281
BOʻLAJAK OʻQITUVCHILARDA AXLOQIY FAZILATLARINI
RIVOJLANTIRISHNING MUHIM JIHATLARI
Mi saga o a Na giza Say ullaye na,
O ien al uni e si e i Uzluksiz aʼlim pedagogikasi ka ed asi ka a oʻqi u chisi
mi saga o ana giza_@mail. u
Anno a siya. Mazku maqola boʻlajak oʻqi u chila da axloqiy azila la ini
i ojlan i ishning muhim jiha la i mohiya iga bagʻishlangan. Shu bilan bi ga maqolada
boʻlajak oʻqi u chila da axloqiy azila la ni i ojlan i ishda aʼlim- a biya
ja ayonla ini sama ali ashkil qilish a unda a lod-ajdodla imiz me osla idan
oydalanishning sama ali yoʻlla i mu a akki la ijodi me osi asosida ochib be ilgan.
Kali soʻzla : Axloqiy azila la , zako a lilik, ilmse a lik, in izomlilik,
ishchanlik, kam a inlik, kechi imlilik, la zi halollik, ma ona lilik, mu u a lilik, meh -
oqiba lilik.
Anno a ion. This a icle is de o ed o e ealing he essence o he impo an
aspec s o de eloping mo al quali ies in u u e eache s. In addi ion, he a icle
discusses e ec i e ways o o ganizing he educa ional p ocess and using he he i age
o ou ances o s in os e ing mo al alues among u u e educa o s.
Keywo ds: mo al quali ies, in elligence, lo e o knowledge, discipline, diligence,
modes y, o gi eness, hones y, pe se e ance, compassion, kindness.
Axloqiy azila la – insonni yaxshilikka cho laydigan, yomonlikdan qay a adigan
axloqiy qa ashla ning doimiy oda i, amaliy aoliya ga aylanganini bildi adigan
ushuncha. U insoniy axloq namunala ini oʻzida mujassam e adi a maʼna iya ning
oʻzagini ashkil e adi. Maʼlumki, Sha q xalqla ining madaniya i, alsa asi,
dunyoqa ashida insondagi Axloqiy azila la i qadimdan ulugʻlab kelingan
1
. Shu
maʼnoda, Sha q ij imoiy ik i a adabiyo ini axloqiy azila la la qomusi deyish
mumkin. Sha q mu a akki la i – Imom Buxo iy, Imom Te miziy, Muhammad Muso
Xo azmiy, Rudakiy, Abu Nas Fo obiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Be uniy, Ho iz
She oziy, Fuzuliy, Xus a Dehla iy, Abdu ahmon Jomiy, Alishe Na oiy kabi
mu a akki la axloqiy azila la la ni oʻz ilmiy a ijodiy aoliya la ining ye akchi
ma zusi deb bilganla .
Axloqiy azila la o asida adola lilik, bagʻ ikenglik, bosiqlik, azminlik,
a odo lik, a anpa a lik, ijdonlilik, goʻzallik, diyona lilik, dilba lik, donolik,
jasu lik, ja onma dlik, ziy aklik, zebolik, zako a lilik, zukkolik, ibolilik, ilmse a lik,
in izomlilik, ishchanlik, il i o lilik, i a lilik, kam a inlik, kama bas alik, kechi imlilik,
la o a lilik, la zi halollik, ma ona lilik, mu u a lilik, meh -oqiba lilik, meh ibonlik,
mehna se a lik, moʻ adillik, na osa lilik, odillik, o as alilik, olijanoblik,
oliyhimma lik, ochiqqoʻllik, os goʻylik, ahm-sha qa lilik, sab - ba doshlilik,
saxo a peshalik, sadoqa lilik, samimiylik, a ozelik, e an ik lilik, alabchanlik,
ejamko lik, ulugʻ o lik, ozillik, idoiylik, a osa lilik, xushmuomalalik, xush eʼllik,
1
Ma’na iya : asosiy ushunchala izohli lug‘a i. Mas’ul muha i Q.Naza o . – Toshken , 2009.
282
qanoa lilik, chidamlilik, shijoa lilik, shi insuxanlik, oʻk amlik, qanoa lilik, gʻay a lilik,
gʻazabni jilo lash, haqqoniylik, halimlik, halollik, hayolilik, hoja ba o lik kabi
xisla la insonni ulugʻlaydi, yuksal i adi, jamiya dagi munosaba la ni ham
mukammallash i adi. Xalqimiz ana shunday axloqiy azila la la asosida oʻzining
be ak o maʼna iy qiyo asiga ega boʻlib keladi. Mus aqillik yilla ida bu azila la
yangicha maʼno-mazmun bilan boyib, yuksak maʼna iy a aqqiyo ning eng muhim
omilla idan bi iga aylanmoqda.
Boʻlajak oʻqi u chila da axloqiy azila la ini i ojlan i ishda aʼlim- a biya
ja ayonla ini sama ali ashkil a unda a lod-ajdodla imiz me osla idan oydalanish
yaxshi sama a be adi. Bi gina misol: A.Na oiy oʻzining Mahbub ul-qulub asa ida
muh ojla ni koʻ a bila u ib o soʻ ab kelmaguncha saxo koʻ sa maydigan kishi ham
saxiy emasdu deb, haqiqiy saxo a qanday boʻlishini aʼ i laydi. Saxo a , qilgan
ehsonla ini aʼma e maslik, bo iga qanoa qilishlik, muh oj odamni uch a ganda bo ini
u bilan baham koʻ ishlik a qilgan sa ob ishla ini minna qilmaslik insonga xos yuksak
maʼna iy azila ekanligini alqin qiladi. Inson um i da omida aqa boylikla ni, molu
da la ni yigʻib yo ish emas, balki uni saxiylik bilan oqilona sa e ishni bilish ke ak
deydi:
Naqdni guldek so u magil,
Gʻuncha kabi dogʻi gi ih u magʻil!
1
Shoi molu da la yigʻib yo gan kishining mulki ba ibi oʻzida qolmasligini a
ha o, bu hola uni halok e ishi mumkinligini uq i adi. Bu o qali kishila ni boylikka
ongli munosaba boʻlishla i uchun axloqiy azila la ni egallagan boʻlishla ini uq i adi.
Ana shundagini ha bi inson boshqala omonidan ezozlanadi. Chunki bi shaxs
uchungina xos boʻlgan axloq boʻlmaydi. Axloqiy azila la asosan koʻpchilik
oʻ asidagi munosaba la da namoyon boʻladi. Ana shunday axloq no mala iga
asoslangan munosaba la esa insonning jamiya dagi oʻ nini belgilaydi. Shu nuq ai
naza dan biz maqolamizda axloqiy azila la ni i ojlan i ishda a biya iy ishla
ja ayonida boʻlajak oʻqi u chila bilan oʻ kazilishi mumkin boʻlgan a biya iy ishla ni
ashkil e ish loyihasini ishlab chiqishni maqsad qildik.
Boʻlajak oʻqi u chila da axloqiy azila la ni i ojlan i ishda yuqo ida
aʼkidlaganimizdek, olib bo iladigan a biya iy ishla ni sama asi beqiyosdi . Chunki
bu ja ayonla da alaba be osi a oʻzi ish i ok e adi, u li mazmundagi maʼ uzala ,
suhba la , sa ol-ja obla , adbi la da qa nashadi, oʻz axloqiy azila la ini boyi ib,
i ojlan i ib bo adi. Quyida biz boʻlajak oʻqi u chila ning axloqiy azila la ini
i ojlan i ishda oydalanish mumkin boʻlgan a biya iy adbi a kibiy uzilmasini
kel i amiz.
“Axloq a odob – maʼna iya ning oʻzagidi ” ma zusidagi a biya iy adbi ning
a kibiy uzilmasi bi necha qismla dan ibo a boʻladi. Chunonchi:
1. “Inson axloq – maʼna iy kamolo i a jamiya a aqqiyo i bi ligi” – adbi
ish i okchila i bilan diolog.
2. “Axloqiy qad iya la a a biya” – qisqacha maʼlumo noma.
3. “Axloq –odob ka ego iyala i” – bahs-munoza a.
1
Jabbo o a O., Uma o a Z. Boshlang‘ich a’lim diagnos ikasi. – Toshken . 2023.
283
4. “Axloqiy azila la ni mukammal egallashda nima qilish lozim?” sa ol-
ja obla
1
.
Eʼ i o e ish joizki, a biya iy adbi ja ayonida alabala ish i oki jonli muloqo ,
amaliy xa i-ha aka la ning amal qilishi koʻzlangan maqsadga e ishishda muhim
ahamiya kasb e adi. Ze o, adbi boshdan oyoq s anda koʻ inishda, aqa gina pand-
nasiha la yoki ilmiy gʻoyala ga asoslanib qolmasligi, aksincha, amaliy xa i –
ha aka la , oddiy ushunchala , aollikka yoʻnal i u chi ibo ala ga boy boʻlishi bu
ish i okchila da adbi haqida salbiy ik ugʻilishini oldini oladi desak xa o boʻlmaydi.
“Axloq a odob – maʼna iya ning oʻzagidi ” ma zusidagi a biya iy adbi ning
das labki bosqichida alabala ga inson axloq-odobi, shaxs maʼna iy kamolo i a
shaxsning jamiya a aqqiyo idagi oʻ ni a oli xaqidagi shaxsiy ik -mulohaza hamda
qa ashla ini bayon e ish akli e iladi. Bundan koʻzlangan maqsad alabala ni axloqiy
no mala a inson kamolo i haqida ik lash a mulohaza yu i ishga undashdi
2
.
Ta biya iy adbi ja ayonida alabala ga axloqiy kamolo inson ij imoiy
akomillashu ining a kibiy qismi ekanligini, axloq insonning ij imoiy, maʼna iy
akomillashu i ja ayonidagi oʻziga a boshqala ga munosaba ini belgilo chi
maʼna iy, amaliy azila la a ha aka la izimi ekanligini aʼkidlab oʻ ish lozim.
Shuningdek, alabala diqqa ini axloqiy no mala ga ioya qilishni ha bi shaxs oʻzidan
boshlashi ke akligini, eng asosiy na sa bo maʼna iy-axloqiy no mala ni bilish emas,
balki ula ga amal qilish ijobiy ahamiya ga ega ekanligiga qa a ish lozim.
Axloq-odob ka ego iyala i yuzasidan bahs-munoza a ashkil e ib, shaxs
aoliya iga axolqiy bahoni jamoa chilik be ishini, axloqlilik-shaxs aoliya ining
jamo chilik belgilagan maʼna iy mezoniga hamoxang boʻlishi da ko ligini uq i ib
bo ish lozim
3
.
Donola ay ganidek, axloq inson qalbidan chiqqan nu di . Bu nu baʼzila da oʻ a
kuchli, baʼzila da xi a boʻladi. Baʼzila da esa bu nu umuman sezilmaydi. Axloq nu i
boʻlmasligi insoniylik azila la idan uzoqlikning belgisidi . Axloqiy ye uklik inson
hayo ida bax ga e isha olishning asosiy sha idi . Bahs-munoza a ja ayonida
alabala ga mana shu alsa ani mohiya ini oʻliq anglab olishla iga e ishish eng oliy
maqsaddi .
Adabiyo la
1. Mi ziyoye Sh.M. Yangi Oʻzbekis on a aqqiyo s a egiyasi. – Toshken , 2022.
2. Maʼna iya : asosiy ushunchala izohli lugʻa i. Masʼul muha i Q.Naza o . –
Toshken , 2009.
3. Jabbo o a O., Uma o a Z. Boshlangʻich aʼlimda “Ta biya” ani oʻqi ish me odikasi.
– Toshken , 2022.
4. Jabbo o a O., Uma o a Z. Boshlangʻich aʼlim diagnos ikasi. – Toshken . 2023.
5. Jumano a F., A azo a S., Jabbo o a G., Xusne dino U. Umumiy pedagogika
asosla i. – Toshken , 2020.
6. Ma dono Sh., Zoki o a U. Pedagogika naza iyasi a a ixi. – Toshken , 2021.
1
Jumano a F., A azo a S., Jabbo o a G., Xusne dino U. Umumiy pedagogika asosla i. – Toshken , 2020.
2
Jabbo o a O., Uma o a Z. Boshlang‘ich a’lim diagnos ikasi. – Toshken . 2023.
3
Ma dono Sh., Zoki o a U. Pedagogika naza iyasi a a ixi. – Toshken , 2021.
