296
TASAVVUFNING MOHIYATI VA UNING ISLOM
FALSAFASIDAGI OʻRNI
Gulbaho Namozo a Muza a o na,
O ien al uni e si e i Uzluksiz aʼlim pedagogikasi
ka ed asi ka a oʻqi u chisi
Anno a siya: Ushbu maqolada asa u ning kelib chiqishi, uning mohiya i a
islom alsa asi i ojidagi oʻ ni ilmiy jiha dan ahlil qilinadi. Tasa u – Qu ʼon a
Hadis asosidagi maʼna iy- a biya iy yoʻnalish si a ida shakllangan boʻlib, uning
maqsadi inson qalbini poklash, maʼna iy kamolo ga e ishish a Haq bilan yaqinlikni
his e ishdi . Maqolada asa u aʼlimo ining asosiy gʻoyala i, sha ia , a iqa , maʼ i a
a haqiqa bosqichla i izohlanadi, shuningdek, mashhu mu asa i la – Junayd
Bagʻdodiy, Bahouddin Naqshband, Jaloliddin Rumiy kabi allomala ning qa ashla i
ahlil qilinadi. Islom alsa asi a ixida asa u na aqa diniy-maʼ i iy oqim, balki
axloqiy- uhiy a biyaning muhim manbai si a ida ham oʻ ganiladi. Maqolada
asa u ning musulmon jamiya idagi maʼna iy-maʼ i iy oʻ ni, shuningdek, uning
bugungi da uchun ahamiya i yo i ib be ilgan.Tasa u ning asosiy gʻoyala i, uning
maʼna iy-maʼ i iy aʼsi i, shuningdek, Sha q a Gʻa b a akku idagi alsa iy ahamiya i
yo i iladi.
Kali soʻzla : asa u , islom alsa asi, a iqa , maʼ i a , uhiy kamolo , ilohiy
muhabba .
Abs ac : This a icle p o ides a schola ly analysis o he o igins o Su ism, i s
essence, and i s ole in he de elopmen o Islamic philosophy. Su ism, o med as a
spi i ual and educa ional mo emen based on he Qu ʼan and Hadi h, aims a pu i ying
he human hea , achie ing spi i ual pe ec ion, and expe iencing closeness o he
Di ine. The a icle explains he undamen al ideas o Su i doc ine, such as he s ages
o Sha ia, Ta iqa, Maʼ i a, and Haqiqa, and analyzes he iews o p ominen mys ics
such as Junayd al-Baghdadi, Bahauddin Naqshband, and Jalal al-Din Rumi. In he
his o y o Islamic philosophy, Su ism is s udied no only as a eligious and educa ional
cu en bu also as an impo an sou ce o e hical and spi i ual cul i a ion. The a icle
highligh s he mo al and spi i ual signi icance o Su ism in Muslim socie y, as well as
i s ele ance in he mode n e a. The co e ideas o Su ism, i s spi i ual and educa ional
in luence, and i s philosophical signi icance in bo h Eas e n and Wes e n hough a e
also illumina ed.
The co e ideas o Su ism, i s spi i ual and educa ional in luence, as well as i s
philosophical signi icance in bo h Eas e n and Wes e n hough a e discussed.
Keywo ds: Su ism, Islamic philosophy, a iqa, maʼ i a, spi i ual pe ec ion,
di ine lo e.
Ki ish. Islom dini insoniya a ixida na aqa diniy hayo , balki alsa iy a akku ,
madaniya a maʼna iya i ojida ham oʻziga xos oʻ in egallagan. Qu ʼoni Ka im a
Hadisi sha i asosida shakllangan islom alsa asi insonni na aqa ashqi amalla o qali,
balki ichki dunyosi, uhiya i a maʼna iy kamolo i o qali ham a biyalashni maqsad
qilgan. Shu maʼnoda asa u islom alsa asining eng chuqu , nozik a aʼsi chan
297
yoʻnalishla idan bi i si a ida yuzaga kelgan. U insonning qalb pokligi, Allohga
muhabba a uhiy yuksalishni asosiy maqsad qilib qoʻyadi.
Tasa u a amasi ilk bo VIII as da musulmon dunyosida shakllana boshlagan
boʻlib, uning asoschila i zohidlik, aq o a dunyo lazza la idan oz kechish gʻoyala ini
ilga i su ganla . “Su ” soʻzi jun ma odan ayyo langan kiyimni angla adi a das labki
soʻ iyla ning oddiy, kam a ona hayo ini i odalagan. Shundan keyin asa u
ushunchasi as a-sekin kengayib, inson uhiya ining chuqu qa lamla ini oʻ ganishga
qa a ilgan alsa iy-maʼna iy mak ab da ajasiga koʻ a ildi.
Tasa u mohiya an inson a Ya a ganning munosaba ini ushun i ishga in iladi.
Unda asosiy maqsad – Allohga muhabba a sadoqa o qali uhiy kamolo ga
e ishishdi . Bu yoʻl esa sha ia , a iqa , maʼ i a a haqiqa bosqichla idan ibo a boʻlib,
soʻ iyla ana shu da ajala dan oʻ ish o qali komillikka e ishishni aʼlim qilganla .
Islom alsa asi asosan aql a man iqqa ayana ekan, asa u qalb, muhabba a
ilohiy ilhomni ham alsa iy a akku mezoniga qoʻshadi. Shu sababli u na aqa diniy-
amaliy yoʻnalish, balki alsa iy a axloqiy aʼlimo si a ida ham shakllandi. Imom
Gʻazzoliy, Jaloliddin Rumiy, Bahouddin Naqshband kabi buyuk mu asa i la bu
aʼlimo ni yanada boyi ib, uni insoniy kamolo ga el u chi yoʻl si a ida a gʻib e ganla .
Shuningdek, asa u ij imoiy-maʼna iy hayo da ham beqiyos oʻ in egallagan. U
insonla ni halollikka, sab - oqa ga, mehna se a likka a oʻza o meh -oqiba ga daʼ a
qilgan. Naqshbandiya a iqa ining “Dil ba yo u, das ba ko ” amoyili buning yaqqol
i odasidi . Demak, asa u islom alsa asida inson qalbini yuksal i ish, jamiya ni
maʼna iy uygʻo ish a axloqiy bi likni aʼminlash osi asi si a ida muhim ahamiya
kasb e adi.
Islom madaniya ida soʻ iylik baʼzan asa u deb ham a aladi. Bu ula ning a ab
ilidagi umumiy ildizga ega ekanligi bilan izohlanadi. Shuni aʼkidlash lozimki,
“soʻ izm” a “ asa u ” a amala ining maʼnosi a o ida u licha alqinla ma jud.
Baʼzi xo ijiy adqiqo chila “ asa u ” a amasi “ki ish” maʼnosida ishla ilishini qayd
e adila . Rene Genonning ik icha, asa u “ini iasiya” yoki “ichka iga ki ish” deb
a jima qilinadi. Bu “al-haqiqa” (“hayo ning ichki haqiqa ini”) bildi adi a “ash-
sha iʼa” (“buyuk yoʻl”)ning chuqu qa lamla ini anglash imkonini be adi (René, 2017).
Bunday alqin soʻ iyla ning bi oda likla ga bi lashganligini koʻ sa adi. XII–XIII as la
esa soʻ iylikning yanada asmiy a ashkilo li uzilishga oʻ gan da i bilan aj alib u adi
(Gallima d, 1973, .18).
A ab ilida “yoʻl” yoki “yoʻnalish”ni angla u chi “ a iqa ” e mini soʻ iy uchun
haqiqa sa i oʻgʻ i yoʻlni koʻ sa u chi osi a si a ida qa aladi.
Soʻz soʻ iy a asa u ning kelib chiqishi haqida adqiqo chila u li gipo ezala ni
ilga i su ganla . Jumladan, bi gipo ezaga koʻ a, “ asa u ” soʻzi “sau ” (Gazzoli,
1992) – “begʻubo lik, poklik, iniqlik” ildizidan kelib chiqqan. Shuningdek, u
paygʻamba (s.a. .)ga yaqin yashagan “su a ahli” deb a algan “bani-su a” qabilasi
nomidan olingan boʻlishi mumkin (bu qabila nomi esa oʻz na ba ida “su an” deb
a algan choʻl oʻsimligi nomidan kelib chiqqan, bunda “su ” – “jun” maʼnosini
bildi adi). Yana bi alqinga koʻ a, u yunoncha “sophia” – “donolik” soʻzidan ham
kelib chiqqan boʻlishi mumkin (Gʻazzoliy,Ihyo ulum ad-din,2005). Bu masalada
ye opalik a musulmon mualli la oʻ asida, ha o soʻ iyla ning oʻzla i o asida ham
qa ama-qa shilikla ma judligi diqqa ga sazo o di (Michel, 2006, р.88).
298
Soʻ iyla a aksa iya musulmon mualli la ik icha, soʻ iylikning ildizla i
Qu ʼonga a Paygʻamba Muhammad (s.a. .)ning hadisla iga bo ib aqaladi.
Soʻ iylikning islom bilan be osi a bogʻliqligi, uning islomiy qad iya la a imonning
us unla i asosida i ojlangani inko e ilmaydi. Shu bilan bi ga, asa u bi gina
shaklda ma jud, deb ay ib boʻlmaydi. Islom olamida Qu ʼon a sha ia ga oʻliq
bogʻlangan asa u iy a iqa la bilan bi qa o da, sha ia doi asidan ashqa iga chiqib
ke u chi a baʼzi islomiy amoyilla ga zid boʻlgan ichki-eks emis ik qa ashla ga ega
oqimla ham uch aydi. Umuman olganda, islom madaniya i a asa u a aqqiyo ini
oʻ ganishda koʻplab a iqa la da boshqa dinla a alsa iy oqimla aʼsi ini koʻ ish
abiiy hodisa si a ida baholanadi. Ammo so diniy amoyilla nuq ayi naza idan bunday
a iqa la musulmonla omonidan unchalik maʼqullanmagan.
Soʻ iylikning a ixiy i ojiga qisqacha naza ashlansa, asa u a ixida uch
asosiy bosqichni aj a ish mumkin: zuhd (aske izm), asa u a a iqa la .
Koʻplab adqiqo chila ik icha, aske izm da i islomning ilk da la iga oʻgʻ i
keladi. Paygʻamba Muhammad (s.a. .)dan keyingi da da a hla o qali musulmonla
hududla i kengaydi, moddiy hayo yaxshilandi, o eyla hisobiga musulmonla
a o onligi o di a na ijada moddiy man aa la ga in ilish kuchaydi. Shu sha oi da bi
gu uh odamla so diniy eʼ iqodga sodiq qolib, islom dinining asl amoyilla idan
chiqmagan holda, Paygʻamba yoʻlidan yu ishni a zal koʻ ishdi. Shu da ning xos
jiha i shuki, paygʻamba da ida mis ik hayo a zi aslida Paygʻamba (s.a. .)ning
yashash uslubiga e gashish edi, u boshqa koʻ inishda i oda e ilmagan. Oʻsha da da
“ asa u ” a amasi hali e min si a ida qoʻllanmagan, chunki islom jamiya i hayo ning
ba cha sohala ida paygʻamba soʻzla i a xa i-ha aka la iga amal qilishni a zal bilgan
(En e Behnan Çapolyo, Mezheple e a ika la a ihi,1964).
Tasa u a ixining boshlangʻich bosqichi si a ida qa aladigan da oʻzining
ay im xos jiha la i bilan eʼ ibo ni o adi. Bu da da odamla jamiya dan che da
yashash, shah oniy na s is akla ini inko e ish a ula bilan ku ashish, sab - oqa
hamda Allohga suyanish kabi xususiya la bilan aj alib u gan. Zohidlik (aske izm)
da i VIII as ning oʻ ala igacha da om e adi. Tadqiqo chila keyingi bosqichni
asa u da i deb a aganla a oʻsha da ij imoiy-siyosiy oʻzga ishla iga ham eʼ ibo
qa a ganla . Bunga islomning keng hududla ga yoyilishi, boshqa xalqla a
madaniya la bilan oʻza o aloqala a aʼsi la ki adi.
Tasa u mus aqil alsa iy aʼlimo si a ida ilk bo Bas ada yuzaga kelgan.
Ta ixiy manbala da qayd e ilishicha, “soʻ iy” un onini olgan bi inchi shaxs Abu
Hoshim as-Soʻ iy boʻlgan. Das labki soʻ iy xonaqohi ham Abu Hoshim omonidan
Su iyaning Ramla shah ida qu ilgan. Abu Hoshimdan boshlangan asa u oʻlqini
qisqa u sa da koʻplab musulmon mamlaka la iga yoyildi (N.Komilo . Tasa u ,
2009. - B.3).
Tabiiyki, asa u ning keng a qalishi uning yanada i ojlanishiga olib keldi. IX
as dan boshlab soʻ iylik izimlash i ish bosqichiga ki di. Bu izimlash i ish, yuqo ida
qayd e ilgan aske izm da iga nisba an, bi qa o oʻziga xos jiha la ning shakllanishiga
sabab boʻldi. Bi omondan, asa u ning amoyilla i, qoidala i a usulla i belgilandi,
ikkinchi omondan esa, soʻ iy mu a akki la omonidan maxsus maskanla –
xonaqohla ba po e ila boshlandi. IX–X as la koʻplab buyuk soʻ iyla aoliya yu i gan
299
da boʻlib, asa u ga oid ilmiy asa la yozildi a shu o qali asa u ning asosiy
naza iy poyde o i ya a ildi.
Tasa u ning diniy-axloqiy mohiya iga kelsak, islomiy hayo ning maʼna iy-
axloqiy qad iya la i asa u ushunchasi bilan be osi a bogʻliqdi . Ushbu diniy-
alsa iy aʼlimo insonning axloqiy azila la ini akomillash i ishni koʻzda u ib, na sni
isloh qilish, uni a biyalash, moddiy dunyo a shah oniy is akla dan oz kechish, Alloh
bilan uhiy bi lashishni maqsad qiladi. Ay im soʻ iy aʼlimo la da asa u dunyo iylik
bilan doimiy ku ash, insonning oʻz na sidan ozod boʻlishi, shay onga boʻysunmaslik,
shah a is akla idan ilohiy i oda yoʻlida kechish, ashqi dunyodan ichki dunyoga
yuzlanish, hayo iy sino la ni si saqlash, ulugʻ o lik, muloyimlik a poklik si a ida
aʼ i lanadi.
Soʻ iylikning shu qada jozibado boʻlishining sababla idan bi i uning ilohiy si la
a bilimla ni oʻzida mujassam e u chi mis ik ik bilan bogʻliqligidi . Maʼlum
maʼnoda, asa u dagi si a mis i sizm moddiy-amaliy hola la ni axloq, uhiya
(aske izm) a say a suluk (axloqiy kamolo yoʻli) ushunchala iga qa ama-qa shi
qoʻyadi. Tu li diniy a alsa iy aʼlimo la da mis ik unsu la qadimdan ma judligi esa
hammaga maʼlum ak hisoblanadi.
Soʻ iyla ba cha gunoh koʻ inishla iga qa shi ku ash olib bo ganla ini aʼkidlash
lozim. Ula ning ku ashi koʻpincha moʻminla ning, ayniqsa ilmli insonla ning axloqini
zai lash i ishga ahdid solganla ga qa shi qa a ilgan edi. Islomning das labki da la ida
paygʻamba Muhammad (s.a. .)ning sahobala idan bi i Abu Za dunyo iy
hukmdo la ni anqid qilgani uchun ula omonidan hibsga olingan (Ibn A abi, 2006,
.33).
Tasa u oʻzida islom qonunla i (sha ia ) a haqiqa ni bi lash i adi. Soʻ iyla ning
eʼ iqodicha, aga diniy ma osimla chin qalbdan baja ilmasa, ula oydasizdi . Baʼzila i
asa u ni yashi in ilm (ilm al-bo in) a moddiy dunyodan oz kechish, gunoh bilan
ichki ku ash gʻoyasi bilan bogʻlashadi. Ilm al-bo in p insipi ichki haqiqa ni qabul
qilish, yaʼni “Allohdan boshqa hech na sa esla ilmaydi” degan maʼnoda alqin qilinadi.
Tasa u da eng oliy ma judo Alloh hisoblanadi a unga aqa uni se ish o qali
yaqinlashish mumkin.
Qabul qilingan qa ashla ga koʻ a, mis ik-amaliy a akku islom, x is ianlik a
iudaizm olamida, yunon alsa asida, shuningdek b axmanizm a buddizm dinla ida
ham u li shaklla da namoyon boʻlgan. Bi oq, asa u ni aqa gina mis i sizm si a ida
alqin qilib boʻlmaydi. Tasa u a islomdan ashqa i mis i sizm oʻ asidagi a q
quyidagicha ushun i iladi: islomiy boʻlmagan mis i sizm a ibsizlik a passi lik
xususiya iga ega. Masalan, bunday oqimla da shayxga boʻlgan bogʻliqlik hola i
ma jud emas. Tasa u da muhim oʻ in u gan sikliklik xususiya i boshqa
mis i sizmla da ma jud emas, chunki mu shidla anʼanasi yoʻq. Shuningdek,
belgilangan aq da baja iladigan i d a zik la ham yoʻq. Na ijada odamla oʻz
qobiliya iga qa ab mis i sizmda maʼlum oʻ inni egallaydi. Islomiy boʻlmagan
mis i sizmning yana bi oʻziga xos jiha i shundaki, unda ie a xiya ma jud emas,
e ishiladigan yakuniy maqsad esa ilm ul-yaqin (Allohga yaqinlashu aʼlimo i) si a ida
alqin e iladi (Komilo N. Tasa u . 2009. - B.3 ).
Islomiy mis i sizmda esa boshqa dinla dagi mis i sizmdan a qli a ishda usul a
aoliya ga ka a ahamiya be iladi. Ha bi soʻ iy oʻ ishi lozim boʻlgan uhiy yoʻl —
300
say a suluk, mu shid ahba ligi os ida boshlanishi a da om e ishi ke ak. Shu nuq ai
naza dan shayx (mu shid) ma kaziy shaxs si a ida zik , iyoziyo a boshqa
i ualla ning a ibi hamda da omiyligini belgilaydi. Tasa u da shuningdek qa ʼiy
ie a xik uzilma ma jud boʻlib, unda ha kimning oʻ ni aniq belgilangan. Aga boshqa
aʼlimo la da mis i sizmning choʻqqisi ilm ul-yaqin boʻlsa, soʻ iyla ning e isha
oladigan eng oliy da ajasi haqq ul-yaqin (ilohiy haqiqa bilan oʻliq bi lashish)
hisoblanadi (. F i hjo Schuon,Islomni anglash,1999).
“Tasa u ” soʻzining ilk qoʻllanishi oʻz da ining mashhu soʻ iyi Ma u Ka xiy
nomi bilan bogʻlanadi. Soʻ iy a akku iga “maʼ i a ” (maʼna iy maʼ i a ) ushunchasini
olib ki gan Zunnun Mis iy, asa u hola la ini oʻ gangan Sa i as-Saqa iy nomla i ham
mashhu di . Aske izm a asa u ga yangi ushuncha a mezonla ni olib ki ganla dan
bi i Bayoziyid Bis omiy hisoblanadi ( F i hjo Schuon , Islomni anglash,200-be )
Das labki asa u da iga oid Bayoziyid Bis omiy, Junayd Bagʻdodiy kabi
soʻ iyla ning gʻoyala i keyinchalik Abu Homid al-Gʻazzoliy omonidan izimlash i ilib
mukammallash i ildi. Tasa u ning alsa iy asosini ya a gan Ibn A abi esa asa u
a ixidagi eng muhim siymola dan bi i hisoblanib, ahda ul- ujud (bo liq bi ligi)
naza iyasini ya a di. Bu naza iya jahon alsa iy me osida chuqu iz qoldi di. Ibn
A abining qa ashicha, Allohni anglash uchun aql a alsa a ye a li emas, balki bu
yoʻlda eng za u boʻgʻin – muhabba di . Shu sababli, uning ahda ul- ujud naza iyasi
asa u iy anʼanada asosiy aʼlimo ga aylangan (Mo ewedge, 1995).
Tasa u izimining i ojlanishidagi uchinchi bosqich – a iqa la da i XII
as ning ikkinchi ya midan boshlangan. Bu da da asa u ning qoidala i a usulla iga
oʻziga xos yangilikla ki i gan mashhu soʻ iyla omonidan u li a iqa la ashkil
e ilgan. Keyingi asa u iy a aqqiyo aynan ushbu a iqa la bilan chamba chas
bogʻliq boʻlib, ula bugungi kunga qada saqlanib qolgan. Islom madaniya ida ka a
oʻ in u gan yi ik a iqa la ga: Yassa iya, Ri oiya, Kub a iya, Suh awa diya,
Shaziliya, Bek ashiya, Mawla iya, Naqshbandiya, Hu u iya, Xal a iya a iqa la ini
misol kel i ish mumkin.
Xulosa. Tasa u islom alsa asining eng chuqu a aʼsi chan yoʻnalishla idan
bi i si a ida na aqa diniy hayo , balki insoniya ning maʼna iy-madaniy a aqqiyo ida
ham beqiyos oʻ in u adi. U islomning asosiy manbala i – Qu ʼon a Hadisi sha i ga
ayangan holda inson qalbini poklash, na sni a biyalash a Allohga yaqinlashish
gʻoyala ini ilga i su di. Tasa u ning mohiya i, a alo, insonning oʻzini anglash, uhiy
kamolo ga e ishish a hayo ni ilohiy haqiqa bilan uygʻunlash i ishdan ibo a di .
Ta ixiy i ojlanish ja ayonida asa u uch bosqichni bosib oʻ di: zohidlik
(aske izm), asa u a a iqa da la i. Ha bi da da soʻ iylik yangi mazmun kasb
e ib, na aqa indi idual uhiy aj iba, balki keng ij imoiy-madaniy hodisaga aylandi.
Ayniqsa IX–X as la dan boshlab soʻ iylik izimlash i ilgan aʼlimo da ajasiga
koʻ a ilib, ilmiy- alsa iy asa la , maxsus mak abla a a iqa la o qali yanada boyidi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. F i hjo Schuon, Islomni anglash (Ta j.: Mahmu Kanik), Is anbul, 1999, 203-
be
2. Husayn Voiz Koshi iy «Fu u a nomai sul oniy» A.Qodi iy nomidagi xalq
me osi nash iyo i,1994. Najmiddin Komilo a jimasi
301
3. Jaʼ a Xolmoʻmino .Vahda ul- ujud alsa asi a Naqshbandiya aʼlimo i.
Monog a iya. Toshken "Ta akku "2020
4. Ju aye SH.S., Abu Ali ibn Sinoning alsa iy qa ashla ida bax -saoda masalasi
// Academic Resea ch in Educa ional Sciences, 2 (Special Issue 1), 395-401 P.
5. Komilo N. Tasa u . - T.: Mo a ounnah " - "Oʻzbekis on", 2009. - B.3
6. Majid Fah i, Islom alsa asi a ixi (Ta j.: QosimTu xon), Is anbul, 2004, 278-
be .
7. Al-Gʻazzoliy, Abu Homid. Ihyo ulum ad-din. – Qohi a: Da al-Maʼ i a, 2005.
8. Pa iz Mo ewedge, Essays in Islamik Philosophy, Theology,and
Mys icism(1995,Oneon a Philosophy,New Yo k a Oneon a)/ Global Academik
Publishing.
9. Bagʻdodiy, Junayd. Risola iʼ - asa u . – Is anbul: Ki abe i, 1999.
10. Jaloliddin Rumiy. Masna iy maʼna iy. – Teh on: Ami Kabi , 2008.
11. Bahouddin Naqshband. Maqomo . – Toshken : Gʻa u Gʻulom nomidagi
nash iyo , 2000.
12. En e Behnan Çapolyo, Mezheple e a ika la a ihi,-Is anbul,1964).
13. Knysh, Alexande . Islamic Mys icism: A Sho His o y. – Leiden: B ill, 2000.
14. Gʻaniye a, S. Oʻzbek mum oz adabiyo ida asa u . – Toshken : Fan, 2007.
15. T imingham, J. Spence . The Su i O de s in Islam. – Ox o d: Ox o d
Uni e si y P ess, 1998.
