149
BADIIY ASAR POETIKASIDA OBRAZ TUSHUNCHASI EVOLYUTSIYASI
VA NAZARIY ASOSLARI
Suyuno a Ma una Doʻsqobil qizi,
O ien al uni e si e i ka a oʻqi u chisi
Anno a siya. Ushbu maqolada badiiy asa poe ikasida ob az ushunchasining
a ixiy-e olyu sion i oji a naza iy asosla i ahlil qilinadi. A is o elning “mimesis”
konsepsiyasidan boshlab, Gegelning gʻoya a shakl uygʻunligi haqidagi es e ik
qa ashla i, Belinskiyning ob azni “jonli i oda” si a ida alqin qilishi, XX as
s uk u alizm a semio ika oqimla i (Sossyu , Ba , Lo man) hamda pos s uk u alizm
(De ida) yondashu la i qiyosiy oʻ ganiladi. Ob azning alsa iy, es e ik, semio ik a
disku si alqinla i o qali uning sanʼa dagi ma kaziy ka ego iyala dan bi i si a idagi
ahamiya i ochib be iladi. Maqola badiiy ob azni aqa oqelikni aks e i u chi nusxa
emas, balki maʼno ya a u chi, madaniya xo i asini saqlo chi a oʻqu chi bilan
muloqo da shakllanadigan dinamik kons uk siya si a ida koʻ sa adi.
Kali soʻzla : Badiiy ob az, poe ika, mimesis, es e ika, semio ika, s uk u alizm,
in e eks ualizm, pos s uk u alizm, madaniy kod, dekons uksiya.
Abs ac . This a icle examines he his o ical-e olu iona y de elopmen and
heo e ical ounda ions o he concep o he a is ic image in poe ics. Beginning wi h
A is o leʼs concep o mimesis, i conside s Hegelʼs iews on he uni y o idea and
o m, Belinskyʼs in e p e a ion o he image as a “li ing exp ession,” and p oceeds o
he 20 h-cen u y cu en s o s uc u alism and semio ics (Saussu e, Ba hes, Lo man)
as well as pos s uc u alis app oaches (De ida). The philosophical, aes he ic,
semio ic, and discu si e in e p e a ions o he image a e analyzed o highligh i s
cen al ole as one o he key ca ego ies in a . The a icle a gues ha he a is ic image
is no me ely a e lec ion o eali y bu a he a meaning-gene a ing cons uc ion ha
p ese es cul u al memo y and dynamically akes shape in he in e ac ion be ween ex
and eade .
Keywo ds: A is ic image, poe ics, mimesis, aes he ics, semio ics, s uc u alism,
in e ex uali y, pos s uc u alism, cul u al code, decons uc ion.
Ki ish. Adabiyo shunoslikda ob az ushunchasi asosiy ilmiy ka ego iyala dan
bi i hisoblanadi. Badiiy adabiyo ning mohiya i a badiiy asa ning es e ik qimma ini
aniqlashda ob az nima ekanini ushunish juda muhim. Ob az badiiy ijodning asosiy
a kibiy qismi, ma judlikning subyek i id ok e ilishi a uning badiiy i odasidi . Ob az
badiiy asa da mualli ning hayo hodisala i, shaxsla , oqeala a gʻoyala ni sanʼa
qonuniya la i asosida qay a ishlab, badiiy shaklda i oda e ishida namoyon
boʻladi. Ob az eallikning oddiy nusxasi emas, balki yozu chining es e ik anlo i,
idealla i a dunyoqa ashi o qali shakllangan badiiy umumlashmadi .
Ob az ushunchasining ildizla i qadim da la ga bo ib aqaladi. Yunon aylasu i
A is o elning “Poe ika” asa i badiiy ob azning alsa iy a es e ik mohiya ini
ushun i gan ilk manbala dan bi i hisoblanadi. A is o el bu asa ida ob azni na aqa
sanʼa ning asosiy elemen i, balki inson aj ibasini ushunish a izimlash i ishning
150
muhim osi asi si a ida koʻ ib chiqadi a badiiy ob azni “mimesis” – abia a
hayo ning aqlidi, lekin uning ideal mohiya ini ochib be adigan aqlid si a ida
ushun i adi
1
. A is o el ob azni na saning aj almas qismi si a ida koʻ gan.
“Adabiyo da xa ak e da ajasiga koʻ a ila oladigan yagona ob az bu inson ob azi
sanaladi. Hamma ob azla ham xa ak e boʻla olmaydi. Xa ak e asosan oʻzida oʻ
maqsadni i odalaydi: qah amonning oliyjanob boʻlishi, xa ak e ning ma dona o ligi
(asosan e kakla ga xos), xa ak e ning ishonchli yaʼni hayo iy boʻlishi a ula ning
izchilligi”
2
. Aynan ob az na sa nima ekanligini belgilaydi a uning mukammalligini
aʼminlaydi; u shunchaki oqelikning oddiy aks e ishi emas. A is o el aʼlimo iga
koʻ a, “Voqelik badiiy ob aning asosi, yaʼni ilk ob azidi . Badiiy asa esa, u yoki bu
ob azni joʻngina, oʻppa- oʻgʻ i aks e i ishni maqsad qilib qoʻymaydi. Badiiy asa
bizni hamisha badiiy ob azni uning asosi bilan aqqoslashga majbu e ishi ke ak”
3
.
Demak, badiiy ob az eal dunyoning oddiy nusxasi emas, balki uning mohiya ini
i odalo chi ideal shaklidi . A is o elning ob az haqidagi qa ashla i keyingi da la ning
adabiy-es e ik a akku iga chuqu aʼsi koʻ sa di a hozi gi kunda ham oʻzining
dolza bligini yoʻqo gani yoʻq.
Gʻa biy Ye opa es e ik a akku ida ob az haqidagi qa ashla ning i ojlanishiga
G.V.F. Gegelning “Es e ika” asa i hal qilu chi ahamiya kasb e di. Gegel uchun badiiy
ob az – bu ideya bilan uning ma e ial koʻ inishi oʻ asidagi oʻliq moslik, gʻoyaning
oʻzini moddiy shaklda i odalashi edi
4
. Gegel ob azni shunchaki koʻ inish yoki nusxa
si a ida emas, balki mazmun (gʻoya) a shaklning bi ligi si a ida alqin qiladi.
Uningcha, sanʼa dagi goʻzallik — bu gʻoyaning badiiy ob az o qali mukammal
i odalanishi”
5
di . Gegelning ob az haqidagi es e ik qa ashla i Ye opa a jahon
adabiyo i naza iy qa ashla i i ojiga salmoqli ulush qoʻshdi. Rus adabiyo shunosligida
V.G.Belinskiy ob azning alsa iy-es e ik mohiya ini chuqu oʻ gandi. U ob azni
“ma hum ik ning jonli a oʻla i odasi” deb aʼ i lab, uning konk e lik a ipiklik
xususiya la ini alohida aʼkidladi. Belinskiy yozgan edi: Sheʼ iya , yoki badiiy
adabiyo , ilmiy a man iqiy emas, balki ob azli ik lashdi ... Rassom ob azla o qali
ik laydi; u haqiqa ni ma humlik si a ida emas, balki jonli indi idual hola la ning jonli
sin ezi si a ida koʻ adi a koʻ sa adi
6
”. V.Belinskiy adabiyo ning ilmdan a qini oʻgʻ i
aʼkidladi. Ilm aniq ushunchala , gipo ezala a man iqiy xulosala yo damida
ishlaydi, adabiyo esa haqiqa ni jonli, konk e ob azla a hayo iylik hola la i o qali
i odalaydi.
XX as Ye opa adabiyo shunosligida s uk u alizm (F. de Sossyu , K. Le i-
S oss, R. Yakobson) a keyinchalik semio ik (R. Ba , Y. Lo man, U. Eco) qa ashla
i oji badiiy ob azni “aks e i ish” doi asidan chiqa ib, uni belgi a izim si a ida
oʻ ganishga yoʻnal i di. Mashu ilshunos Fe dinand de Sossyu qa ashla i asosida,
1
Аристотель. Поэтика.- Тошкент, Адабиёт ва санъат, 1980. – Б.18.
2
A as u. Poe ika. Axloqi Kabi . Ri o ika. Ta jimonla : Umma To‘ychiye , Mahkam Maxmud. – Toshken : O‘zbekis on
milliy ensiklopediyasi, 2018. – B.43.
3
“Поэтика” рисоласи ҳақида / Аристотель. Поэтика. –Тошкент, Адабиёт ва санъат, 1980. –Б.103.
4
Hegel G.V.F. Lec u es on Aes he ics. P in ed in G ea B i ain by An ony Rowe Lid, Chippenham. Cla endon p ess.
Ox o d. Rep in ed 1988. – P.225.
5
Hegel G.V.F. Aes he ics. The Wo k o A as a P oduc o Human Ac i i y. ©Ox o d Uni e si y P ess 1975. –P.25.
6
Белинский В.Г. Взгляд на русскую литературу 1847 года // Полное собрание сочинений: Т. 10. – М.: Изд-
во АН СССР, 1956. – С.307–308.
151
R.Ba badiiy ob azni mu akkab semio ik izim, yaʼni maʼnoni ye kazib be u chi
belgila majmui si a ida koʻ di. Uning ik icha, ob az aqa gina eal dunyoning nusxasi
emas, balki maʼnoni shakllan i u chi madaniy kons uk siya hamdi . R.Ba
aʼkidlaganidek, adabiy ob az eallikning aqlidi emas, balki oʻz ealligini ya a u chi
izimdi
1
”. F.Sossyu ilni belgila izimi si a ida alqin qilgan boʻlsa, R.Ba shu
konsepsiyani adabiyo ga adbiq qilib, badiiy ob azni maʼnoni uza u chi kodla ,
belgila majmui si a ida alqin qildi. R. Ba uchun ob az “madaniy kons uk siya”
boʻlib u oqelikni shunchaki badiiy a zda ya a maydi, balki uni yangi belgila
asosida qay a qu adi. R. Ba qa ashla i asa ni qabul qilish ja ayonida oʻqu chi olini
kuchay i adi. Ob az endi yozu chi badiiy niya i bilan cheklanmay, madaniy
kon eksda yashaydigan belgila izimiga aylandi. Ob az shunchaki aks e i u chi
nusxa emas, balki maʼno ya a u chi madaniy belgidi . Bu qa ashla in e eks ual a
disku si yondashu la ga zamin ya a adi. Ammo bu naza iy yondashu da eal oqelik
a badiiy ob az oʻ asidagi e e ensial bogʻlanish ( ob az bilan u koʻ sa gan oqelik
oʻ asidagi munosaba ) susayadi, bu esa ob azning ij imoiy-es e ik jiha la ini che lab
oʻ ish xa ini ugʻdi adi. Mosk a semio ika mak abi ye akchisi Yu iy Lo man ham
ob azni madaniy kod a semio ik makon si a ida alqin qildi. Uning naza iyasiga koʻ a,
badiiy asa u li illa (madaniy kodla ) oʻ asidagi chega ada ma jud boʻlib, ob az shu
chega a iy hodisaning mahsulidi . Y.Lo man yozgan edi: “Sha li belgi as i iy
belgiga unksional jiha dan englash i ilishi adabiyo uchun qiziqa li oqiba la ga olib
keladi. Tabiiy il ma e iali sha li boʻlishiga qa amay, bu un jamiya uchun shu qada
ushuna li boʻlganki, uning sha liligi boshqa, ix isoslashgan illa onida sezilmay
qoladi. Shu ja ayonda ikkilamchi as i iy belgi yuzaga keladi (anʼana iy
adabiyo shunoslikdagi “ob az” ushunchasiga mos keladi)”
2
. Y. Lo man ik icha ob az
oddiy soʻzdan a q qiladi. Soʻz shunchaki sha li belgi – yaʼni biz kelishib olgan
na saning nomidi . Masalan, “da ax ” deganda hamma da ax ni asa u qiladi, lekin
soʻzning oʻzi da ax ga oʻxshamaydi. Ob az esa soʻzning badiiy shaklda ishla ilishi
o qali as i ga aylanadi. Oʻqu chi uni oʻqiganda, xuddi koʻz oldida oʻsha ushuncha
jonlanayo gandek boʻladi. Shu sababli ob az koʻp oq haqiqa ga yaqin uyuladi.
Y.Lo manning ik icha, Ob az ikki omonlama abia ga ega. Bi omondan, u syuje
oqeala ida ish i ok e adigan qah amon yoki p edme boʻilsa, kkinchi omondan, u
madaniya xo i asidagi kodla ni aollash i u chi belgidi . Masalan, Alpomish ob azi
oʻzbek madaniy semios e asida qah amonlik, sadoqa , milliy xo i ani angla adi, ammo
boshqa madaniya la da u ekzo ik qah amon si a ida qabul qilinishi mumkin. Shu
sababli, Lo man ob azni ahlil qilayo ganda uni aqa qah amon si a ida emas, balki
madaniy belgila izimidagi ugun si a ida koʻ adi. Lo manning ob az haqidagi
yondashu i adabiyo shunoslikka yangilik ki i di. Ob azni madaniya xo i asi a
semio ik izimla bilan bogʻlash o qali uning unksional a a ixiy jiha la ini chuqu
ochdi. Bu yondashu o qali adabiyo jamiya xo i asining aol mexanizmi si a ida
alqin qilinadi. Lo mandan keyin pos s uk u alizm a dekons uksiya oqimla i
doi asida ansuz olimi Jak De ida ob azni ba qa o maʼnoga ega belgidan koʻ a
1
Ba hes R. Rhe o ic o he Image. In: Image, Music, Tex . – London, Fon ana P ess. 1975. –P.32-51.
h ps://monoskop.o g/images/0/0a/Ba hes_Roland_Image-Music-Tex .pd
2
Lo man J. The s uc u e o he a is ic ex . English ansla ion copy igh by he Uni e si y o Michigan. 1977. – P.55-
56.
152
oʻyin hola idagi belgi si a ida ushun i di. Uning ik icha, ma ndagi ob azla hech
qachon yakuniy, qa ʼiy maʼnoga ega emas – ula boshqa belgila bilan cheksiz oʻza o
aloqada boʻladi. De ida oʻzining mashhu “S uc u e, Sign, and Play in he
Discou se o he Human Sciences” ak a ida shunday yozadi: “Ba qa o , yagona
mazmun yoki “ anssenden al belgilanu chi” hech qachon belgila izimidan
ashqa ida ma jud emas, maʼno doimiy a ishda boshqa belgila bilan a q a
munosaba la o qali shakllanadi a bu ja ayon hech qachon ugamaydi”
1
(“... he
cen al signi ied, he o iginal o anscenden al signi ied, is ne e absolu ely p esen
ou side a sys em o di e ences. The absence o he anscenden al signi ied ex ends he
domain and he in e play o signi ica ion ad in ini um”). Bu qa ash ob azni mualli
omonidan bi ma a ya a ilgan a yakuniy haqiqa ni aks e i u chi bi lik si a ida emas,
balki il ichidagi belgila oʻyini si a ida ushun i adi. Ob az hech qachon bi a qa ʼiy
maʼnoga ega emas, balki boshqa ob azla , amzla a belgila bilan uzluksiz aloqada
boʻlib, oʻz mazmunini doimiy a ishda yangilab u adi. Shu sababli, badiiy ob az ha
doim ochiq, koʻp qa lamli a dinamik kons uk siya boʻlib qoladi a maʼnola
oʻyini o qali oʻz haqiqa ini ya a adi. De idaning ushbu naza iyasi ob azni klassik
es e ik qa ashla dagi kabi ba qa o , ayyo mazmun si a ida emas, balki cheksiz
seman ik almashinu ja ayonidagi hodisa si a ida ushunishga yoʻl ochdi. Bu bilan u
pos s uk u alis ik yondashu da ob azni doimiy ha aka dagi, yakuniy maʼnoga ega
boʻlmagan, lekin oʻqu chi a ma n oʻ asida yangi alqinla ni ugʻdi u chi izimiy
oʻyin elemen i deb aʼ i laydi.
Xulosa. Ob az ushunchasi adabiyo shunoslikda u li da la da u licha
izohlangan boʻlsa-da, uning badiiy asa dagi ma kaziy oli doimo saqlanib qolgan.
A is o el mimesisidan boshlangan ja ayon Gegelning gʻoya a shakl naza iyasiga,
Belinskiyning ipiklik konsepsiyasiga, Ba a Lo manning semio ik yondashu iga
hamda De idaning dekons uk i qa ashla iga qada uzluksiz i ojlanib keldi.
Bugungi kunda ob azni aqa oqelik aks e i u chisi si a ida emas, balki madaniy
xo i a, maʼno ya a u chi izim a oʻqu chi bilan muloqo da shakllanadigan dinamik
bi lik si a ida alqin qilish dolza bdi .
Foydalanilgan adabiyo la
1. “Поэтика” рисоласи ҳақида / Аристотель. Поэтика. –Тошкент, Адабиёт ва санъат,
1980. –Б.103.
2. A as u. Poe ika. Axloqi Kabi . Ri o ika. Ta jimonla : Umma Toʻychiye , Mahkam
Maxmud. – Toshken : Oʻzbekis on milliy ensiklopediyasi, 2018. – B.43.
3. Ba hes R. Rhe o ic o he Image. In: Image, Music, Tex . – London, Fon ana P ess. 1975. –
P.32-51. h ps://monoskop.o g/images/0/0a/Ba hes_Roland_Image-Music-Tex .pd
4. De ida Jacques. S uc u e, Sign and Play in he Discou se o he Human Sciences in W i ing
and Di e ence, ans. Alan Bass London: Rou ledge, 2006. – P. 351-370.
//h ps://e e.gd/de ida/1966-S uc u eSignAndPlay.pd
5. Hegel G.V.F. Aes he ics. The Wo k o A as a P oduc o Human Ac i i y. ©Ox o d
Uni e si y P ess 1975. –P.25.
1
De ida Jacques. S uc u e, Sign and Play in he Discou se o he Human Sciences in W i ing and Di e ence, ans.
Alan Bass London: Rou ledge, 2006. – P. 351-370. //h ps://e e.gd/de ida/1966-S uc u eSignAndPlay.pd
