen K., Bu idge K. Fo bidden wo ds: Taboo and he Censo ing o Language.
Camb idge, Camb idge Uni e si y P ess, 2006. - 303 р.
2. Арсентьева Ю.С. Аспекты изучения эвфемизмов в английском и русском
языках // Известия РГПУ им. А.И. Герцена, 2011. № 127. 136–142 с.
3. Варенина Л.П. Табуированная лексика в английском и русском языковом
сознаниях // Современное педагогическое образование, 2023. №1. 334-337 с.
4. Лингвистический энциклопедический словарь. – М.: Сов. энциклопедия,
1990. – 685 с.
5. Цыдендамбаева О.C. Табу как источник возникновения эвфемии //
Вестник ВятГУ, 2010. №2. 33-37 с.
6. Hojiye A. Tilshunoslik e minla ining izohli lug‘a i. - Toshken : Fan
nash iyo i, 1985. - 164 b.
