140
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA VATANDOSHLARIMIZNING
FRONTDAGI JASORATLARI
Cho iye a Muxlisa
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
Email [email p o ec ed]
Za ipo a Ziyoda Oʼ azaliye na
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
@[email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17732223
Anno a siya: Ushbu maqola Ikkinchi jahon u ushi da ida so e a miyasi sa ida jang qilgan
o'zbekis onlik aska a zobi la ning on dagi jaso a la i, qah amonlikla i a u ush a ixiga qo'shgan
hissasini o' ganishga bag'ishlangan. Maqolada O'zbekis ondan on ga ke gan 1,5 millionga yaqin
kishining jangla dagi ish i oki, ula dan 500 ming na a ining jang maydonla ida halok bo'lishi, 120
dan o iq o'zbekis onlik jangchining So e I i oqi Qah amoni un oni bilan aqdi langanligi ahlii
qilinadi. O'zbekis onlik aska la ning Mosk a, S aling ad, Ku sk, Lening ad himoyasi a Be linni
ozod qilish kabi hal qilu chi jangla da o'ynagan muhim oli yo i iladi. Tadqiqo a ixiy- ahliliy me od
asosida olib bo ilgan bo'lib, a xi hujja la i, xo i ala , on kundalikla i a ilmiy adabiyo la dan
oydalanilgan. O'zbekis onlik on chila ning jaso a i a qah amonligi na aqa O'zbekis on, balki
bu un insoniya a ixining muhim qismi hisoblanadi. Ula ning xo i asi a jaso a i keyingi a lodla
uchun a anpa a lik uhida a biyalanishining muhim manbai bo'lib xizma qiladi.
Kali so‘zla : Ikkinchi jahon u ushi, O'zbekis on on chila i, jaso a , a anpa a lik, So e I i oqi
Qah amoni, S aling ad jangi, Mosk a himoyasi, on xo i ala i, jango a jaso a , a ixiy xo i a.
Akademik A. M. Samsono muxa i ligida 1960-1965 yilla da nash e ilgan
"Ulug' Va an u ushi a ixi" 6 jildlik asa ning mualli i SSSR Fanla akademiyasi hisoblanadi." Ulug'
Va an u ushi a ixi" 6 jildlik asa ida O'zbekis onlik aska la ning on dagi jaso a la i haqida keng
qam o li ma'lumo la ma jud. Bi inchi jildda u ushning boshlanishi a 1941-yil jangla i haqida
yozilgan bo'lib, unda O'zbekis ondan 1941-yil iyundan dekab gacha 400 mingga yaqin kishi on ga
chaqi ilganligi qayd e ilgan. Mosk a himoyasida 100 mingga yaqin o'zbekis onlik aska
qa nashganligi, 89-o'zbek mil iq di iziyasining Smolensk a Mosk a jangla idagi jaso a i ba a sil
yo i ilgan. Bi inchi ma a So e I i oqi Qah amoni un onini olgan o'zbekis onlikla si a ida Sul on
Hojiye a Sobi Rahimo ning ismla i alohida qayd e ilgan.
Ikkinchi jild S aling ad jangiga bag'ishlangan bo'lib, unda S aling ad jangida 150 ming
o'zbekis onlik aska qa nashganligi, 258-o'zbek mil iq di iziyasining shaha ni himoya qilishdagi
muhim oli a'kidlangan. 15 o'zbekis onlik snaype ning 200 dan o iq dushman aska ini yo'q qilgani
haqida ma'lumo la kel i ilgan. Gene al Sobi Rahimo ning S aling ad on idagi qo'mondonligi a
uning jangchila ga bo'lgan ahnamoligi ba a sil as i langan.
Uchinchi jildda 1943-yilgi Ku sk jangi a da yola ni kesib o' ish haqida ma'lumo la be ilgan.
Ku sk jangida 89-o'zbek di iziyasining ankla ga qa shi jangla dagi mu a aqiya la i, Dnep
da yosini kesib o' ishda o'zbekis onlik aska la ning ko' sa gan jaso a i yo i ilgan. 50 na a
o'zbekis onlikning Dnep uchun jangda qah amonlik ko' sa gani a ula ning 20 na a ining So e
I i oqi Qah amoni un oni bilan aqdi langanligi haqida ma'lumo la kel i ilgan.
To' inchi jildda 1944-yilda ashis la ni So e I i oqidan qu ib chiqa ish haqida so'z yu i ilgan.
Bela usiyani ozod qilish ope a siyasida o'zbekis onlik aska la ning aol ish i oki, Bol iqbo'yi
da la la ini ozod qilishdagi oli, 300-o'zbek mil iq di iziyasining Lening ad blokadasini yo ishdagi
141
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
hissasi ba a sil bayon e ilgan. Lening adni ozod qilishda qa nashgan o'zbekis onlik aska la ning 35
oizi jangla da halok bo'lganligi qayd e ilgan.
Beshinchi jild 1945-yilgi Ye opani ozod qilish a Be lin jangiga bag'ishlangan. Be linni ozod
qilish ope a siyasida 200 mingga yaqin o'zbekis onlik aska qa nashganligi, Reyx ag egallashda
bi inchi bo'lib ki gan o'zbekis onlik aska la haqida ma'lumo la be ilgan. 15 o'zbekis onlikning
Be lin uchun jangda So e I i oqi Qah amoni un onini olgani, jumladan, Ziyodulla Hojiye ning
Reyx agga bi inchi bay oqni o' na gan gu uh a'zosi si a idagi ish i oqi ba a sil as i langan.
Ol inchi jild u ushning yakuni a hisob-ki obla haqida ma'lumo la be adi. Unda u ush
da omida O'zbekis ondan jami 1,5 million kishi on ga ke ganligi, 500 mingga yaqin o'zbekis onlik
jang maydonla ida halok bo'lganligi, 123 o'zbekis onlik So e I i oqi Qah amoni un onini olganligi,
35 mingga yaqin o'zbekis onlik ha biy o den a medalla bilan aqdi langanligi kel i ilgan.
Qo'shimcha s a is ik ma'lumo la si a ida o'zbekis onlik aska la omonidan 3000 dan o iq
dushman ankini yo'q qilishi, 500 dan o iq samolyo ni u ib ushi ishi, 15 mingga yaqin dushman
aska ini asi olishi haqida ma'lumo la be ilgan. 89-o'zbek mil iq di iziyasining bu un u ush
da omida 8 ma a ha biy jaso a i uchun o denla bilan aqdi langanligi alohida a'kidlangan.
Maxsus qah amonlikla qismida S aling ad jangida Qodi Abdullaye ning 58 dushman aska ini
yo'q qilgani, Ku sk jangida Toshpo'la Yo'ldoshe ning 7 ankka qa shi jangi, Be lin jangida Ziyodulla
Hojiye ning Reyx agga bi inchi bay oqni o' na gan gu uh a'zosi si a idagi ish i oqi ba a sil
yo i ilgan. Shuningdek, asa da O'zbekis ondan on ga ke ayo gan aska la ning oilala i omonidan
yubo ilgan 2 millionga yaqin issiq kiyim-kechak, 500 onna oziq-o qa yubo ilganligi haqida
ma'lumo la kel i ilgan. U ush da ida O'zbekis onda 113 a kasalxona ashkil e ilib, ula ga 150
mingga yaqin ya ado aska da olanganligi qayd e ilgan.
"O'zbekis on Ulug' Va an u ushida" asa i bo'yicha ma'lumo la ga e ibo qa a adigan bo’lsak
P o esso A. Aliqulo ning "O'zbekis on Ulug' Va an u ushida" asa ida O'zbekis onning u ushdagi
oli a hissasi chuqu o' ganilgan. Asa da O'zbekis ondan on ga ke gan 1,5 millionga yaqin
aska ning 123 na a ining So e I i oqi Qah amoni un oniga sazo o bo'lganligi qayd e ilgan. U ush
da omida O'zbekis onda 113 a ha biy kasalxona ashkil e ilib, ula ga 150 mingga yaqin ya ado
aska qabul qilingan. O'zbekis on aholisi omonidan on ga 2 millionga yaqin issiq kiyim-kechak,
500 onna oziq-o qa yubo ilgan.
Asa da O'zbekis onlik aska la ning S aling ad jangidagi jaso a la i ba a sil yo i ilgan. 150 ming
o'zbekis onlik aska ning S aling ad himoyasida qa nashganligi, ula dan 45 ming na a ining jang
maydonla ida halok bo'lganligi qayd e ilgan. 258-o'zbek mil iq di iziyasining shaha ni himoya
qilishdagi muhim oli a'kidlangan. P o esso Aliqulo o'zbekis onlik snaype la haqida alohida
ma'lumo kel i adi, jumladan 15 o'zbekis onlik snaype ning 200 dan o iq dushman aska ini yo'q
qilganligi haqida yozadi.
Mosk a himoyasida 100 mingga yaqin o'zbekis onlik aska qa nashganligi, ula ning shaha ning
janubiy yo'nalishla ini himoya qilishdagi oli asa da o'z aksini opgan. 89-o'zbek mil iq di iziyasining
Mosk a yaqinidagi jangla dagi mu a aqiya la i ba a sil as i langan. Asa da gene al Sobi
Rahimo ning on dagi qo'mondonlik aoliya i alohida yo i ilgan.
Ku sk jangida o'zbekis onlik aska la ning ankla ga qa shi ku ashi haqida qimma li ma'lumo la
kel i ilgan. 89-o'zbek di iziyasining P oxo o ka yaqinidagi jangla da ko' sa gan jaso a i, Dnep
da yosini kesib o' ishda o'zbekis onlik aska la ning ko' sa gan qah amonligi ba a sil bayon e ilgan.
50 na a o'zbekis onlikning Dnep uchun jangda qah amonlik ko' sa gani a ula ning 20 na a ining
So e I i oqi Qah amoni un oni bilan aqdi langanligi haqida ma'lumo la be ilgan.
142
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Lening ad blokadasini yo ishda 300-o'zbek mil iq di iziyasining hissasi asa da mus ahkam
hujja lash i ilgan. O'zbekis onlik aska la ning Lening adni ozod qilishdagi oli, ula ning 35 oizining
jangla da halok bo'lganligi qayd e ilgan. Bela usiyani ozod qilish ope a siyasida o'zbekis onlik
aska la ning ish i oki, Bol iqbo'yi da la la ini ozod qilishdagi oli haqida ba a sil ma'lumo la
kel i ilgan.
Be linni ozod qilish ope a siyasida 200 mingga yaqin o'zbekis onlik aska qa nashganligi,
Reyx ag egallashda bi inchi bo'lib ki gan o'zbekis onlik aska la haqida ma'lumo la be ilgan. 15
o'zbekis onlikning Be lin uchun jangda So e I i oqi Qah amoni un onini olgani, jumladan
Ziyodulla Hojiye ning Reyx agga bi inchi bay oqni o' na gan gu uh a'zosi si a idagi ish i oqi ba a sil
as i langan.
Asa da u ushdan keyingi da da o'zbekis onlik u ush qa nashchila ining aqdi i haqida ham
ma'lumo la ma jud. U ushdan keyin O'zbekis onda 200 mingga yaqin nogi on u ush qa nashchisi
yashaganligi, ula ga da la omonidan yo dam ko' sa ilganligi qayd e ilgan. P o esso Aliqulo u ush
da ida O'zbekis onning iq isodiy hissasini ham ahlii qiladi, jumladan u ush da ida O'zbekis onda
300 dan o iq yangi ko xona qu ilganligi, 500 mingga yaqin e akua siya qilingan aholi qabul
qilinganligi haqida yozadi.
Asa da O'zbekis onlik ayolla ning u ushdagi oli ham yo i ilgan. 25 mingga yaqin
o'zbekis onlik ayol on da hamshi a, ele onchi, az edkachı si a ida xizma qilganligi, ula dan 5
ming na a ining jangla da halok bo'lganligi haqida ma'lumo la kel i ilgan. U ush da ida
O'zbekis ondan 10 mingga yaqın kishi pa izan ha aka ida qa nashganligi qayd e ilgan.
1941-yilda O‘zbekis on aholisi jami 6,5 million kishini ashkil e gan, ula ning ya mini bolala
a keksala ashkil e gan bo‘lsa, ya oqli odamla imizning 50—60 oizi, aniq og‘i 1433230 kishi
u ushga sa a ba bo‘lgan. Ka imo I. A. Va an sajdagoh kabi muqaddasdi . T. 3. Asa la . T.:
O‘zbekis on, 1996, 80-be .
Qama iddin Usmono ning O’zbekis on a ixi da sligidagi ma’lumo la ga qa aganda U ushnmg
bi inchi oyidayoq ha biy komissa likla ga 32 mingdan ko‘p ishchila , xizma chila , kolxozchila ,
yoshla o‘zla ini on ga jo‘na ishni so‘ ab a iza be dila . Ba cha iloya , shaha a uman ha biy
komissa la i ha biy xizma majbu iya ida bo‘lganla ni sa a ba e ish bilan shug‘ullandila . U ushning
das labki oyidayoq yuz minglab a andoshla imiz qo‘lga qu ol olib on ga jo‘nab ke dila . O‘ a
Osiyo ha biy ok ugi on uchun jangchila a zobi la ayyo laydigan o‘choqqa aylan i ildi. Bu ok ug
1941-yil iyunidan 1942-yil oxi igacha bo‘lgan mudda da ha biy sa a ba lik asosida 109 a ha biy
qo‘shilma uzdi, ha aka dagi a miyaga a Oliy Bosh Qo‘mondonlik qa o gohi zaxi asiga 86 di iziya
a b igada jo‘na di.Ikkinchi jahon u ushi da ida O'zbekis on so e a miyasi sa ida jang qilgan
millionlab aska a zobi la bilan hissa qo'shdi. U ush da omida O'zbekis ondan 1,5 millionga yaqin
kishi on ga ke di, ula dan 500 ming na a i jang maydonla ida halok bo'ldi. 123 dan o iq
o'zbekis onlik jangchi So e I i oqi Qah amoni un oni bilan aqdi landi.
O'zbekis onlik aska la u ushning eng hal qilu chi jangla ida qa nashdila . Mosk a himoyasida
100 mingga yaqin o'zbekis onlik aska ku ashdi. 89-o'zbek mil iq di iziyasi Smolensk a Mosk a
yaqinidagi jangla da o'zini namoyon qildi. S aling ad jangida 150 ming o'zbekis onlik aska shaha
himoyasida qa nashdi a ula ning 45 ming na a i halok bo'ldi. 258-o'zbek mil iq di iziyasi shaha ni
himoya qilishda muhim ol o'ynadi.
Ku sk jangida 89-o'zbek di iziyasi ankla ga qa shi mu a aqiya li jang qildi. Dnep da yosini
kesib o' ishda 50 na a o'zbekis onlik aska o'zining jaso a i bilan aj alib chiqdi, ula dan 20 na a i
So e I i oqi Qah amoni un oni bilan aqdi landi. Lening ad blokadasini yo ishda 300-o'zbek mil iq
di iziyasi muhim ol o'ynadi, o'zbekis onlik aska la ning 35 oizi ushbu jangla da halok bo'ldi.
143
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Bela usiyani ozod qilish ope a siyasida o'zbekis onlik aska la aol ish i ok e dila . Bol iqbo'yi
da la la ini ozod qilishda ham ula muhim ol o'ynadila . Be linni ozod qilish ope a siyasida 200
mingga yaqin o'zbekis onlik aska qa nashdi. Reyx ag egallashda bi inchi bo'lib ki gan aska la
o asida o'zbekis onlik jangchila ham bo edi. 15 o'zbekis onlik Be lin uchun jangdagi jaso a i uchun
So e I i oqi Qah amoni un oni bilan aqdi landi.
O'zbekis onlik snaype la o'zla ining aniq o ishmala i bilan dushmanga ka a ala o
ye kazdila . 15 o'zbekis onlik snaype 200 dan o iq dushman aska ini yo'q qildi. O'zbekis onlik
ankchila 3000 dan o iq dushman ankini yo'q qilishdi. Ha o jangla ida o'zbekis onlik uchu chila
500 dan o iq dushman samolyo ini u ib ushi dila .Gene al Sobi Rahimo kabi o'zbekis onlik
qo'mondonla o'zla ining jaso a i a ha biy maho a i bilan aj alib u dila . U ush da ida
O'zbekis onda 113 a ha biy kasalxona ashkil e ildi a ula ga 150 mingga yaqin ya ado aska
da olandi. O'zbekis on aholisi omonidan on ga 2 millionga yaqin issiq kiyim-kechak a 500 onna
oziq-o qa yubo ildi.
O'zbekis onlik ayolla ham u ushda aol ish i ok e dila . 25 mingga yaqin o'zbekis onlik ayol
on da hamshi a, ele onchi a az edkachı si a ida xizma qildi, ula dan 5 ming na a i jangla da
halok bo'ldi. U ush da ida O'zbekis ondan 10 mingga yaqin kishi pa izan ha aka ida qa nashdi.
U ushdan keyingi da da O'zbekis onda 200 mingga yaqin nogi on u ush qa nashchisi yashadi
a ula ga da la omonidan yo dam ko' sa ildi. O'zbekis onlik on chila ning jaso a i a
qah amonligi na aqa O'zbekis on, balki bu un insoniya a ixining muhim qismi hisoblanadi.
Ula ning xo i asi a jaso a i keyingi a lodla uchun a anpa a lik uhida a biyalanishining muhim
manbai bo'lib xizma qiladi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. "Ulug' Va an u ushi a ixi" (6 jildlik) – SSSR Fanla akademiyasi, 1960-1965.
2. "O'zbekis on Ulug' Va an u ushida" – P o esso A. Aliqulo , 2015.
3. "Qah amonlik da i: hujja la a ma e ialla " – O'zbekis on Respublikasi Da la a xi i, 2020.
4. "Va an a ixi" (3-ki ob) – Rus am Shamsiddino , 2018.
5. Qama iddin Usmono O'zbekis on a ixi 1917-1991-yilla . (2010).
