162
UBAYDIY VA UNING TURKIY DEVONI
Chimpoʻla o a Se a a Alishe o na
O ien al uni e si e i Sha q illa i ka ed asi, Oʻqi u chi, Mus aqil adqiqo chi,
se a achimpola o [email protected]
Anno a siya: Mazku maqolada Ubaydiy a uning adabiy me osi yo i iladi. Shoh
si a ida u na aqa siyosiy aoliya yu i gan, balki ijodko si a ida ham adabiy-madaniy
muhi ni shakllan i ishga eʼ ibo qa a gan. Uning u kiy, o siyda de onla i, a abiyda
sheʼ la i bo . Bu oʻz na ba ida se qi a Ubaydiyning adabiy me osini chuqu oʻ ganish
a qad lash za u ligini koʻ sa adi.
Kali soʻzla : Ubaydiy, de on, u kiy de on, jan , uboiy, oʻzbek mum oz
adabiyo i.
Abs ac : This a icle discusses Ubayd and his li e a y he i age. As a king, he no
only ca ied ou poli ical ac i i ies, bu also, as a c ea o , paid a en ion o he o ma ion
o a li e a y and cul u al en i onmen . He has di ans in Tu kish and Pe sian, and poems
in A abic. This, in u n, indica es he need o deeply s udy and app ecia e he li e a y
he i age o he p oli ic Ubayd.
Keywo ds: Ubayd, di an, Tu kish di an, gen e, ubai, Uzbek classical li e a u e.
Ta ixdan badiiy asa la ning yozilish a ixi, bunga u ki be gan omilla , ula ning
uzilishi, manbala i, a qalish geog a iyasi, aʼsi doi asi yuzasidan zamona iy ilmiy
qa ash a usulla ga asoslangan ma nshunoslik a manbashunoslik adqiqo la ini
amalga oshi ish alohida ahamiya lidi . Ze o, “...ma nshunoslik, adabiy
manbashunoslik, ilshunoslik, alsa a, madaniya a ixi sohala ida milliy madaniy
me osimizning hali oʻ ganilmagan koʻpgina qa lamla ini ochib be ishga yoʻnal i ilgan
ilmiy adqiqo la ga alohida eʼ ibo qa a ish”
1
lozim. Bunda adqiqo la mazku u dagi
asa la ga xos jiha la boʻyicha ilmiy-naza iy xulosala ga asos boʻlib xizma qiladi.
Shuningdek, maʼlum bi mualli asa la ining yozilish sababi, uzilishi, jan xususiya i
kabi jiha la ini ilmiy asosda koʻ sa ib be ish ham muhim sanaladi.
Dunyo adabiyo shunosligida umuminsoniy gʻoyala ni a annum e gan mualli la
asa la ining ad ijiy akomili, qoʻlyozma nusxala i, ula dagi ma n a qla ining yuzaga
kelish sabab a oqiba la ini oʻ ganib, ilmiy- anqidiy ma nla ini uzish bilan bogʻliq
adqiqo la amalga oshi ib kelinmoqda. Shuningdek, ijodko me osining bosh maqsadi,
maʼlum bi asa ning yozilish da i aoliya ining qay pallasiga oʻgʻ i kelishi, hayo i a
ijodi aj ibala ini adqiq e ishga eʼ ibo qa a iladi. Bu kabi yondashu la mualli
dunyoqa ashi, ijodiyo ining oʻzagini ashkil e u chi adabiy-es e ik idealini belgilash a
asa la ining soʻnggi ah i dan chiqqan ma nini iklashda dolza bdi .
Oʻzbekis on mus aqillikka e ishgach, ajdodla imiz me osini chuqu adqiq e ish
boʻyicha koʻplab adqiqo la amalga oshi ildi. Soʻnggi yilla da ilshunoslik sohasida
insoniya adabiy me osining aj almas qismiga aylangan oʻzbek xalqi yozma me osi
1
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2017 yil 25-maydagi “Qadimgi yozma manbala ni saqlash, adqiq a a g‘ib
qilish izimini yanada akomillash i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi PQ–2995-sonli Qa o i – h ps://lex.uz/docs/-
3211987
163
us ida amalga oshi ilgan adqiqo la nash i mazku manbala ning badiiy a ilmiy
qimma ini koʻ sa ish ba oba ida, yosh a lodni ajdodla me osiga o islik, ba kamol
shaxs si a ida a biyalashda muhim ahamiya kasb e adi. “Bizning ha as qilsa
a ziydigan buyuk a iximiz bo . Ha as qilsa a ziydigan ulugʻ ajdodla imiz bo ...”
1
. Bu
bo ada shoh a shoi Ubaydiy me osini alohida qayd qilish lozim. Chunki u na aqa
da la a bobi, balki yuksak badiiy did a ijodiy salohiya ga ega boʻlgan adib si a ida
ham anilgan. Ubaydiy oʻz da ining mashhu shoi la idan bi i boʻlgan.
Shuningdek, Ubaydiy ijodi oʻzbek adabiyo i a ixida muhim oʻ in egallaydi.
Uning asa la i keyingi a lod ijodko la iga ka a aʼsi koʻ sa gan. Adabiyo shunosla
Ubaydiy me osini oʻ gana ekanla , undagi ij imoiy ik , milliy gʻu u a es e ik
qad iya la ni alohida aʼkidlaydila . Shu bois ham Ubaydiy na aqa oʻz da i uchun,
balki bugungi kun uchun ham dolza b boʻlgan boy maʼna iy me os egasidi .
Shoi “Ubaydiy”, “Qul Ubaydiy”, “Ubaydulloh” axallusla i bilan u kiy, o s a
a ab illa ida ijod qilgan. Uning uchala ildagi de onla ini oʻz ichiga olgan
“Kulliyo ”idi . Ubaydiy shohlik bilan bi qa o da ijodko likni ham da om e i adi, ilm
ahli uchun adabiy-madaniy muhi ni shakllan i ishga alohida eʼ ibo qa a adi. Uning
bizgacha ye ib kelgan eng ka a asa la i jamlanmasi “Kulliyo ”i a o idan soʻng,
Abdullaxon da ida, 1583-yilda Mi Husayn al-Husayniy omonidan koʻchi ilgan.
Ushbu de on hozi gi kunda Oʻzbekis on Respublikasi Fanla akademiyasi Abu
Rayhon Be uniy nomidagi Sha qshunoslik ins i u i qoʻlyozmala ondida 8931 aqami
os ida saqlanmoqda. “Kulliyo ” uchala ildagi de onla ini oʻz ichiga olgan. Tu kiy
de on a kibida 310 gʻazal, 430 uboiy, 11 uyuq, 18 masna iy, 7 muammo, 2 yo -yo ,
diniy- asa u iy a axloqiy-didak ik uhdagi “Omona noma”, “Sha qnoma”,
“Gʻay a noma, “Sab noma” manzumala i ma jud. Fo siy de on esa 163 gʻazal, 418
uboiy, 7 qi ʼa, 1 a d, 1 masna iy, 1 a jeʼband a 3 muammodan a kib opgan. A ab
ilidagi de oni esa 35ga yaqin gʻazal, qi ʼa a a dla dan ibo a . Oʻzbek mum oz
adabiyo ida uch a ilda de on uzgan yagona shoi ham aynan Ubaydiy hisoblanadi.
Uning ijodida diniy- asa u iy gʻoya ye akchilik qiladi. U Ahmad Yassa iy asos
solgan hikma na islik anʼanasini da om e i gan hamda yanada i ojlan i gan.
Ubaydiydan 1786 bay dan ibo a 220 dan o iq hikma ye ib kelgan
2
.
Shuningdek, mazku de on Ubaydiyning ka a sheʼ iy is eʼdodidan da ak be adi.
Uning gʻazal a uboiyla i, qi ʼa a uyuqla i oʻzbek sheʼ iya ining ka a yu uqla i
boʻlib, ula bi qancha oʻziga xos xususiya la ga, nozik uslub koʻ inishla iga ega.
Ubaydiy sheʼ iya ida oʻziga xoslikka, o iginallikka in ilish us un. Shoi sheʼ iy
uslubida soddalikka moyillik, oʻz ik ini mumkin qada xalq ili bilan bayon e ishga
u inish muhim hisoblangan.
Ubaydiy hukm on sulola akili boʻlsa ham, uning hayo yoʻlini silliq, aqa
za a la dan ibo a deb asa u e ish oʻgʻ i emas.
Gʻazalla ining bi ida:
Bi lahza koʻngul oʻlmadi begʻam zamonadin,
Toʻydi zamona mendinu men ham zamonadin
3
1
h ps://yuz.uz/uz/news/dunyoni-as ash-qaygusi
2
Rajabo Q., Ochilo E. Ubaydullaxon. – Toshken : 2011. – B.15-16.
3
Abduqodi Hay me o .Ubaydiy.Shaa q yulduzla i ju nali 10-son T:1991.
164
deb o gan nolasida zamonasining da du-gʻami, nizoyu i nasidan ozo opganligi
haqida ik la yozilgan. Shuning uchun biz Ubaydiyning oʻsha mu akkablikla a
ziddiya la ga oʻla da dagi aoliya ida amaldo lik a hukmdo likka in ilishga nisba an
maʼna iy kamolo ga in ilish, sheʼ iya a ijodga in ilish us un boʻlgan deb xulosa
chiqa sak xa o boʻlmaydi.
Gʻazal – sha q adabiyo ida keng a qalgan li ik jan . U a abcha soʻzdan olingan
boʻlib, “oshiqona soʻz, ishq izho e ish, ayolla ni madh e ish” kabi maʼnola ni
angla adi. “Gʻazal” a amasi das lab VIII-IX as la da a ab sheʼ iya ida paydo boʻlgan.
Uning hajmi 3 bay dan 19 bay gacha qilib belgilangan, ammo baʼzi oʻ inla da 21, ha o
27 bay li gʻazal namunala i ham uch ab u adi
1
. Ubaydiy ijodida gʻazal jan ining
judayam ajoyib namunala ini opish mumkin. Gʻazal jan iga xos boʻlgan xususiya –
shaxsiy hissiyo la ini, ichki kechinmala ini i odalash Ubaydiy ijodida ham chi oyli
dalilla o qali ochib be ilgan. Gʻazalning asa u iy maʼno bilan boyi ilishi
shoi la ning asa u ilmidan xaba do boʻlishlikka cho laydi. Bu o qali insonning
uhiy yoʻli, ilohiy muhabba a oʻzini anglash masalala i yo i ib be iladi.
Shoi ning de ondagi uboiyla iga naza solsak, Ubaydiy qalamiga mansub ushbu
uboiy ili nihoya da sodda ilda yozilgan boʻlib, hech bi qiyinchiliksiz mazmunini
anglash munkin. Bu jiha shoi ning yozish uslubi xalqona ilga nihoya da yaqin
ekanligidan dalola be adi.
Seningdek bu jahonda gʻamguzo im yoʻq u ,
Koʻ may seni bi ye da qa o im yoʻq u ,
Ey yo , demaki oʻzga yo ing bo emish,
O im sen e u sen, oʻzga yo im yoʻq u .
Ubaydiyning ushbu uboiysi a-a-b-a qo iyalanish izimida yozilgan boʻlib, oʻziga
xos i mik ohangdo likni yuzaga kel i gan. Ruboiyla koʻpincha aqdi , insonning
maʼna iy qa ashla i kabi masalala ini oʻz ichiga oladi. Oʻzining qisqalikda oʻliq ik ni
i odalash xususiya i sababli, uboiyla koʻpincha chuqu a maʼnoli boʻladi. Bu jiha ni
koʻplab uboiyla misolida ham koʻ ib oʻ ish mumkin.
Majnun ishidin ul kishikim ogohdu ,
Ushshoq o asinda Ubaydullohdu .
Pay as a junun ahli e u ham oh anga,
Ul ahba e u ala gʻayu, ham shohdu .
Shoi bu uboiysi o qali oʻzining hola ini ham aks e i gan, yaʼni majnunlikdan
ogoh ekanligi hamda oshiqla o asida Ubaydulloh nomi bilan anilganligini ay ib
oʻ adi. Va yana shuni aʼkidlab oʻ adiki, unga ham oh boʻlgan oshiq ahliga ham ahba ,
ham shohman deya oʻzini eʼ i o e adi. Ruboiy jan ining oʻziga xos xususiya la idan
bi i shoi oʻzining ij imoiy hola i, hayo i, u mush a zidan kelib chiqqan holda, ayni
shu xususiya la ga u gʻu be gan holda uni qogʻozga ushu adi.
Shu oʻ inda ay ib oʻ ish joizki, xalqimiz o asida keng a qalgan “Diydo shi in,
diydo gʻanima ” kabi ibo ala ning keng qoʻllanilishi mum oz adabiyo namunala ida
ham oʻz aksini opgan. Xususan, Ubaydiy ijodida koʻp oʻ inla da olklo unsu la ini
uch a ishimiz mumkin. Xulosa qilib ay ganda, mum oz adabiyo imiz yuksak a akku ,
boqiy qad iya la jamlanmasi, boy madaniy me osni oʻzida mujassam qilganligi bilan
1
Носиров О. Ўзбек адабиетида ғазал. – Тошкент: Адабиет ва саъат, 1972. – Б.38.
165
aj alib u adi. Bunday me osni a lodla ga ye kazib qoldi ishda ulkan hissa qoʻshgan
shoh hamda shoi Ubaydiy ijodi ham mum oz adabiyo da oʻz oʻ niga ega. Uning
a kibiga ki u chi u kiy, a abcha, o scha de onla a kibidagi u li xil jan namunala i
mum oz adabiyo imiz a ixida oʻsha jan i oji uchun ka a hissa qoʻshgan. Ubaydiy
oʻzining u kiy ilida yozgan gʻazalla ida mum oz adabiyo ga xos ob azla a badiiy
osi ala dan maho a bilan oydalangan. Masalan, uning mashhu bay la idan bi ida
shunday deyiladi:
“Koʻnglumni gi i o ayladi bi zul ing uzugi,
Koʻz yoshim anga da yo boʻlib, aylandi kechugi.”
Bu bay da shoi “zul ”, “koʻngul”, “koʻz yoshi” kabi anʼana iy imsolla o qali
oʻzining ichki kechinmala ini chuqu i odalaydi. Ubaydiy ijodi, ayniqsa, uning
“Kulliyo ”i a kibidagi uch illi de onla i ( u kiy, a abiy a o siy) oʻzbek mum oz
adabiyo ining koʻp illilik anʼanasi a jan boyligiga ulkan hissa qoʻshgan. Uning
asa la i o qali oʻsha da dagi adabiy-es e ik qa ashla , asa u iy a akku a ij imoiy-
hayo iy kechinmala ni chuqu anglash mumkin
1
. Shu boisdan, Ubaydiy ijodi na aqa
a ixiy-adabiy nuq ayi naza dan, balki zamona iy ki obxon uchun ham dolza b a
ib a lidi . Shoi ning de oni o qali biz XVI as xalqining hola i, ij imoiy muammola i,
u -oda la i a maʼna iy dunyosi haqida asa u hosil qilamiz. Shu boisdan Ubaydiy
ijodi, ayniqsa uning u kiy de oni – oʻzbek adabiyo i a umuman u kiy xalqla
madaniy me osining bebaho boyligidi .
Ubaydiy na aqa a ixiy-adabiy nuq ayi naza dan, balki zamona iy ki obxon
uchun ham dolza b a ib a lidi . Uning asa la ida xalqona uh, insonpa a lik
gʻoyala i, axloqiy-ib a li mazmunla mujassam boʻlib, bugungi oʻqu chining ham
qalbiga aʼsi koʻ sa adi. Ubaydiy oʻz da ining muhim ij imoiy muammola iga, inson
axloqi, maʼna iy- uhiy dunyosiga be a q boʻlmagan a buni oʻz asa la ida aks e i a
olgan ijodko di . Shuningdek, xalq ogʻzaki ijodidagina ma jud boʻlgan “yo -yo ”
jan ida ham 2 a namunani yozganligi alohida eʼ i o ga loyiq. Ubaydiy bu jan ni yozma
adabiyo ga olib ki gan kam sonli adibla dan bi idi .
Masalan, quyidagi mis ala da xalqona i oda, kuy ohangi a maʼna iy-axloqiy
a biya mujassam:
Misol:
Kelinchak kela el omonga,
Oppoq oʻmol bosh omonga.
Koʻngli oʻlib, yu ak oʻlqin,
Yo -yo ay a yosh omonga.
Ubaydiy ijodi xozi gi da adabiyo i hamda hayo i uchun ham oydali a
ib a lidi . Ayniqsa, “yo -yo ” kabi xalqona jan da yozgan sheʼ la i uning ijodi naqada
boy a xalqga yaqin ekanini koʻ sa adi.
Xulosa oʻ nida aʼkidlash joizki, Ubaydullaxon na aqa adola li a dono hukmdo ,
balki oʻz da ining is eʼdodli shoi la idan bi i si a ida ham a ixda muhim oʻ in
egallaydi. U da la ishla ini yu i ish ba oba ida ilm- an, adabiyo a sanʼa ga ka a
eʼ ibo be gan. Ayniqsa, uning “Ubaydiy” axallusi bilan bi ilgan adabiy me osi u kiy
xalqla adabiyo ida oʻziga xos oʻ inga ega. Shu boisdan ham Ubaydiy me osi na aqa
1
Исматулла Иброхимов. Ўзбек адабиёти тарихи. II-жилд. Тошкент: Ўқитувчи,1995.- Б.183-184.
166
oʻzbek adabiyo i, balki ba cha u kiy xalqla ning madaniy boyligi si a ida qad lanadi.
Uning asa la i hozi gacha oʻqiladi, oʻ ganiladi a yosh a lod a biyasida muhim manba
boʻlib xizma qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyo la
1.Носиров О. Ўзбек адабиетида ғазал. – Тошкент: Адабиет ва саъат, 1972. –
Б.38.
2.Исматулла Иброхимов. Ўзбек адабиёти тарихи. II-жилд. Тошкент:
Ўқитувчи,1995.- Б.183-184.
3.Alishe o na, C. L. S. (2024). Zamakhsha iʼs wo k" Muqaddama u-l-adab" and
he educa ional wo ds in i . analysis o mode n science and inno a ion, 1(2), 261-264.
4.ChimpoʻLa o a, Se a a Alishe o na (2021). Che illа ini mаsо а iy oʻqi ishdа
in e аоllik muаmmоsi. O ien al enaissance: Inno a i e, educa ional, na u al and
social sciences, 1 (7), 164-170.
5.Чимпўлатова, С. А. (2024). Mаҳмуд Замахшарийнинг араб грамматикасига
оид “Муққаддамату-л-адаб” асари. S udying he p og ess o science and i s
sho comings, 1(3), 79-81.
6.Alishe o na, C. L. S., & Mucci, F. A abic language lea ning esou ces o
ussian speake s.
