240
XX ASR BOSHLARIDA AYOLLAR MAORIFIGA EʼTIBOR
Nu iddino a Aziza Ilxomo na,
O ien al uni e si e i mus aqil adqiqo chi
azizanu iddino [email protected]
Anno a siya: Ushbu maqolada Jadidchilik ha aka i da ida ayolla aʼlimiga
boʻlgan munosaba , bu bo adagi isloho la a jadidla ning ayolla ni ilmga jalb e ish
yoʻlidagi saʼy-ha aka la i ahlil e iladi. Jadid maʼ i a chila i ayolla ni sa odsizlikdan
qu qa ish, ula ning jamiya dagi oʻ nini yuksal i ish a zamona iy aʼlim izimiga jalb
e ishni oʻzla ining asosiy maqsadla idan bi i deb bildi. Maqolada, shuningdek, XX as
boshla ida ashkil qilingan qizla mak abla i, ula ning hududiy boʻlimla i hamda ula da
aoliya olib bo gan ayol ye akchi muallimala a ula ning aoliya i haqida qisqacha
oʻx alib oʻ ildi. Bu ja ayon Oʻ a Osiyo jamiya ining maʼna iy-maʼ i iy hayo ida
muhim bu ilish yasadi.
Kali soʻzla : jadidchilik, ayolla aʼlimi, U ganch mak abi, Toshken qizla
mak abi, Sama qand gimnaziyasi.
Abs ac . This a icle analyzes he a i ude owa ds womenʼs educa ion du ing
he Jadid mo emen , he e o ms ca ied ou in his ega d, and he e o s o he Jadids
o engage women in lea ning. The Jadid enligh ene s conside ed escuing women om
illi e acy, ele a ing hei ole in socie y, and in eg a ing hem in o he mode n
educa ional sys em as one o hei main goals. The a icle also b ie ly ouches upon he
gi lsʼ schools es ablished in he ea ly 20 h cen u y, hei egional b anches, as well as
he p ominen emale eache s who wo ked he e and hei ac i i ies. This p ocess
ma ked an impo an u ning poin in he spi i ual and educa ional li e o Cen al Asian
socie y.
Keywo ds: Jadidism, womenʼs educa ion, U gench school, Tashken gi lsʼ
school, Sama kand gymnasium.
Asosiy aoliya i diniy aʼlim a uy oʻzgʻo ishla i bilan chega alangan ayolla
aqdi iga qa ash XIX as oxi i -XX as boshla ida ubdan oʻzga di. Ushbu da da
ujudga kelgan yangi oʻlqin-maʼ i a pa a lik, ayolla aoliya ida ham keskin
bu ilishla yasadi. Endilikda ayolla sa odsizligini uga gan holda maʼ i a li a lodni
a biyalash mumkinligi gʻoyala i ilga i su ildi. Jumladan, Mahmudxoʻja Behbudiy,
Muna a qo i Abdu ashidxono , Abdulla A loniy kabi ziyolila imiz ayolla ni ilmli
qilish, jamiya hayo ida aol ish i okini aʼminlash o qali, mamlaka da englik,
a aqqiyo a uygʻonishga e ishish mumkin degan qa ashla ni oʻz asa la i o qali xalq
ongiga singdi ishga ha aka qilishdi. Ula omonidan asos solingan yangi usul
mak abla ida ayolla aʼlimi uchun ham imkoniya la ya a ildi. Qola e sa, “Ta aqqiy”,
“Shuh a ”, “Oyna” kabi ma buo nash la ida ayolla sa odsizligini uga ishga doi bi
qancha maqolala eʼlon qilinib, ayolla ga nisba an qa ashla ni oʻzga i ishga ha aka
qilindi. Bi oq, jadidla ning ayolla aʼlimiga oid aoliya i kuchli qa shilikla ga duch
keldi. Aholi o asidagi konse a i qa lamla , ayniqsa, diniy ulamola bu ha aka ga
shubha bilan qa adi. Ayolla ni mak abga yubo ish “dinni buzish”, “axloqsizlik” deb
241
baholandi. Bu qa ashla ay im holla da na aqa ij imoiy muhokamala , balki jiddiy
azyiq a ahdidla ga ham olib keldi. Shunga qa amay, jadidla diniy ma nla ni chuqu
ahlil qilib, islomda ayolla ning ilm olish huquqi bo ligini asoslab be dila . Ula
Qu ʼoni Ka imdan “ilm olish ha bi musulmon e kak a ayolga a zdi ” degan hadisni
asos qilib oldila . Na ijada, ij imoiy qa shilikla as a-sekin yumshay boshladi.
Bu ha aka la ning na ijasi oʻla oq 1906-yilda yangilikla ni qoʻllab-qu a lo chi
madaniya homiysi boʻlgan Muhammad Raximxon II (Fe uz) uxsa i bilan U ganchda
qizla uchun maxsus mak ab ashkil qilindi. Ushbu mak ab aoliya i bilan xonning oʻzi
ham anishib, nazo a qilib bo di. Mak abda aʼlim 2-3 yil da om e ib, qizla ga us ili,
a i me ika, huna mandchilik a diniy bilimla be ib bo ildi. [1, 19-b]
Shuningdek, isloho la ning da omi si a ida, 1911-yilda ilk bo a Toshken da qizla
mak abi jo iy qilinib, ayolla ni ilmli qilishga ki ishildi. Asosiy maqsadi musulmon
qizla ni sa odli qilish, ula ni zamona iy bilimla bilan anish i ish boʻlgan ushbu
mak ab aʼlim das u ida diniy anla bilan bi ga dunyo iy anla – us ili, a i me ika,
geog a iya, biologiya kabi anla ham ki i ilgan edi. Mak abda ikki bosqichli aʼlim
das u i, yaʼni: 1. Boshlangʻich-1-4-sin la (asosiy oʻqish, yozish, hisob a diniy
ma nla bilan anish i ish); 2. Yuqo i-5-6-sin la ( us ili, abiiy anla ( izika, kimyo),
geog a iya kabi zamona iy anla be ilgan) ya a ildi. Ushbu mak ab boshqa
hududla da ham qizla ning oʻqi ilishi uchun asos boʻlib xizma qildi. [2, 13-b]
1919-yil 12-noyab da RKP(b)ning Tu kis on oʻlka qoʻmi asida xo in-qizla
boʻlimi ashkil e ildi. Keyinchalik u Tu kis on KP Ma kaziy Qoʻmi asi xo in-qizla
boʻlimiga aylan i ildi. [3, 19-b]
Ayni aq da hududla da xo in-qizla boʻlimla ini ashkil e ish masalasiga ham
alohida eʼ ibo be ildi. Jumladan, 1919-yil noyab da Toshken da, 1919-yil 14-
dekab da Sama qandda, 1919-yil e alda Fa gʻonada, 1920-yil ma da Si da yoda,
soʻng a Andijon, Ka aqoʻ gʻon, Kogon a boshqa hududla da xuddi shunday
boʻlimla ochildi. 1920-yilga oxi iga kelib espublikada 40 ga yaqin xo in-qizla
boʻlimla i aoliya yu i ib, jamiya da ayolla oʻ nini mus ahkamlab bo di. [2, 59-b]
1920-yilda Namangan, Sama qand a Qoʻqonda alohida qizla gimnaziyala i
ochildi a qizla uchun aʼlim imkoniya la i kengay i ildi. Xususan, Sama qand
gimnaziyasida asosan us milla iga mansub ayolla ahsil olgan boʻlib, keyinchalik bu
gimnaziya 1930-yilla da Sama qandda ayol oʻqi u chila ayyo lo chi ku sla ga asos
boʻlib xizma qildi. Umumiy hisobda 1924-1925-yilla da so e mak abida 34 ming 735
na a (26,1 %) qizla ahsil oldi, qishloq joyla ida esa ula ning soni 6 ming 235 na a ni
(11,5%) ashkil e di. 1927-1928-oʻqu yilida espublikadagi mak abla da 35 mingga
yaqin qiz aʼlimga jalb e ilgan boʻlsa, shundan qishloq joyla idagi mak abla da 6 ming
oʻzbek qizi aʼlim oldi. Bu koʻ sa kichla dan ham koʻ inib u ibdiki sekin as alik bilan
jamiya da ayolning maqomi a uning aoliya iga qa ashla oʻzga ib bo di. [4]
Xulosa qilib ay ganda, ha doim dolza b masala boʻlib kelgan gende
munosaba la i ushbu da ga kelib yangi alqinda namoyon boʻldi. Anʼana iy
men ali e a diniy qa ashla ayolla ni aqa uy ishla iga a bola a biyasi bilan bogʻlab,
ula ning aʼlim olish huquqini inko e gandi. Jadidla ma buo osi ala i a yangi usul
mak abla o qali bu qa ashla ga qa shi u ishga ha aka qildi. Ula omonidan
boshlangan bu ha aka na ijasi oʻla oq bugungi kunda Oʻzbekis onda ayolla
huquqla ining eʼ i o e ilishi, ula ning u li sohala da e kin a aol ish i ok e ishini
242
aminladi desak xa o qilmaymiz. Ze o, Abdulla A loniy ik i bilan ay ganda “onaning
maʼ i a i — jamiya ning asosiy us unla idan bi idi ”. [8, 8-b]
Jadidla imizning ilgʻo gʻoyala i, ayolla ning jamiya dagi aoliya i a oli
bo asidagi say-ha aka la i hamda qa ashla i bugungi zamona iy hayo da ham oʻz
dolza bligini yoʻqo gani yoʻq. Bu esa ula ning me osini chuqu oʻ ganish a qad lash
lozimligini yana bi bo asdiqlaydi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Alimo a D. Jadidchilik enomeni. –Toshken : Akademnash , 2022. B-271.
2. Ma ianne Kamp. The New Woman in Uzbekis an: Islam, Mode ni y, and
Un eiling unde Communism. Uni e si y o Washing on P ess, 2006. B-320.
3. Алимова Д.А. Женский вопрос в Средней Азии. История изучения и
современные проблемы. Ташкент, 1991. С.132
4. Xalilo a Z. “Maʼ i a dan mah um maʼsumla ” maqolasi. “Ta akku ” ju nali,
2023-yil 2-son.
5. Qosimo a D. Oʻzbek ayolla i a ix sahnasida. – Toshken , 2002. B-150
6. h ps://aniq.uz/uz/yangilikla / Bi inchi Oʻzbek ak isasining ojiali oʻlimi
maqolasi.
7. Abdullaye a Z, Qosimo a N. Buxo o ayolla i. – Buxo o, 1997. B-107.
8. Abdulla A loniy. Tu kiy gulis on yoxud axloq. –Toshken : “Oʻzbekis on
Milliy Ensiklopediyasi”, 2004. B-96.
