212
TEMURIYLAR DAVRIDA ERONNING GEOSIYOSIY OʻRNI
Qoʻchqa o Temi bek Bax omjon oʻgʻli,
O ien al uni e si e i ka a oʻqi u chisi
Anno a siya. Maqolada E on min aqasining na aqa s a egik a iq isodiy, balki
madaniy a siyosiy jiha dan ham Temu iyla da la i uchun alohida ahamiya ga ega
boʻlgan geosiyosiy ma kaz si a idagi oʻ ni oʻsha da a ixiy manbala ida be ilgan
qimma li maʼlumo la ga ayanib asoslab be ilgan.
Kali soʻzla : Ami Temu , E.Bjezinskiy, Chingizxon, Fo s, kon u siylik,
assimila siya, Elxoniyla , Chigʻa oyzoda, Ma kaziy Osiyo, a sax, diploma iya.
Abs ac . The a icle subs an ia es he ole o he I anian egion as a geos a egic
cen e o c ucial impo ance o he Timu id s a e, no only in s a egic and economic
e ms bu also cul u ally and poli ically. This is suppo ed by aluable in o ma ion
d awn om his o ical sou ces o ha pe iod.
Keywo ds: Ami Temu , Zbigniew B zezinski, Genghis Khan, Pe sia,
Con ucianism, assimila ion, Ilkhana e, Chaga ai, Cen al Asia, a sakh, diplomacy.
Ami Temu sal ana i diploma iyasi a ixi oʻzbek diploma iyasi a ixining
choʻqqila idan bi ini ashkil e adi. U na aqa Oʻzbekis on, balki jahon a ixida ham
ka a oʻ in u adi.
Ami Temu diploma iyasi Ye oosiyo min aqasini bi lash i u chi muhim kuch
olini baja ishi bilan bi ga, ana shu xalqla ning inchlik- a o onligi, sa do-iq isodiy
munosaba la ning gu ki ab i ojlanishiga muhim aʼsi koʻ sa di. Ilga i ga jum
boʻlgan, lekin keyingi bi ya im as da omidagi biqiqlik u ayli hayo nu la i soʻna
boshlagan shaha la diploma ik ha aka la u ayli qay a i ojlana boshladi, ula da
hayo qaynadi, da la la a milla la oʻ asidagi muhim koʻp ik oʻ na ildi.
Ami Temu da la ida diploma ik qonun-qoidala oʻz da i aomiliga mu o iq
olib bo ilgan. U da la ishla i, xususan, diploma ik ishla ni ham dinu sha ia asosida,
oʻz da ida ma jud boʻlgan oʻ a a uzukka solib, sal ana ning ma abayu maqomini
saqlab u gan.
Ame ikalik siyosa shunos E.Bjezinskiy oʻz asa ida “…moʻgʻul hukmdo la i
bosib olgan hududla ida as a-sekin assimila siya ja ayoni kuchayib, uch min aqada –
impe iyaning Xi oy qismidagi Chingizxonning nabi ala i kon u siylikni joʻshqin
a gʻibo chisiga aylangani, yana bi i Fo s sul oni si a ida dindo musulmon, uchinchisi
esa Oʻ a Osiyoning madaniylashgan o siy hukmdo i boʻldi. Hukm on siyosiy
madaniya yoʻqligi, hukmdo la ning assimila siyalashishi – yaʼni oʻzi zab e gan
xalqla ga qoʻshilib ke ishi, Buyuk xonga o islikni hal e ilmagani impe iyaning
qulashiga sabab boʻldi.”
1
– deya buyuk impe iyaning inqi ozi sababla ini koʻ sa ib
oʻ gan. E on hududida moʻgʻulla ning assimila siyaga uch agan da la i
2
- Elxoniyla
ashkil opdi. Moʻgʻulla ning baynalminalligi, nas oniy Ye opa a Sha q madaniya i
1
Эбигнев Бжезинский. Буюк шаxмат тахтаси / инглиз тилидан “Шарқшунос таҳлилчилар” жамоаси таржимаси.
Тошкент: TRUST AND SUPPORT MCHJ, Тирилиш, 2022. –Б. 27-28.
2
O‘sha asa . –B. 27.
213
kabi bi -bi idan a qlanu chi madaniya la bilan aloqala i o s dunyosining maʼna iy
hayo ida, sanʼa ida, sa do-so iq ishla ida yangi epkinla olib keldi. Jumladan, poy ax
Tab izda i aliyalik sa doga la ning mahallasi paydo boʻldi a Elxoniyla sal ana i
Uzoq Sha q a Hindis on bilan sa do ishla ida muhim bogʻlo chi kuchga aylandi
1
.
Ushbu da la ni maʼlum mudda Mis mamlukla i bilan oʻza o ziddiya li siyosiy
munosaba la ga yuz u ib u gan aq da, oʻzla ining qon-qa indosh Ma kaziy
Osiyodagi Chigʻa oyzodala bilan oʻza o aloqala da ham iliq munosaba kechmadi.
Ushbu ja ayonla K.E.Bos o oʻz asa ida a i laganidek, Ma kaziy Osiyo a Fo s
min aqasini uzil-kesil bi hokimya os ida i ojlangan oʻ a as la da aqa gina Ami
Temu gagina nasib qildi bi lash i ish
2
.
Ta ixchi olima Sh.Oʻljaye a oʻzining “Ami Temu diploma iyasi” asa ida, E on
min aqasining Ami Temu uchun naqada geosiyosiy muhim nuq a ekanligi haqida
soʻz yu i ib, Ol in Oʻ da xoni Toʻx amishxonni aynan ushbu min aqani oʻzining
da la ini bi qismiga aylan i ish o qali ka on yoʻlining yakka egasiga aylanish hamda
Temu iyla da la ini ha biy yu ishla ini cheklabgina qolmay, balki iq isodiy jiha dan
ham siqib qoʻyishga u inishi oxi oqiba da ikki oʻ ada uch ma a kuchli muho abaga
sabab boʻlganligi haqida soʻz yu i adi
3
.
Sohibqi on Ami Temu uch yillik (1386-1388), besh yillik (1392-1396)
yu ishla i da ida qishlash hamda qoʻshin a kibini qay a kuchay i ish uchun E on
hududini anlagan edi
4
. Oʻsha da a ixchila i min aqa haqida soʻz yu i a ekan, Ami
Temu ni keyinchalik bu un E onni bi lash i ishga mua aq boʻlgan Sa a iyla
sulolasiga asos slogan Ismoil Sa a iyning bobosi Shayx Xoʻja Alini ziyo a qilish
uchun A dabilga ash i buyu gani
5
haqida maʼlumo la ham uch aydi.
Ta ixchi olima G.Agzamo aning adqiqo la iga koʻ a, Temu iyla da ida
Mo a ounnah sa doga la i Oʻ a Osiyo ikki da yo o aligʻidan janub a janubi-gʻa biy
omonda joylashgan mamlaka la bilan qizgʻin sa do-so iq olib bo ganla
6
.
Mo a ounnah dan boshlangan yoʻl Omuldagi kechu o qali Xu osonga qa ab ke gan.
Ushbu yoʻldagi yi ik oʻx ash joyi – muhim sa do-iq isodiy ma kaz – Ma shah i edi.
Omuldan Ma gacha boʻlgan maso a 36 a sax a ol i kunlik yoʻl deb oʻlchangan.
Yoʻlning da omi Sa axsga qa ab ke a , u ye dan esa sa doga la Nishopu omon
o lana edi. Yoʻlning ushbu qismini bosib oʻ ish uchun ol i kun ke gan. Nishopu dan
soʻng yoʻl Is a ayn, Bis om, Damgʻon, Sinon, Ray a Ke monshoh o qali
Hamadongacha ye gan. Ayni yoʻl da omidagi eng muhim shaha la dan bi i Nishopu
hisoblangan. Xu osonning yi ik sa do-iq isodiy ma kazi boʻlgan bu shaha ga u li
mamlaka sa doga la i in ila edi. Mo a ounnah lik sa doga yuqo ida aʼkidlangan
1
Босворт К.Е. Мусулмон сулолалари. –Т.: Фан, 2007. –Б. 113.
2
O‘sha asa . –B. 113.
3
Ўлжаева Ш. Амир Темур дипломатияси: илмий-оммабоп кўлланма - Т.: “IJOD-PRESS” нашриёти, 2018 йил. –
Б. 37-39.
4
O‘sha asa . –B. 31-39.
5
Ma ia Szuppe. L’é olu ion de l’image de Timou e des Timou ides dans l’his o iog aphie sa a ide du XVIe au XVIIIe
siècle. // L’hé i age imou ide: I an – Asie cen ale – Inde, XVe-XVIIIe siècles. 3/4 | 1997. -P. 313-331.
6
Агзамова Г.А. Амир Темур ва Темурийлар даврида Мовароуннаҳрни хориж билан боғлаган карвон йўллари. //
Амир Темур даврида Мовароуннаҳр: археология, тарих, маданият. / Э.В. Ртвеладзе, А.М. Атаходжаев, М.И.
Филанович таҳрири остида. – Тошкент: Адабиёт учқунлари. 2018. – Б. 99-108.
214
yoʻl boʻylab Nishopu gacha kelgach, Mashhad o qali Hi o , Kobulga yoki Hi o dan
Qandaho ga ye ib olishi mumkin boʻlgan
1
.
Mo a ounnah dan Ma o qali Nishopu gacha boʻlgan yoʻl maʼlum maʼnoda
anzi xususiya iga ega edi. Sama qand, Buxo o a boshqa shaha huna mandla ining
mahsulo la i yuklangan sa do ka onla i Nishopu da ka a dam olish uchun oʻx ab,
bu ye dan uzoq mamlaka la ga o lanishi mumkin edi. Hamadondan Bagʻdodgacha
boʻlgan yoʻl da omida quyidagi oʻx ash joyla i boʻlgan: Asadobod, Ke monshoh,
Xul an, Nax a an
2
. E onning ushbu shaha la i ka onsa oy azi asini oʻ aganligi
shundan maʼlum.
Ibn A abshoh “Ami Temu a ixi” asa ida Temu ning Bagʻdoddan Mosulga
qa ab yu ishini bayon e a u ib, yoʻldagi oʻx ash joyla i Tak iy a Mo din boʻlganini
esla adi
3
. Hamadonda undan shimol a shimoli-gʻa biy omonda joylashgan yi ik
sa do-iq isodiy a siyosiy ma kazla ni bogʻlo chi yoʻlla u ashgan. Ushbu yoʻldan
oʻ gan Kla ixo bu oʻgʻ ida shunday xo i alaydi: “Shaha da juda koʻp yaxshi qu ilgan
koʻchala a o koʻchala ma jud hamda u li molla so iladigan yaxshi as ala
joylashgan. Bu koʻchala o asida koʻp da ozali ka a uyla joylashgan boʻlib, uning
ichida esa u a joy a u li as ala i boʻlgan doʻkonla qu ilgan”
4
. Sa do ka onla i
uchun qulaylik o idan, E on shaha la i ham Temu iyla da ida gullab yashnadi.
Ayniqsa, Shoh ux Mi zoni bugungi kunda ham E onda eng qad lanadigan emu iy
hukmdo di . E on a ixini yo i ib be adigan manbala dan bi ida, Shoh ux Mi zo oldin
qilingan ay onala ni qay a iklaganligi, Ma hamda Hi o de o la ini qay a
qu ganligi, shaha la aholisiga ka a ij imoiy yo dam qilganligi, “mu u a li podshoh,
ilm ahlini ulugʻlab, huna mandla ni qoʻllab qu a lagan, sanoa ni yuksal i gan”
5
hukmdo deya a i langan.
Mazku yoʻl bo asida Ibn A abshoh ham Temu ning Hamadon a Tab izga
yu ishini bayon qila u ib, maʼlumo be adi. Oxi gi manzilgohdan soʻng yoʻl Me end,
Naxchi an o qali yi ik sa do-iq isodiy ma kaz – Dobilgacha bo gan. U Ye e andan
uncha uzoq boʻlmagan ye da joylashgan
6
- deya oʻz asa ida qayd e adi.
Mo a ounnah sa doga la i oʻ a as la da E onning boshqa ka on yoʻlla idan
ham oydalanganla . Shula dan bi i sa doga la ni Raydan Is ahonga, soʻng E onning
ka a 104 sa do ma kazi – She ozga ye aklagan. Oʻsha da da Raydan boshlangan yoʻl
Obi shoʻ da yosidan “gʻish li koʻp ik” o qali oʻ a edi. Temu She ozdan Is ahonga
aynan shu yoʻl o qali bo gan. “Aʼlo haz a la i bi necha kun She ozda oʻx ashga am
e dila . Fo s da la ishla ini a ibga kel i ish uchun aʼlo haz a la i Is ahonga yoʻl
oldila ”
7
.
1
Байкова Н.Б. Роль Средней Азии в русско-индийских торговых связях. Ташкент, 1964.
2
Агзамова Г.А. Амир Темур ва Темурийлар даврида Мовароуннаҳрни хориж билан боғлаган карвон йўллари. //
Амир Темур даврида Мовароуннаҳр: археология, тарих, маданият. / Э.В. Ртвеладзе, А.М. Атаходжаев, М.И.
Филанович таҳрири остида. – Тошкент: Адабиёт учқунлари. 2018. – Б. 99-108.
3
Ибн Арабшоҳ. Ажойиб ал-мақдур фи тарихи Таймур (Темур тарихида тақдир ажойиботлари). 1 китоб. Тошкент,
1992. 138-б.
4
Клавихо Руи Гонзалес. Дневник путешествия ко двору Темура в Самарканд в 1403–1406 гг. / Подлинный текст
с переводом и примечаниями, составленными под редакцией И.И. Срезневского. СПб., 1881. С. 77.
5
همانتغل ،ادخهد لیذ ترابع خرهاش ازریم
6
Ибн Арабшох. Ажойиб ал-мақдур фи тарихи Таймур … 129–30-б.
7
Гийасаддин Али. Дневник похода Темура в Индию... С. 210.
215
Temu ka on yoʻlla ining qulayligi a xa sizligini kuza ib u gan. Bi oq,
zamondoshla i gu ohlik be ishicha, bu yoʻlla ham ha doim bexa o i boʻlmagan. Ibn
A abshoh Yazd a She oz o aligʻidagi ka on yoʻlida qa oqchilik bilan shugʻullangan
xa an qabilasiga mansub Jamol Luk o ligʻ qandaydi a ab oʻgʻ isida hikoya qiladi
1
.
Mo a ounnah lik sa doga la E onning boshqa ij imoiy-iq isodiy ma kazla i
bilan ham qizgʻin sa do-so iq olib bo ishgan. Shunday ma kazla dan misol a iqasida
Ke monni koʻ sa ib oʻ ish mumkin. Ke monga bo u chi eng se qa no yoʻl Nishopu
o qali oʻ a a janubiy yoʻnalishda da om e a edi. Chapga qa ab o langanla yoʻlida
Kain, Bi jond, Xusp, Nime, Xabis degan oʻx ash ye la i joylashgan
2
. E onlik a ixchi
Zah a Aza niush Temu ni E on min aqasidagi olib bo gan ha biy yu ishla ini a ixiy
bahola ekan: “…moʻgulla ni E on hududiga ye qazgan ziyonidan, uniki kam oq edi
a madaniy yuksalishiga a algidan ham koʻp oq hissa qoʻshdi”
3
– deya a i laydi.
Temu iyla da ida XIV–XV as oxi la ida Mo a ounnah ni maʼlum
mamlaka la bilan ij imoiy-iq isodiy, baʼzi holla da siyosiy a ha biy ahamiya ga ega
boʻlgan ka on yoʻlla i bogʻlagan edi. Mana shunday a ixiy sha oi da ka on yoʻlla i
sa do, diploma ik a boshqa aloqala ning amaliy azi asini baja a u ib, ayni aq da
u li mamlaka la a xalqla ning oʻza o iq isodiy a madaniy aʼsi ini
mus ahkamlashga xizma qilganligini koʻ ishimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Эбигнев Бжезинский. Буюк шаxмат тахтаси / инглиз тилидан
“Шарқшунос таҳлилчилар” жамоаси таржимаси. Тошкент: TRUST AND
SUPPORT MCHJ, Тирилиш, 2022.
2. Босворт К.Е. Мусулмон сулолалари. –Т.: Фан, 2007.
3. Ўлжаева Ш. Амир Темур дипломатияси: илмий-оммабоп кўлланма - Т.:
“IJOD-PRESS” нашриёти, 2018.
4. Ma ia Szuppe. Lʼé olu ion de lʼimage de Timou e des Timou ides dans
lʼhis o iog aphie sa a ide du XVIe au XVIIIe siècle. // Lʼhé i age imou ide: I an –
Asie cen ale – Inde, XVe-XVIIIe siècles. 3/4 | 1997.
5. Агзамова Г.А. Амир Темур ва Темурийлар даврида Мовароуннаҳрни
хориж билан боғлаган карвон йўллари. // Амир Темур даврида Мовароуннаҳр:
археология, тарих, маданият. / Э.В. Ртвеладзе, А.М. Атаходжаев, М.И.
Филанович таҳрири остида. – Тошкент: Адабиёт учқунлари. 2018.
6. Байкова Н.Б. Роль Средней Азии в русско-индийских торговых связях.
Ташкент, 1964.
7. Ибн Арабшоҳ. Ажойиб ал-мақдур фи тарихи Таймур (Темур тарихида
тақдир ажойиботлари). 1 китоб. Тошкент, 1992.
8. Клавихо Руи Гонзалес. Дневник путешествия ко двору Темура в
Самарканд в 1403–1406 гг. / Подлинный текст с переводом и примечаниями,
составленными под редакцией И.И. Срезневского. СПб., 1881.
1
Ибн Арабшоҳ. Ажойиб ал- ақдур фи тарихи Таймур … 98-б.
2
Агзамова Г.А. Амир Темур ва Темурийлар даврида Мовароуннаҳрни хориж билан боғлаган карвон йўллари. //
Амир Темур даврида Мовароуннаҳр: археология, тарих, маданият. / Э.В. Ртвеладзе, А.М. Атаходжаев, М.И.
Филанович таҳрири остида. – Тошкент: Адабиёт учқунлари. 2018. – Б. 99-108.
3
h ps://www.koja o.com/his o y-a -cul u e/192479- imu ids-poli ical-cul u al-de elopmen -i an/#ca424a38-d a1-
47da-8ab9-1e2 7ebc64 9.
216
9. همانتغل ،ادخهد لیذ ترابع خرهاش ازریم
10. Гийасаддин Али. Дневник похода Темура в Индию...
11. Oʻzbekis on a ixi. (Oʻzbekis on diploma iyasi a ixi) VII jild [Ma n] / Jamoa.
–T.: Maʼna iya , 2023.
12. Низамутдинов И.Г. Очерки истории культурных связей Средней Азии и
Индии (ХVI-ХХ вв.). - Т:. 1981.
13. Iskanda bek Tu kman (Munshiy). Ta ixi olamo oyi Abbosiy. 1-jild. –B. 36.;
Ali Akba Viloya i. Ta ix-i a oba -i xo iji-yi I on da ahdi shoh Ismoil Sa a iy… -
Teh on. 1350.
14. Ғиёсиддин ибн Ҳумомиддин Хондамир «Хабиб ус-сийар фи ахбори
афроди башар» («Башар ахли сийратидан хабар берувчи дуст»).: -ТОШКЕНТ.
“OʻZBEKISTON”. 2013.
