145
INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA VAQT KATEGORIYASINING
IZOMORFIK VA ALLOMORFIK IFODASI
Qud a o a Muxlisa,
O ien al uni e si e i oʻqi u chi
Anno a siya: Ushbu maqolada ingliz a oʻzbek illa ida aq ka ego iyasining
s uk u jiha la i yo i ilib, I.G.Koshe aya, M.V.Mu yano , Ye.S.Yako le a,
N.A.Po aenko kabi ilshunos olimla ning adqiqo ishla ida aq maʼnoli soʻzla ning
qanday a si langanligi aniqlanib, aʼ i la i kuza ildi a empo al leksikani izohlash
yoʻlla i koʻ sa ishga ha aka qilindi. Tilshunoslikda aq seman ikasi uning
on ologiyasi (inʼikos e ishi), sis ema, maydon, sa hla a o i oda, ma n uzilishidagi
oʻ ni, ichki maʼno iy munosaba la i nuq ayi naza la dan adqiq e ilmoqda. Hozi gi
da da oʻzbek ilshunosligi ham ushbu yoʻnalishla ga jiddiy eʼ ibo be moqda. Vaq
seman ikasining leksik sis emada u gan oʻ nini aniqlash a uning semik s uk u ala i,
leksik-seman ik gu uhla i hamda ma n shakllan i ish imkoniya la i adqiq e ildi.
Kali soʻzla : aq , ka ego iya, izomo ik, allomo ik, on ologiya, konsepsiya,
psixologik, ij imoiy a ixiy.
Abs ac . This a icle is abou he s uc u al aspec s o he ime ca ego y in
English and Uzbek, and in he esea ch wo ks o linguis s such as I.G. Koshe aya,
M.V. Mu yano , E.S. Yako le a, N.A. Po aenko, i was de e mined how wo ds wi h
a empo al meaning we e desc ibed, hei de ini ions we e obse ed, and an a emp
was made o show ways o in e p e ing empo al lexicon. In linguis ics, ime seman ics
is s udied om he poin s o iew o i s on ology (pe cep ion), sys em, ield, in e le el
exp ession, place in he ex s uc u e, and in e nal seman ic ela ions. Cu en ly, Uzbek
linguis ics is also paying se ious a en ion o hese a eas. The place o ime seman ics
in he lexical sys em and i s semi ic s uc u es, lexical-seman ic g oups, and ex
o ma ion possibili ies we e in es iga ed.
Keywo ds: ime, ca ego y, isomo phic, allomo phic, on ology, concep ,
psychological, sociohis o ical.
Ingliz a oʻzbek illa ida “ aq ” ka ego iyasining izomo ik a allomo ik
jiha la ini oʻ ganishdan oldin, izomo izm a allomo izm a amala iga izoh be ib
oʻ sak. Das labki maʼlumo la ga qa aganda, izomo izm konsepsiyasi abiiy anla
izimida paydo boʻlgan a qoʻllanilgan. Keyinchalik bu ushuncha anning boshqa
sohala i, xususan alsa a, soʻng a ilshunoslikda ham ishla ila boshlagan. Ling is ik
a amala lugʻa ida bu a amaga quyidagicha aʼ i be iladi: “Izomo izm bu – bi xil
obyek li uzilmala o asidagi munosaba . Aga bi uzilmaning ha bi elemen i
ikkinchi uzilmaning aqa gina bi a elemen iga oʻgʻ i kelsa, bunday ikki uzilma
izomo deyiladi.[1] Tilshunoslik sohasiga bi inchi ma a izomo izm ushunchasini
XX as ning oʻ ala ida polyak ilshunosi Ye zi Ku ilo ich olib ki gan. Ku ilo ich
oʻzining 1949-yilda chop e ilgan “Izomo izm haqida asa u ” nomli maqolasida
ilshunoslikda izomo izm qanday hodisa ekanligi a uning xususiya la i haqida soʻz
yu i adi.[2]
146
Izomo izm konsepsiyasi us ida Ku ilo ichdan boshqa olimla ham oʻz adqiqo
ishla ini olib bo adila . Ula dan bi i E.A. Makaye izomo izmni u li da ajadagi il
bi likla i uzilishining bi xilligi deb aʼ i laydi, bu esa u li da ajadagi il bi likla i
oʻ asidagi munosaba la ning bi xilligini kel i ib chiqa adi yoki olib kelishi mumkin.
Izomo la mo ologik shaklla boʻlib, ula u li kon eks la da bi xil g amma ik
yoki seman ik azi ani izchillik bilan i odalaydi. Ushbu bob izomo la ni aq oi asi
kon eks ida koʻ ib chiqadi, illa aq inchalik munosaba la ni i odalash uchun izchil
mo ologik shaklla dan qanday oydalanishini ahlil qiladi. Feʼl mo ologiyasidagi
izomo la ni, zamon belgila ini a aspek ual a qla ni koʻ sa ish uchun misolla
kel i ilgan.
Oda da izomo la s uk u a iy a azi a iy u la ga aj a iladi. Koʻ inib u ibdiki,
izomo izm ushunchasi asosan englik munosaba iga asoslangan boʻlib, uzilmala
bi -bi iga qiyoslab adqiq e iladi. Izomo izm a amasi lo in ilidan olingan boʻlib,
“izo” – oʻxshash, “mo o” – shakl degan maʼnola ni angla adi. Allomo izm
ushunchasi haqida soʻz yu i adigan boʻlsak, bu ushuncha izomo izmga zid boʻlgan
ushuncha boʻlib, il boʻlimla idagi a qla ni koʻ sa adi.[3] Xulosa qilib ay ganda,
izomo izm a allomo izm ushunchala i ilshunoslikdagi muhim konsepsiyala dan
boʻlib, ula ikki il boʻlimla dagi oʻxshashlik yoki a qla ni ushun i ishda ka a oʻ in
u adi. Hozi gi kungacha bu sohada kam adqiqo ishla i olib bo ilgan boʻlib, ula ni
yanada chuqu oq a illa a o qiyosiy adqiq qilib oʻ ganish hozi gi zamoniy
ling is ikaning muhim alabla idan bi idi . Tu li izimli illa da “ aq ” konsep ini
i odalo chi e bal a no e bal osi ala koʻplab izomo ik a allomo ik belgila ga
ega boʻlib, ba chasiga a jimada muhim ahamiya qa a ish lozim.
“Vaq munosaba la i” seman ik maydonida i odalanadigan bi ikmala ning
konno a i a kibi mohiya i mazku konsep ning umumiy a oʻziga xos a si ini
aniqlashga qa a iladi a bu konsep ha bi ildagi soʻzla , soʻz bi ikmala i, azeologik
bi ikmala maqol a a o izmla da namoyon boʻladi a ula “ aq ” eym modeli ichida
koʻ iladi. Muayyan il oilasiga egishli boʻlgan a boʻlmagan illa sis emasidagi u li
il ya usla ini chogʻish i ib adqiq qilish keyingi yuz yillikda keng us olganligining
boisi ham shundadi . Umuman, uzilishi jiha dan qa dosh boʻlgan a boʻlmagan
illa ni qiyosiy ipologik adqiq qilish ham naza iy, ham amaliy nuq ayi naza dan
ahamiya li hisoblanadi. Ze o, bunday adqiqo la il a aqqiyo ining umumiy a oʻziga
xos anʼanala ini aniqlash imkonini be adi. Qiyosiy ipologiya bi ilda maʼlum
g amma ik shaklla o qali i odalangan maʼno ikkinchi bi ilda qanday osi ala asosida
i odalanishi, ushbu chogʻish i ilayo gan illa dagi il bi ikmala ining maʼno koʻlami
jiha dan mos kelishi kelmasligini aniqlash uchun ham yo dam be adi. Alba a, qiyosiy
ekshi ishda qiyos uchun asos qilib olingan ma e ial ham ahamiya lidi .
“Vaq ” konsep i “ illa da mujassamlashgan madaniy konsep la ” o asida yo qin
i odaga ega ekanligi bilan aj alib u adi.[4] Chunki ha bi e nosning, madaniya ning
aq bi likla ini i odalo chi koʻplab il bi likla i a azeologik bi ikmala i ma jud.
Shuningdek, aq ni i odalo chi il bi likla ining u ildan bu ilga oʻzlashishi, baʼzi
bi likla ning uni e sal a amaga aylanganligini kuza ish mumkin. Xususan, yigi ma
oʻ soa aq ni i odalaydigan “su ka” soʻzi oʻzbek iliga us ilidan oʻzlashgan.
Mazku ushunchani i odalaydigan so oʻzbekcha a ama uch amaydi. Xuddi shu
ushunchani be adigan a ama ingliz ilida ham ma jud emasligi aniqlandi. Mazku
147
ushuncha ingliz ilida “ wen y- ou hou s”, “o e he en i e ci cadian pe iod”, “day
and nigh ” kabi bi ikmala da i odalanadi.
Vaq oʻgʻ isidagi zamona iy ushunchala u li- umandi . Bunga empo al
konsep la ning u li a ibdagi asni la i asos boʻladi. Jumladan, ha aka shaklla ining
mosligiga qa ab aq izik, geologik, mexanik, as onomik, biologik, ij imoiy a ixiy,
psixologik u la da oʻz i odasini opadi. Shuningdek, aq obyek i ( izik) a subyek i
(psixologik) u la ga aj a iladi.[5] M.G. Lebedko empo al konsep la ni mazmun
mohiya i a ling omadaniy xususiya la iga asoslangan holda quyidagicha asni laydi:
aq ning pa ame ik konsep la i (kun, un, lahza a hokazo); insonning yoshi bilan
bogʻliq konsep la (chaqaloqlik da i, bolalik da i, oʻspi inlik da i a hokazola );
mone a konsep ( aq pul demakdi ); e ik no mala bilan bogʻliq konsep la (семеро
одного не ждут, летний день бог кормит); aksiologik konsep la (beko chilik bilan
shugʻullanmoq); aoliya bilan bogʻliq konsep la ; makon a zamon konsep la i.[6] Til
oʻzlash i ish ja ayonida p edme a hodisala ni na aqa be osi a id ok e ish mumkin,
balki ula ni ushunchala , u li munosaba la izimiga ki i ish imkoniya i ham
ugʻiladi. Bu esa oʻz na ba ida, ula (p edme -hodisala ) haqidagi bilim miqyosini
kengay i adi.[7] Ushbu mualli eʼ i o icha, bilimning sa chashmasi doimo ha aka di ,
yangidan yangi obyek la ni id ok e ishga yoʻnal i ilayo gan bilish ha aka i amaliy
konsep shakllanishiga u ki boʻladi. Oʻzbek ilidagi uzoq soʻzi makon belgisi
boʻlibgina qolmasdan empo al xususiya ham kasb e adi. Mazku bi likning empo al
xususiya iga eʼ ibo qa a amiz: oʻzbek ili izohli lugʻa ida – aq ning da omli, ka a,
koʻp maʼnosi a uzoq ikilmoq, uzoq suhba lashmoq kabi maʼnola i kel i iladi.
Tempo al ushunchala o asida du a i lik keng oq seman ikaga ega. Du a i likda aq
o aligʻi qisqa, uzun, da iy kabi koʻ inishla da i odalanishi mumkin. Shuning uchun
ham, du a i lik aq oʻlchami ushunchasi bilan englash i ib boʻlmaydi. Vaq ning
nu q aziya i bilan aloqado ligi empo allikka oid masalala ni hal e ishda muhim
ahamiya kasb e adi. Michel an Lambalgen a F i z Xamm mazku hodisani
a qlashga nisba an izik a biologik aq (physical ime, biological ime)
ushunchala idan oydalanadi[8].
Vaq ning konsep uallashu i ingliz madaniya ida ekspe imen al hodisa si a ida
qa aladi. Bu ja ayon olamdagi obyek la ha aka ining kechimiga bogʻliq a zda
oʻ ganiladi. Oʻzbek ling omadaniya ida aq ning lisoniy konsep uallashu i abia
hodisala i a diniy qa ashla aʼsi ida shakllangan degan a azni ilga i su ish mumkin.
Bunga quyidagi misolla isbo boʻlishi mumkin: qish chillasi, sa a on pallasi, amozon
oyi, ayoz majuz ol i kun qah i kelsa, qa iq kun ( e al oyining oxi i, ma oyining
boshi). Vaq ushunchasining illa da a qlanishi be osi a gʻa b a sha q xalqla ining
abia hodisala ini adqiq e ish na ijasida ushbu xalqla ongida shakllangan hodisadi .
Shuningdek, gene ik jiha dan aloqado boʻlmagan ingliz a oʻzbek illa ida aq
ushunchasining e noling is ik xususiya la i a ula ning azeologiya, e noseman ika,
kogni i me a o ala da i odalanish jiha la ini aniqlash ham muhimdi . Misol uchun
inglizla da “ aq ” ushunchasi “pul” (money) domenida oʻz i odasini opadi. Ula ning
ushunchasida aq ni beko ke kazish “pulni behuda sa lash” bilan eng a aksincha,
aq dan unumli oydalanish “pulni ejash” ushunchasi bilan bogʻliq. Xulosa qilib
ay ganda, aq ni i odalo chi osi ala ang-ba ang boʻlib, ula u li sa hla ga
mansubdi . Bula eʼlning zamon shaklla i, aq maʼnoli leksemala , bogʻlo chila ,
148
mayl shaklla i, modal soʻzla , modal eʼlla , sin ak ik kons uksiyala , in ona siya
kabila dan ibo a . Tu li sa hla ning bi likla i aq ni u licha i odalash imkoniya la iga
ega. Masalan, leksik bi likla aq ni g amma ik bi likla ga qa aganda be osi a a
aniq oq i odalaydi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i:
1. Abduazizo A. A. Tilshunoslik naza iyasiga ki ish. – T.: Sha q, 2010
2.Курилович Е. Понятие изоморфизма / Е.Курилович// Очерки по
лингвистике: сб.ст. – М., 1962. – С. 21-36.
3. I isqulo M. T. Tilshunoslikka ki ish. Da slik – T.: Yoshla ma buo i, 2005.
4. Lebedko M.G. Vaq madaniya ning kogni i dominan i si a ida. Ame ika a
Rossiya aq inchalik kon sep siya sohala ini aqqoslash / - Vladi os ok: Dalne os
nash iyo i. 2012. - 240 b.
5. Gak V.G. Tilshunoslik haqida // Che el ilshunosligida yangilik. Nash . 25:
Qa ama qa shi ilshunoslik. M., 2019. B.5–17.
6. Lebedko M.G. Vaq madaniya ning kogni i dominan i si a ida. Ame ika a
Rossiya aq inchalik kon sep siya sohala ini aqqoslash / – Vladi os ok: Dalne os
nash iyo i. 2012. – 240 b.
7. Moʻmino S. Oʻzbek muloqo xulqining ij imoiy-lisoniy xususiya la i. Filol.
dok. diss. T. 2010.
8. Maslo a V.A. Ling okul u ologiya / V.A. Maslo a: Talabala uchun da slik.
Yuqo i oq da slik – M.: “Akademiya” nash iyo ma kazi, 2011. – 208 b.
