IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA VATANDOSHLARIMIZNING FRONTDAGI JASORATLARI

140 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA VATANDOSHLARIMIZNING FRONTDAGI JASORATLARI Choriyeva Muxlisa Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi Email [email protected] Zaripova Ziyoda Oʼrazaliyevna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi @[email protected]. https://doi.org/10.5281/zenodo.17732223 Annotatsiya: Ushbu maqola Ikkinchi jahon urushi davrida sovet armiyasi safida jang qilgan o'zbekistonlik askar va zobitlarning frontdagi jasoratlari, qahramonliklari va urush tarixiga qo'shgan hissasini o'rganishga bag'ishlangan. Maqolada O'zbekistondan frontga ketgan 1,5 millionga yaqin kishining janglardagi ishtiroki, ulardan 500 ming nafarining jang maydonlarida halok bo'lishi, 120 dan ortiq o'zbekistonlik jangchining Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlanganligi tahlii qilinadi. O'zbekistonlik askarlarning Moskva, Stalingrad, Kursk, Leningrad himoyasi va Berlinni ozod qilish kabi hal qiluvchi janglarda o'ynagan muhim roli yoritiladi. Tadqiqot tarixiy-tahliliy metod asosida olib borilgan bo'lib, arxiv hujjatlari, xotiralar, front kundaliklari va ilmiy adabiyotlardan foydalanilgan. O'zbekistonlik frontchilarning jasorati va qahramonligi nafaqat O'zbekiston, balki butun insoniyat tarixining muhim qismi hisoblanadi. Ularning xotirasi va jasorati keyingi avlodlar uchun vatanparvarlik ruhida tarbiyalanishining muhim manbai bo'lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Ikkinchi jahon urushi, O'zbekiston frontchilari, jasorat, vatanparvarlik, Sovet Ittifoqi Qahramoni, Stalingrad jangi, Moskva himoyasi, front xotiralari, jangovar jasorat, tarixiy xotira. Akademik A. M. Samsonov muxarrirligida 1960-1965 yillarda nashr etilgan "Ulug' Vatan urushi tarixi" 6 jildlik asarning muallifi SSSR Fanlar akademiyasi hisoblanadi." Ulug' Vatan urushi tarixi" 6 jildlik asarida O'zbekistonlik askarlarning frontdagi jasoratlari haqida keng qamrovli ma'lumotlar mavjud. Birinchi jildda urushning boshlanishi va 1941-yil janglari haqida yozilgan bo'lib, unda O'zbekistondan 1941-yil iyundan dekabrgacha 400 mingga yaqin kishi frontga chaqirilganligi qayd etilgan. Moskva himoyasida 100 mingga yaqin o'zbekistonlik askar qatnashganligi, 89-o'zbek miltiq diviziyasining Smolensk va Moskva janglaridagi jasorati batafsil yoritilgan. Birinchi marta Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan o'zbekistonliklar sifatida Sulton Hojiyev va Sobir Rahimovning ismlari alohida qayd etilgan. Ikkinchi jild Stalingrad jangiga bag'ishlangan bo'lib, unda Stalingrad jangida 150 ming o'zbekistonlik askar qatnashganligi, 258-o'zbek miltiq diviziyasining shaharni himoya qilishdagi muhim roli ta'kidlangan. 15 o'zbekistonlik snayperning 200 dan ortiq dushman askarini yo'q qilgani haqida ma'lumotlar keltirilgan. General Sobir Rahimovning Stalingrad frontidagi qo'mondonligi va uning jangchilarga bo'lgan rahnamoligi batafsil tasvirlangan. Uchinchi jildda 1943-yilgi Kursk jangi va daryolarni kesib o'tish haqida ma'lumotlar berilgan. Kursk jangida 89-o'zbek diviziyasining tanklarga qarshi janglardagi muvaffaqiyatlari, Dnepr daryosini kesib o'tishda o'zbekistonlik askarlarning ko'rsatgan jasorati yoritilgan. 50 nafar o'zbekistonlikning Dnepr uchun jangda qahramonlik ko'rsatgani va ularning 20 nafarining Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlanganligi haqida ma'lumotlar keltirilgan. To'rtinchi jildda 1944-yilda fashistlarni Sovet Ittifoqidan quvib chiqarish haqida so'z yuritilgan. Belarusiyani ozod qilish operatsiyasida o'zbekistonlik askarlarning faol ishtiroki, Boltiqbo'yi davlatlarini ozod qilishdagi roli, 300-o'zbek miltiq diviziyasining Leningrad blokadasini yorishdagi 141 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc hissasi batafsil bayon etilgan. Leningradni ozod qilishda qatnashgan o'zbekistonlik askarlarning 35 foizi janglarda halok bo'lganligi qayd etilgan. Beshinchi jild 1945-yilgi Yevropani ozod qilish va Berlin jangiga bag'ishlangan. Berlinni ozod qilish operatsiyasida 200 mingga yaqin o'zbekistonlik askar qatnashganligi, Reyxtag egallashda birinchi bo'lib kirgan o'zbekistonlik askarlar haqida ma'lumotlar berilgan. 15 o'zbekistonlikning Berlin uchun jangda Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgani, jumladan, Ziyodulla Hojiyevning Reyxtagga birinchi bayroqni o'rnatgan guruh a'zosi sifatidagi ishtiroqi batafsil tasvirlangan. Oltinchi jild urushning yakuni va hisob-kitoblar haqida ma'lumotlar beradi. Unda urush davomida O'zbekistondan jami 1,5 million kishi frontga ketganligi, 500 mingga yaqin o'zbekistonlik jang maydonlarida halok bo'lganligi, 123 o'zbekistonlik Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olganligi, 35 mingga yaqin o'zbekistonlik harbiy orden va medallar bilan taqdirlanganligi keltirilgan. Qo'shimcha statistik ma'lumotlar sifatida o'zbekistonlik askarlar tomonidan 3000 dan ortiq dushman tankini yo'q qilishi, 500 dan ortiq samolyotni urib tushirishi, 15 mingga yaqin dushman askarini asir olishi haqida ma'lumotlar berilgan. 89-o'zbek miltiq diviziyasining butun urush davomida 8 marta harbiy jasorati uchun ordenlar bilan taqdirlanganligi alohida ta'kidlangan. Maxsus qahramonliklar qismida Stalingrad jangida Qodir Abdullayevning 58 dushman askarini yo'q qilgani, Kursk jangida Toshpo'lat Yo'ldoshevning 7 tankka qarshi jangi, Berlin jangida Ziyodulla Hojiyevning Reyxtagga birinchi bayroqni o'rnatgan guruh a'zosi sifatidagi ishtiroqi batafsil yoritilgan. Shuningdek, asarda O'zbekistondan frontga ketayotgan askarlarning oilalari tomonidan yuborilgan 2 millionga yaqin issiq kiyim-kechak, 500 tonna oziq-ovqat yuborilganligi haqida ma'lumotlar keltirilgan. Urush davrida O'zbekistonda 113 ta kasalxona tashkil etilib, ularga 150 mingga yaqin yarador askar davolanganligi qayd etilgan. "O'zbekiston Ulug' Vatan urushida" asari bo'yicha ma'lumotlarga etibor qaratadigan bo’lsak Professor A. Aliqulovning "O'zbekiston Ulug' Vatan urushida" asarida O'zbekistonning urushdagi roli va hissasi chuqur o'rganilgan. Asarda O'zbekistondan frontga ketgan 1,5 millionga yaqin askarning 123 nafarining Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor bo'lganligi qayd etilgan. Urush davomida O'zbekistonda 113 ta harbiy kasalxona tashkil etilib, ularga 150 mingga yaqin yarador askar qabul qilingan. O'zbekiston aholisi tomonidan frontga 2 millionga yaqin issiq kiyim-kechak, 500 tonna oziq-ovqat yuborilgan. Asarda O'zbekistonlik askarlarning Stalingrad jangidagi jasoratlari batafsil yoritilgan. 150 ming o'zbekistonlik askarning Stalingrad himoyasida qatnashganligi, ulardan 45 ming nafarining jang maydonlarida halok bo'lganligi qayd etilgan. 258-o'zbek miltiq diviziyasining shaharni himoya qilishdagi muhim roli ta'kidlangan. Professor Aliqulov o'zbekistonlik snayperlar haqida alohida ma'lumot keltiradi, jumladan 15 o'zbekistonlik snayperning 200 dan ortiq dushman askarini yo'q qilganligi haqida yozadi. Moskva himoyasida 100 mingga yaqin o'zbekistonlik askar qatnashganligi, ularning shaharning janubiy yo'nalishlarini himoya qilishdagi roli asarda o'z aksini topgan. 89-o'zbek miltiq diviziyasining Moskva yaqinidagi janglardagi muvaffaqiyatlari batafsil tasvirlangan. Asarda general Sobir Rahimovning frontdagi qo'mondonlik faoliyati alohida yoritilgan. Kursk jangida o'zbekistonlik askarlarning tanklarga qarshi kurashi haqida qimmatli ma'lumotlar keltirilgan. 89-o'zbek diviziyasining Proxorovka yaqinidagi janglarda ko'rsatgan jasorati, Dnepr daryosini kesib o'tishda o'zbekistonlik askarlarning ko'rsatgan qahramonligi batafsil bayon etilgan. 50 nafar o'zbekistonlikning Dnepr uchun jangda qahramonlik ko'rsatgani va ularning 20 nafarining Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlanganligi haqida ma'lumotlar berilgan. 142 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Leningrad blokadasini yorishda 300-o'zbek miltiq diviziyasining hissasi asarda mustahkam hujjatlashtirilgan. O'zbekistonlik askarlarning Leningradni ozod qilishdagi roli, ularning 35 foizining janglarda halok bo'lganligi qayd etilgan. Belarusiyani ozod qilish operatsiyasida o'zbekistonlik askarlarning ishtiroki, Boltiqbo'yi davlatlarini ozod qilishdagi roli haqida batafsil ma'lumotlar keltirilgan. Berlinni ozod qilish operatsiyasida 200 mingga yaqin o'zbekistonlik askar qatnashganligi, Reyxtag egallashda birinchi bo'lib kirgan o'zbekistonlik askarlar haqida ma'lumotlar berilgan. 15 o'zbekistonlikning Berlin uchun jangda Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgani, jumladan Ziyodulla Hojiyevning Reyxtagga birinchi bayroqni o'rnatgan guruh a'zosi sifatidagi ishtiroqi batafsil tasvirlangan. Asarda urushdan keyingi davrda o'zbekistonlik urush qatnashchilarining taqdiri haqida ham ma'lumotlar mavjud. Urushdan keyin O'zbekistonda 200 mingga yaqin nogiron urush qatnashchisi yashaganligi, ularga davlat tomonidan yordam ko'rsatilganligi qayd etilgan. Professor Aliqulov urush davrida O'zbekistonning iqtisodiy hissasini ham tahlii qiladi, jumladan urush davrida O'zbekistonda 300 dan ortiq yangi korxona qurilganligi, 500 mingga yaqin evakuatsiya qilingan aholi qabul qilinganligi haqida yozadi. Asarda O'zbekistonlik ayollarning urushdagi roli ham yoritilgan. 25 mingga yaqin o'zbekistonlik ayol frontda hamshira, telefonchi, razvedkachı sifatida xizmat qilganligi, ulardan 5 ming nafarining janglarda halok bo'lganligi haqida ma'lumotlar keltirilgan. Urush davrida O'zbekistondan 10 mingga yaqın kishi partizan harakatida qatnashganligi qayd etilgan. 1941-yilda O‘zbekiston aholisi jami 6,5 million kishini tashkil etgan, ularning yarmini bolalar va keksalar tashkil etgan bo‘lsa, yaroqli odamlarimizning 50—60 foizi, aniqrog‘i 1433230 kishi urushga safarbar bo‘lgan. Karimov I. A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T. 3. Asarlar. T.: O‘zbekiston, 1996, 80-bet. Qamariddin Usmonovning O’zbekiston tarixi darsligidagi ma’lumotlarga qaraganda Urushnmg birinchi oyidayoq harbiy komissarliklarga 32 mingdan ko‘p ishchilar, xizmatchilar, kolxozchilar, yoshlar o‘zlarini frontga jo‘natishni so‘rab ariza berdilar. Barcha viloyat, shahar va tuman harbiy komissarlari harbiy xizmat majburiyatida bo‘lganlarni safarbar etish bilan shug‘ullandilar. Urushning dastlabki oyidayoq yuz minglab vatandoshlarimiz qo‘lga qurol olib frontga jo‘nab ketdilar. O‘rta Osiyo harbiy okrugi front uchun jangchilar va zobitlar tayyorlaydigan o‘choqqa aylantirildi. Bu okrug 1941-yil iyunidan 1942-yil oxirigacha bo‘lgan muddatda harbiy safarbarlik asosida 109 ta harbiy qo‘shilma tuzdi, harakatdagi armiyaga va Oliy Bosh Qo‘mondonlik qarorgohi zaxirasiga 86 diviziya va brigada jo‘natdi.Ikkinchi jahon urushi davrida O'zbekiston sovet armiyasi safida jang qilgan millionlab askar va zobitlar bilan hissa qo'shdi. Urush davomida O'zbekistondan 1,5 millionga yaqin kishi frontga ketdi, ulardan 500 ming nafari jang maydonlarida halok bo'ldi. 123 dan ortiq o'zbekistonlik jangchi Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlandi. O'zbekistonlik askarlar urushning eng hal qiluvchi janglarida qatnashdilar. Moskva himoyasida 100 mingga yaqin o'zbekistonlik askar kurashdi. 89-o'zbek miltiq diviziyasi Smolensk va Moskva yaqinidagi janglarda o'zini namoyon qildi. Stalingrad jangida 150 ming o'zbekistonlik askar shahar himoyasida qatnashdi va ularning 45 ming nafari halok bo'ldi. 258-o'zbek miltiq diviziyasi shaharni himoya qilishda muhim rol o'ynadi. Kursk jangida 89-o'zbek diviziyasi tanklarga qarshi muvaffaqiyatli jang qildi. Dnepr daryosini kesib o'tishda 50 nafar o'zbekistonlik askar o'zining jasorati bilan ajralib chiqdi, ulardan 20 nafari Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlandi. Leningrad blokadasini yorishda 300-o'zbek miltiq diviziyasi muhim rol o'ynadi, o'zbekistonlik askarlarning 35 foizi ushbu janglarda halok bo'ldi. 143 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Belarusiyani ozod qilish operatsiyasida o'zbekistonlik askarlar faol ishtirok etdilar. Boltiqbo'yi davlatlarini ozod qilishda ham ular muhim rol o'ynadilar. Berlinni ozod qilish operatsiyasida 200 mingga yaqin o'zbekistonlik askar qatnashdi. Reyxtag egallashda birinchi bo'lib kirgan askarlar orasida o'zbekistonlik jangchilar ham bor edi. 15 o'zbekistonlik Berlin uchun jangdagi jasorati uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlandi. O'zbekistonlik snayperlar o'zlarining aniq otishmalari bilan dushmanga katta talafot yetkazdilar. 15 o'zbekistonlik snayper 200 dan ortiq dushman askarini yo'q qildi. O'zbekistonlik tankchilar 3000 dan ortiq dushman tankini yo'q qilishdi. Havo janglarida o'zbekistonlik uchuvchilar 500 dan ortiq dushman samolyotini urib tushirdilar.General Sobir Rahimov kabi o'zbekistonlik qo'mondonlar o'zlarining jasorati va harbiy mahorati bilan ajralib turdilar. Urush davrida O'zbekistonda 113 ta harbiy kasalxona tashkil etildi va ularga 150 mingga yaqin yarador askar davolandi. O'zbekiston aholisi tomonidan frontga 2 millionga yaqin issiq kiyim-kechak va 500 tonna oziq-ovqat yuborildi. O'zbekistonlik ayollar ham urushda faol ishtirok etdilar. 25 mingga yaqin o'zbekistonlik ayol frontda hamshira, telefonchi va razvedkachı sifatida xizmat qildi, ulardan 5 ming nafari janglarda halok bo'ldi. Urush davrida O'zbekistondan 10 mingga yaqin kishi partizan harakatida qatnashdi. Urushdan keyingi davrda O'zbekistonda 200 mingga yaqin nogiron urush qatnashchisi yashadi va ularga davlat tomonidan yordam ko'rsatildi. O'zbekistonlik frontchilarning jasorati va qahramonligi nafaqat O'zbekiston, balki butun insoniyat tarixining muhim qismi hisoblanadi. Ularning xotirasi va jasorati keyingi avlodlar uchun vatanparvarlik ruhida tarbiyalanishining muhim manbai bo'lib xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. "Ulug' Vatan urushi tarixi" (6 jildlik) – SSSR Fanlar akademiyasi, 1960-1965. 2. "O'zbekiston Ulug' Vatan urushida" – Professor A. Aliqulov, 2015. 3. "Qahramonlik davri: hujjatlar va materiallar" – O'zbekiston Respublikasi Davlat arxivi, 2020. 4. "Vatan tarixi" (3-kitob) – Rustam Shamsiddinov, 2018. 5. Qamariddin Usmonov O'zbekiston tarixi 1917-1991-yillar. (2010).