171
ANDALUS TARIXIDA ARAB ADABIYOTINING SHAKLLANISHI
(MILODIY 711-1233 YILLAR ORALIGʻIDA)
Ak am Mahmudo ,
O ien al uni e si e i Tilla -1 ka ed asi s ajyo -oʻqi u chisi
Anno a siya. Mazku maqolada Andalus a ixida a ab adabiyo i shakllanishi a
i ojlanishi ja ayoni yo i ilgan. Andalus a amasining kelib chiqishi, musulmonla ning
Ispaniyaga ki ib kelishi hamda ula ning siyosiy a madaniy hayo i bosqichma-bosqich
ahlil e ilgan. Maqolada Andalusdagi ye i da – oliylik, Uma iyla ami ligi,
xali alik, muluk a - a oi , mu abi unla , mu ahhidla a Banu Ahma (Ga na a)
da la i oʻziga xos jiha la i bilan bayon qilinadi. Ha bi bosqichning siyosiy a
ij imoiy hayo i bilan bi qa o da a ab adabiyo iga aʼsi i, adabiy ja ayonla , shoi la a
asa la misolida koʻ sa ilgan. Xususan, Uma iyla da ida ilm- an a adabiyo
yuksalishi, muluk a - a oi da ida adabiy hayo ning jonlanishi, mu abi un a
mu ahhidla da ida diniy uhning us unligi hamda Ga na a da ida adabiyo ning
ojia iy a da dli ohang kasb e ishi alohida ahlil qilingan. Maqola Andalusda a ab
adabiyo ining shakllanishi, i ojlanishi a inqi oz ja ayonla ini keng a ixiy kon eks da
oʻ ganishga qa a ilgan.
Kali soʻzla : andalus, a ab adabiyo i, Uma iyla , xali alik, muluk a - a oi ,
mu abi unla , mu ahhidla , Banu Ahma .
Abs ac . This a icle con ains he o m o o ma ion and de elopmen o A abic
li e a u e in he his o y o Andalus. The e m o he Andalus is g adually en e ing he
Muslims and he g adual analysis o hei poli ical and cul u al li e. The a icle
desc ibes he se en pe iods in Anda – Vensus, he Emi a es o Umayya, Khila i,
Khila ah, Mugh eeds and Banu Ahma (Ha na asi) pe iods. In addi ion o he poli ical
and social li e o each s age, he e ec s o A abic li e a u e, he example o he li e a y
p ocesses, poe s and wo ks. In pa icula , du ing he Umayigues, he inc ease o science
and li e a u e, du ing he e i al o he eligious spi i du ing he pe iod o Umayya,
and he ad an ages o he eligious spi i and he ad an age o he Ga na a, is
pa icula ly analyzed. The a icle is o s udy and de elop he p ocesses o A abic
li e a u e in And ouso in a b oad his o ical con ex .
Keywo ds: Andalusia, A abic li e a u e, Umayyads, calipha e, mullah, jams,
Ma alim, Banu Ahma .
A abla "Andalus" deb Ispaniyada a h qilgan ba cha min aqala ni a aganla . Bu
nomning asl manbai oʻgʻ isida aniq bi ik yoʻq, ammo baʼzila bu nom " andalla "
(les Vandales) degan jamoaning nomidan olingan deb hisoblaydi. Milodiy beshinchi
as ning boshla ida ula Ispaniyaga shimoliy A ikadan koʻchib keladi. Keyin oq ula
A ikaning shimoli-gʻa biy sohilla idan Ispaniyaning janubiy qismiga, xususan,
Ta i adan oʻ ib, kelib joylashadila .
Ta ixchila ik iga koʻ a, bu xalq Be ika min aqasiga (Bé ique) joylashgan. Bu
hudud keyinchalik "Vandalicia" deb a algan a bu nom aq oʻ ishi bilan "Andalusiya"
172
shakliga oʻzga gan. Bu hududni keyinchalik islom a hla i da ida musulmonla
omonidan bosib olingan Ispaniya ye la iga nisba an umumiy nom boʻlib qolgan.
Ushbu nom aslida Ispaniyaning aqa bi qismini angla gan boʻlsa-da,
musulmonla bu nomni bu un ya imo olga nisba an ishla a boshladila . Shunday qilib,
"Andalus" soʻzi oxi -oqiba da musulmonla egallagan ba cha Ispaniya hududla ini
bildi adigan umumiy nomga aylangan. Andalus soʻzini a ab a ixchila a
geog a iyachila ez a oson ishla a boshlaydila . A alda bu soʻz Ispaniyaning ba cha
hududla iga ishla ilgan boʻlsa, soʻng a a abla ispan e la idan a h qilgan joyla ga
ishla ilgan a Ishbiliya, Qu uba a Gʻa na a kabi min aqala andalus ismini saqlab
qolganla
1
.
Ispaniya musulmonla omonidan a h qilinishidan oldin, u li muammola ga
ducho boʻlgan edi. Ij imoiy, siyosiy a iq isodiy jiha dan anglik kuchaygan,
zodagonla bilan quyi sin la o asida jiddiy ziddiya la boʻlgan. Oliy abaqa oʻz
man aa la ini koʻzlab odamla ni eza , kambagʻalla us idan hukm onlik qila edi.
Visigo la Ispaniya e la iga milodiy beshinchi as da ki ib keladila a Rum sal ana ini
yoʻqo ganidan keyin u e da e kinlikda yashaydila . Oʻzla iga podshohla ini saylab,
nas oniy diniga e gashadila . Shu bilan ula umlikla ni haqo a qilish a aʼqib qilishni
boshlaydila . Tabiiyki, bunday hola mamlaka ning ugashiga olib keladi.
Bunday muhi da, xalqla zulmdan cha chagan edi. Zodagonla o asida ham
kelishmo chilikla kuchayib, baʼzi sa do la boshqala ga qa shi i na uyush i a edi.
Xususan, Vizigo la podshohi Rod ik ax ga qonuniy yoʻl bilan emas, kuch bilan
kelgan edi. Bu esa hukm onlikka qa shi dushmanlik kay iya ini kuchay i di.
Magʻ ibning shimolida Sab a (Geu a) shah i bulib, Rum podshosining Julien nomli
amaldo i boshqa adi. Julien bilan Rod ik o asida qa iq ado a boʻladi, shu sababli
Julien Rod ikni agʻda ib, sal ana ini egallashga ha aka qiladi. Shu bois u a abla ga
yo dam be ib, a abla ga gʻalaba yoʻlini hozi lab be adi. Julian – Ta i adagi bi
qalʼaning boshligʻi – Shimoliy A ikadagi musulmon aliysiga, xususan, ami Musa
ibn Nusay ga mu ojaa qilib, yo dam soʻ aydi. Musa ibn Nusay Valid ibn
Abdulmalikning Magʻ ibdagi amaldo i boʻlib, unga Andalusni a h qilishni maslaha
be adi. U Rod ikning zolimligidan shikoya qiladi a uni ax dan ushi ish uchun
musulmonla dan ha biy yo dam be ishni soʻ aydi.
Musa ibn Nusay bunga eʼ ibo qa a di a aziya ni diqqa bilan oʻ gana boshladi.
Das lab u kichik gu uhni Ta i ibn Molik Naxaʼiy boshchiligida Ispaniyaga yubo adi.
Ispan podshosi Rod ik musulmonla ning kelishini bilgach, aska la ni yigʻadi a
Vi izaning bolala ini a abla ga qa shi u ush qilish uchun oʻplanishga chaqi adi, ula
Rod ikni yoq i masada ozi boʻladila , Rod ik ula ning o asi Vi izadan podshohlikni
o ib olgani uchun ula Rod ikdan qasos olish maqsadida unga e gashadila . Ikki
qoʻshin Bekka odiysida bi -bi i bilan duch keladi. Magʻ ibdan To iqning aska la iga
besh ming a ba ba aska la i qoʻshilib, ula ning soni oʻn ikki ming a boʻladi. Ula
yaxshi qu ollangan, jang qilishga shay a gʻanimala ni qoʻlga ki i ishga kelishgan
boʻladi. Ammo Rod ikning aska la i qi q ming a boshqa bi i oya da yuz ming a
ekanligi a ula ning qu olla i ke mon ayoqdan ibo a boʻlganligi ay iladi.
1
ص ثاعبنلإا رصع و سلدنلأا يف برعلا ءابدأ2 .
173
Musa ibn Nusay ga Andalus a hi xaba i ye adi a Musa To iqning gʻalabala iga
hasad qiladi. Musa To iqdan qay ishini alab qilgach To iq unga i oa qilmaydi balki
gʻalabala ni qoʻlga ki i ishda da om e adi. Shunda Musa ibn Nusay ham sha a ga
ye ishish maqsadida a ab a ba ba la dan oʻn mingdan o iq aska jamlab, hij iy 93-yil
amazon oyida Andalusga ki ib keladi. U e da Ispaniya gʻa bidagi Me ida a
Ishbiliyala ni a h qiladi. Musa ibn Nusay Ispaniyada oʻzining ismi yozilgan ol in
pulla ni ishlab chiqa ishni yoʻlga qoʻyadi. Musa ibn Nusay a To iqla gʻalabala ni
ke ma-ke qoʻlga ki i ib yu gan aq la ida Valid ibn Abdulmalik Musani chaqi adi.
Musa ibn Nusay Andalusga oʻgʻli Abdulazizni oliy qilib ayinlaydi a oʻzi To iq
bilan sha q omon yoʻl oladila
1
.
Musa ibn Nusay oʻgʻli Abdulazizni Andalusga oliy qilgandan boshlab u e da
ami lik da i boshlanadi.
Andalusdagi oliylik da i – islom nu la i kengaygan a a hla da om e gan
da di . Bu da da islomiy ha aka la koʻpayadi, musulmonla shimol omon yu ishla
uyush i dila . Hu ibn Abdu ahmon Saqa iy qoʻmondonligida Andalusda islom
da la i kengayadi. Bu a hla gʻa biy qi ʼaning ichki qismigacha ye ib bo adi.
Su iyalikla Andalusga ye ib kelgach, ula shimolga yu ish qildila . Ula Pi eney
ogʻla idan oshib oʻ ib, Gʻa biy Ye opaning ichki hududla iga ki ib bo dila . Ha o
ula Ka aloniyadagi Ba selona, Kas iliyadagi bi nech a qalʼala ni, Lyon a Tou s
shah i a o ini egallaydila . Nihoya ula 114-hij iy (milodiy 732-yil) yili mashhu
“Tou s jangi”da ankla bilan jang qiladila . Bu jangda musulmonla magʻlubiya ga
uch aydi, bu esa ula ning Gʻa bga yu ishla ini oʻx a adi.
Bu da da oliyla bi necha muhim ishla ga boshchilik qildila . Ula Ye opada
islomni yoyishga ha aka qildila . Bu pay da da la ichida maʼmu iy izim shakllana
boshladi. Islomiy boshqa u amalda qoʻllana boshlandi. Mahalliy aholi islomga
ki moqda edi. Jumladan, koʻplab nas oniyla a yahudiyla islomni qabul qildila . Bu
esa jamiya da dinla a o aloqala ni yaxshiladi.
Shu bilan bi ga, bu da da bi necha oliyla almashdi. Ha bi oliy oʻz siyosa ini
olib bo di. Bu oʻzga ishla koʻplab nizola ni kel i ib chiqa di. Baʼzida oliyla xali alik
ma kazidagi xali ala ning buy ugʻisiz hokimiya ni egallagan boʻlishgan. Na ijada
Andalusda siyosiy beqa o lik kuchaydi. Bu esa xali alik ma kazining eʼ ibo ini o di
a ula bu ye ni yaxshi oq boshqa ish za u a ini his e adila . Su iyalik jangchila (Balj
ibn Bish boshchiligida) kelgach, Andalus ichki siyosa ida ziddiya la boshlandi.
Chunki, ula oʻzla ini ma kaz omonidan yubo ilgan muhim kuch deb bilisha edi. Bu
esa mahalliy hokimla bilan kelishmo chilikla ni kel i ib chiqa di. Bu oʻqnashu la
bi necha yilla da om e di. Nihoya , ushbu siyosiy beqa o likka ba ham be ish a
ma kaziy boshqa u ni qay a iklash uchun Abdul ahmon Doxil (Abdu ahmon ibn
Muo iya ibn Hishom ibn Ma on) Andalusga kelib, Uma iyla ami ligini ba po e di.
Bi inchi bosqich: Voliylik da i (93–138 hij iy / 711–755 milodiy)
Bu, islomiy a h — yaʼni Andalusning musulmonla omonidan zab e ilishi bilan
boshlangan da boʻlib, hij iy 93–138 / milodiy 711–755 yilla ni oʻz ichiga oladi.
Bi inchi boʻlib Andalusda To iq ibn Ziyod oliy boʻladi, soʻng Muso ibn Nusay undan
keyin oʻgʻli Abdulaziz oliy boʻladila . Abdulazizning oʻlimidan soʻng Andalus ol i
1
ص ثاعبنلإا رصع و سلدنلأا يف برعلا ءابدأ4.
174
oyga yaqin oliysiz qoladi. Ba ba boshliqla i jamlanib Muso ibn Nusay ning
singlisining oʻgʻli Ayyub ibn Habibni oliylikka anlaydila . Ayyub ibn Habib oz
mudda oliylik qiladi, undan keyin Andalusda bi -qancha oliyla boʻlib, ula da ida
koʻplab shaha la a h qilinadi. Bu da Abdu ahmon Doxil qoʻli os ida Uma iyla
da la i ashkil opishi bilan ugaydi. Bu da "Voliylikla da i" deb yu i iladi, chunki
Andalus oddiy boshqa u os ida edi: baʼzida Damashq xali asi omonidan, baʼzida esa
Shimoliy A ikadan yubo ilgan hokim omonidan boshqa ila edi.
Ikkinchi bosqich: Uma iyla da la i da i; Ami lik da i;
Bu da Abdu ahmon Doxil omonidan Uma iyla da la ining Andalusda asos
solinishi bilan boshlanadi. Bu da la keyinchalik Abdu ahmon Nosi da ida eng
yuqo i choʻqqiga ye adi. U oʻzining buyuk xali aligi bilan anilgan. Ushbu da da
Uma iyyla hukmdo i "podshoh" deb a algan. Bu da Andalusda Banu Umayya
podshohligi ugashi a Qu uba zadagonla ini da la hokimiya iga kelishi bilan
ugaydi. Abdu ahmon Doxilning Andalusda ami ligi oʻ iz oʻ yil (138-172 h) (755-
788 m) yilla da omida boʻladi.
Uchinchi bosqich: Xali alik da i;
Abdu ahmon uchinchi hokimiya ga kelganida yigi ma uch yoshda boʻladi. U yosh
boʻlishiga qa amasdan yaxshi si a la ga ega edi. Uning sal ana i ellik yilga yaqin
da om e adi (300-350 h / 912-961 m). Islom a ixida Abdu ahmon uchinchining
zamonidek gullagan yaxshi da oʻ magan deyiladi. Abdu ahmon Andalus
podshola ining eng ulugʻi a u ye dagi bi inchi xali a boʻladi. U Allohning diniga
yo dam be u chi “muminla ning ami i” deb laqab oladi. Abdu ahmon Nosi ning
da ida Andalus gullab yashnaydi a Nas oniyla a ba cha musulmonla olamida
siyosiy maqom a ulkan shaha maqomiga e ishadi. Bu da da Andalusda adabiyo a
boshqa ilmla keng koʻlamda i oj opdi. Ha oki Qu uba ilmda Bogʻdodga
englashishga u ina di.
Toʻ inchi bosqich: Muluk a - a oi (kichik ami likla ) da i;
Ami iyyunla
1
Andalusda xali alikni egallaganla idan keyin Uma iyla da la ini
zai lik egallab oladi, shunda Andalusda kichik ami likla boshlanadi, ula “muluk a -
a oi ” – “Min aqala ami la i” deb aniladila . Kichik ami likla da i (403-536 h /
1012-1141 m) yilla ni qam aydi. Kichik ami likla o asida uzluklsiz u ushla boʻlib,
kuchli kuchsizni yenga ha o, uning hokimiya ini yoʻqo a edi. Kichik ami likla
o asidagi jangla yuz yilga yaqin da om e adi, oxi ida Ispaniya podshohla i jamlanib
ula ga bi in-ke in u ush qilib yoʻqo adi, Ishbiliyya ye ib keladi a Ishbiliyyaning
ami ini qiyin ah olda qoldi adila , shunda u Mu obi inla ning ami idan yo dam
soʻ aydi. Mu obi inla ni ami i Yusu ibn Tash in kelib, kichik ami likla ni uga adi,
aqa Sa aqsi a da la ini 1109- yildagina egallaydi, chunki ula F anjla dan ( ansuza )
yo dam soʻ agan boʻladila
2
.
Beshinchi bosqich: Mu abi inla (Almo a idla ) da i;
Mu obi inla da la i Magʻ ibdagi Be be qabilala idan ashkil opadi.
Be be la dan Yahyo ibn Ib ohim ismli kishi islomni qabul qiladi a Abdulloh ibn Yasin
degan aqihni oʻzla iga Qu on a din aʼlimini oʻ ga ish uchun olib keladi. Yahyo a o
1
Al-Ami iyyunla Andalusdagi a ixiy sulolaga egishli bo‘lib, ula X-as oxi i a XI-as boshla ida Ko do a xali aligida
ka a siyosiy kuchga ega bo‘lganla .
2
ج بيطلا حفن2 ص1125 .
175
qilganida insonla aqihning oldidan a qalib ke adila . Abdulloh ibn Yasin bi -qancha
odamla ni jamlab, Sinigal o oliga ke adi a u ye da ibo
1
qu adi, shundan keyin ula
mu obi inla deb nomlanadila . Andalusda Mu obo inla hukmi ol mish yilga yaqin
da om e adi.
Ol inchi bosqich: Mu ahhidla da i;
(524-667h / 1129-1268 m) Mu ahhidinla Muhammad ibn Tum a boshchiligida
uning ham ohla idan ashkil opgan A ikadagi bi gu uhning nomi. Bula
Mu obi inla ga qa shi jang qiladila , ha o Ma okashga e ib kelganla ida Muhammad
ibn Tum a a o qiladi. Oʻlimidan oldin yaqin doʻs la idan bi i Abdulmumin ibn
Aliyga ami likni asiya qilib ke adi. Abdulmumin jangni da om e i adi, Mu obi inla
da la ini yoʻqo ib Mu ahhidinla da la ini ba po qiladi. Mu ahhidinla da la i bi yuz
oʻ iz yilga yaqin da om e adi. Mu ahhidinla ni Andalusdagi nas oniyla podshohla i
engib, ula ni o oldan chiqa ishga e ishadila .
Ye inchi bosqich: Banu Ahma (Ga na a) da i.
Mu ahhidla Andalusdan ke ganidan soʻng, Tulay ula hokimi Muhammad ibn
Hud koʻplab Andalus shaha la iga, jumladan Balensiya (Valensiya), Mu siya a
Ishbiliyaga (Se ilya) oʻz hokimiya ini yoyishga mu a aq boʻladi. U nas oniyla
hujumiga qa shi oʻzining kuchi a hokimiya ini bi osi a deb bila edi. Lekin u oʻz
mulkini yoʻqo maslik a oʻz mus aqilligini saqlab qolishni a zal koʻ a di. Bu pay da
Andalus x is ianla zulmi os ida azob chekayo gan boʻlib, zai lik, qashshoqlik hukm
su a edi. “A jona” qalʼasi yaqinida a ab qishlogʻi boʻlib, unda Muhammad ibn Yusu
ismli bi kishi yasha di. U nasab jiha dan Yamanning al-Ahma (qizil) u ugʻidan edi.
U bu oqela dan aʼsi lanib, x is ianla ga qa shi chiqadi. Lekin zai ligi sababli
musulmonla bilan bi lashmaydi. Shunda u bu unlay aj alib chiqib, ogʻli hududla dagi
qalʼala ni egallay boshlaydi. Nihoya , “Gha na a” (Ga na a, yaʼni hozi gi G anada)
shah ini zab e adi a bu ye da 1232/1233 yilda oʻz da la iga asos soldi. Ga na ani
poy ax qiladi a Ga na a kuchli poyde o ga ega mus ahkam da la boʻladi.
Ga na a hozi gi Alme iya a uning yaqin hududla ini oʻz ichiga olgan edi. Ibn
Ahma bu ye da islomiy amaddunni iklashga ha aka qiladi. Bu da la Ahma la
da la i deb nomlandi. Bu uchinchi Andalusiy islomiy da la i edi. Da la keng
hududla ga yoyilib, bi -necha kuchli sal ana la ni oʻz ichiga olgan edi. Banu Ahma
oʻz da la i a mulkini kuchli de o la bilan mus ahkamlagan edi. Ula x is ianla bilan
doimo u ush hola ida boʻladila , lekin Ga na a mus aqilligini saqlab qolgan.
Ahma la oʻz da ida koʻplab sa oyla , mashhu “Alhamb a” sa oyini ba po
e dila , bu sa oy bugungi kungacha saqlanib qolgan. Ula ning da ida adabiyo
yuksaldi, shoi a yozu chila dan ibo a gu uhla sa oyda oʻz ijodla ini namoyish
e dila . Ula ning ay imla i sul onla ni madhlab, baʼzila i esa ula ga nasiha be u chi
sheʼ la yozganla .
Abdulloh ibn Muhammad ibn Muhammad al-Gholi ( ax dan ushi ilgan) ula ning
oxi gi podshohi edi. U Hij iy 898-yilda, milodiy 1492-yilda a o e adi, yaʼni a h
yilidan axminan sakkiz as oʻ gach. Fe dinand a Izabella (Kas iliya a A agon
malikasi) Gʻa na ani egallaydila a Banu Ahma qoʻl os idagi Gʻa na aning soʻnggi
1
Iboda yoki jang qilish uchun ayyo lanadigan joy.
176
qalʼasini zab e adila . Abdulloh Gʻa na a kali la ini oʻz qoʻli bilan opshi adi. Bu
o qali ispan a hchila iga soʻnggi ma a musulmon ye la ining kali i be iladi.
Ta ixchila ay adila : bu da da Andalusda ye i muhim bosqich boʻlib oʻ gan:
Bi inchi bosqich: a h a hokimiya ( oliylik) da i;
Ikkinchi bosqich: (Uma iyla da la i) ami lik da i;
Uchinchi bosqich: xali alik da i;
Toʻ inchi bosqich: muluk a - a oi (kichik ami likla ) da i;
Beshinchi bosqich: mu abi unla (Almo a idla ) da i;
Ol inchi bosqich: mu ahhidla da i;
Ye inchi bosqich: Banu al-Ahma (Ga na a) da i.
Ushbu bosqichla da musulmonla kuchayib, keyin zai lashadi, x is ianla esa
a al zai boʻlib, soʻng kuchga oʻlib, musulmon ye la ini bi in-ke in zab e adila .
Nihoya , Andalusda islomiy hukm onlik bu unlay ugaydi
1
.
Bu da la ning oʻziga xos xususiya la i bo boʻlib, Ula ning ha -bi i oʻziga xos
xususiya la ga ega boʻlgan:
Uma iyla da i: bu da hokimiya , ami lik a xali alik da i boʻlib, a ab
ami la ining da i edi. Bu da da islomiy kengayish a jiga chiqdi a Andalus
shaha la i gullab-yashnadi. Bu da da shaha sozlik yuksaldi a bunyodko lik ishla i
keng quloch yoydi. Bula ning ba chasi oʻzining eng yuqo i choʻqqisiga e ishgan edi.
Bunga oʻsha da ning madaniy yuksalishla i a adabiy a aqqiyo i ham gu ohdi .
Keyingi da — muluk a - a oi (kichik sal ana la ) da i, Bu da adabiyo ning
gullab-yashnashi, shoi a shoi ala ning koʻpligi, adabiy aoliya ning kengayishi bilan
aj alib u adi. Shoi la ichida mashhu boʻlgani – Ibn Hazm boʻlib, u bu da da
oʻzining adabiy asa la i a naza iy qa ashla i bilan anilgan edi.
Bu da da adabiy ha aka ancha aollashdi. Xususan, xalq o asida mashhu
boʻlgan xalq ogʻzaki sheʼ iya i bu da da keng a qaldi a bu bo ada ka a yu uqla ga
e ishildi. Shuning uchun bu da koʻp oq xalq ogʻzaki sheʼ iya i (poeziyasi) bilan
anilgan boʻlib, u anʼana iy sheʼ iya ga qa shi u gan.
Mu abi la a Mu ahhidla da ida esa diniy uh kuchli boʻladi. Ula alsa aga
qa shi chiqishadi. Shuning uchun bu da da alsa iy adabiyo zai lashadi a boshqa
yoʻnalishla oldinga chiqadi.
Ammo Banu Ahma (Ga na a ami ligi) da ida esa – bu da o om, a ogʻa ,
sa oy hayo i a na islik bilan aj alib u adi. Ichki hayo koʻp oq na islik, neʼma la a
sa oy adabiyo i bilan oʻla edi. Shoi la koʻp oq naʼ la , gʻazalla , sa oyla a hashama
haqida yoza dila . Ula ning sheʼ la i mushk a anba hidiga oʻla edi. Bu da da – al-
is ijno (ay iliq) sheʼ iya i us unlik qila boshlaydi. Bu alohida poe ik uslub boʻlib,
musulmonla ning Gʻa bdagi qud a li da i ugab bo ayo ganining aloma idi . Banu
Ahma da i adabiyo i – Andalus musulmonla ining umumiy uhiy hola ini, ula ga
boʻlgan zulmni, umidsizlikni, aj alishni aks e i adi. Ula ispanla bosimi os ida oʻz
a anla ini a k e ishga majbu boʻlgan edila . Bu sheʼ iya a adabiyo da yaqqol aks
e adi. Bu da da adabiyo – ojia, holsizlik a da dli iz i obni i odalo chi osi aga
aylandi. Adabiyo o qali ula da dla ini ay gan, yu la ini yoʻqo ganlikla ini, diniy a
milliy aj alishni yodga olganla . Musulmonla ning Ispaniyadagi soʻnggi qa o gohi
1
ص .سلدنلأا ةياهن .نانع الله دبع دمحم17 – 40 .
177
1492 yilda Ga na aning qulashi bilan nihoyasiga ye di. Bu bilan islom a a ab
si iliza siyasi bu unlay Ispaniyadan qu ib chiqa ildi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i
1. Ja da Rukkobiy. Andalus adabiyo i. Do ul-mao i – Qohi a., 1966.
2. Ahmad Haykal. Andalus adabiyo i. Do ul-mao i – Qohi a., 1975.
3. Sha qi Day . A ab adabiyo i a ixi. Do ul mao i – Qohi a., 1988.
4. Ib ohim Muhammad Abdu ohman. Andalus adabiyo i. Saudiya., 2017.
