306
XALQ RIVOYATLARI ASOSIDA SHAXS MAʼNAVIY BARKAMOLLIGINI
SHAKLLANTIRISHNING OʻQUV-TARBIYAVIY MEXANIZMLARI
Tu gʻuno a Aziza,
O ien al uni e si e i, magis an
Egambe diye a Fa ida,
O ien al uni e si e i, p o esso
Anno a siya. Maqolada xalq i oya la idan oydalanishning shaxs maʼna iy
ba kamolligini shakllan i ishdagi oʻqu - a biya iy mexanizmla i ilmiy jiha dan ahlil
qilinadi. Ri oya la milliy ogʻzaki ijod namunasi si a ida yosh a lodda maʼna iy
qad iya la ni shakllan i ish, axloqiy meʼyo la ni singdi ish a a anpa a lik uhini
a biyalashda muhim osi a hisoblanadi. Tadqiqo da xalq i oya la ining oʻqu
ja ayonidagi aʼlimiy a a biya iy imkoniya la i, ula ni da s a da sdan ashqa i
aoliya la da qoʻllash mexanizmla i hamda shaxsning maʼna iy-axloqiy kamolo iga
aʼsi i yo i iladi.
Kali soʻzla : xalq i oya la i, maʼna iy ba kamollik, aʼlim, a biya, qad iya la ,
pedagogik mexanizmla .
Abs ac . The a icle p o ides a scien i ic analysis o he educa ional and
pedagogical mechanisms o using olk legends in shaping he mo al and spi i ual
de elopmen o he indi idual. As a unique gen e o na ional o al olklo e, olk legends
se e as an impo an means o ins illing e hical no ms, p omo ing mo al alues, and
os e ing pa io ism among he younge gene a ion. The s udy examines he
educa ional and o ma i e po en ial o olk legends in he lea ning p ocess, hei
applica ion in bo h cu icula and ex acu icula ac i i ies, as well as hei impac on
he mo al and e hical g ow h o lea ne s.
Keywo ds: olk legends, spi i ual de elopmen , educa ion, upb inging, alues,
pedagogical mechanisms.
Milliy ogʻzaki ijod xalqning ij imoiy- a ixiy xo i asi, dunyoqa ashi a maʼna iy
qad iya la ini mujassamlash i gan, as la da omida shakllangan bebaho madaniy
me osdi . Xalq ogʻzaki ijodining u li jan la i o asida i oya la alohida ahamiya kasb
e adi. Ula xalqning diniy-axloqiy qa ashla i, a ixiy asa u la i a ij imoiy idealla ini
oʻzida aks e i ib, yosh a lodning maʼna iy ba kamolligini shakllan i ishda sama ali
osi a boʻlib xizma qiladi. Ri oya la o qali shaxsda ezgulik a yo uzlik haqidagi
qa ashla uygʻonadi, axloqiy meʼyo la singdi iladi hamda milliy qad iya la ga boʻlgan
hu ma uygʻusi mus ahkamlanadi.
Pedagogik ja ayonda xalq i oya la idan oydalanishning ahamiya i shundaki,
ula oʻqu chila ning a akku ini kengay i adi, ob azli a maʼna iy-es e ik id okini
i ojlan i adi, mus aqil ik lash a xulosala chiqa ish koʻnikmala ini shakllan i adi.
Bu ja ayon shaxsning in ellek ual i ojlanishi bilan bi qa o da uning maʼna iy-axloqiy
kamolo ini aʼminlashga xizma qiladi. A loniy aʼkidlaganidek, “axloq a biyasiz ilm
307
– maqsadsiz qilichdi ”. Bu ik aʼlimning ikki asosiy qi asi – bilim be ish a
a biyalash – bi -bi i bilan uz iy bogʻliq ekanligini ilmiy asosda koʻ sa adi. Shuning
uchun ham i oya la ni aʼlim ja ayoniga singdi ish oʻqu chiga na aqa naza iy bilim
be adi, balki uni maʼna iy qad iya la asosida a biyalash imkonini ham ya a adi.
Zamona iy pedagogik adqiqo la shuni koʻ sa adiki, xalq ogʻzaki ijodi
namunala idan oydalanish oʻqu chila da milliy oʻzlikni anglash, ij imoiy bi damlik
a uqa olik masʼuliya ini shakllan i ishda muhim aʼsi koʻ sa adi. Xalq i oya la i
na aqa a ixiy-maʼ i iy bilimla ni ye kazadi, balki shaxsni ij imoiylashu ja ayoniga
aol qoʻshadi, uning uhiy olamini boyi adi a shaxsiy aj ibasini milliy qad iya la
bilan uygʻunlash i adi.
Xalq i oya la ining oʻqu - a biya iy ja ayondagi ahamiya i, a alo, ula ning
aʼlimiy unksiyasi bilan izohlanadi. Ri oya la oʻzida muayyan a ixiy oqeala , diniy
asa u la , ij imoiy-siyosiy qa ashla a xalqning madaniy me osini mujassam e adi.
Ula oʻqu chila da a ixiy xo i ani shakllan i adi, milliy ongni mus ahkamlaydi a
qadimiy ij imoiy munosaba la ni anglashga yo dam be adi. Shuningdek, i oya la
o qali xalqning dunyoqa ashi a men ali e i oʻqu chila ga ye kaziladi, bu esa bilim
ja ayonini yanada mazmunli a qiziqa li qiladi.
Ikkinchidan, i oya la axloqiy a biya osi asi si a ida alohida pedagogik
qiyma ga ega. Ula ning mazmunida ezgulik a yo uzlik, os goʻylik a yolgʻon, sab -
oqa a shoshqaloqlik, ma dlik a qoʻ qoqlik kabi qa ama-qa shi ushunchala oʻz
aksini opadi. Bu o qali oʻqu chila hayo iy saboqla ni oʻzlash i adila , ij imoiy
meʼyo la ga ioya qilish, halollik a adola ni qad lash kabi xulqiy si a la ni
egallaydila . Shu jiha dan i oya la yosh a lodda maʼna iy-axloqiy immuni e ni
shakllan i ishga xizma qiladi.
Uchinchidan, i oya la oʻzining a biya iy-es e ik unksiyasi bilan aj alib u adi.
Ri oya la da qoʻllanilgan ob azlilik, amziy as i la a badiiy i odala oʻqu chila da
es e ik didni i ojlan i adi, ob azli ik lash koʻnikmala ini shakllan i adi a sanʼa ga
boʻlgan qiziqishni kuchay i adi. Ri oya la o qali oʻqu chila na aqa maʼna iy
saboqla ni qabul qiladi, balki xalq badiiy a akku ining nozik qi ala ini ham his qiladi.
Toʻ inchidan, i oya la ij imoiy- a biya iy unksiyani baja adi. Ula
jamoa iylik, bi damlik, a anpa a lik a insoniylik kabi qad iya la ni a gʻib qiladi.
Bu esa yoshla ni jamiya ning aol aʼzosi si a ida shakllan i ishga, ula ning uqa olik
masʼuliya ini yuksal i ishga a milliy qad iya la ni qad lashga undaydi. Pedagogik
adqiqo la da aʼkidlanishicha, xalq ogʻzaki ijodi namunala i yoshla ni jamiya ga
ij imoiy moslash i ishda muhim osi a si a ida qa aladi.
Xalq i oya la idan aʼlim- a biya ja ayonida sama ali oydalanishning bi nech a
mexanizmla i ma jud boʻlib, ula didak ik, a biya iy a es e ik yoʻnalishla da
namoyon boʻladi. Didak ik mexanizmla i oya la ni da s ja ayoniga in eg a siya
qilish, xususan, ona ili, adabiyo a a ix anla ida qoʻllash o qali amalga oshi iladi.
Bu ja ayonda i oya la asosida sa ol-ja obla , muhokamala a xulosalash kabi
ahliliy opshi iqla ashkil e ilib, oʻqu chila da mus aqil ik lash hamda ijodiy
yondashu koʻnikmala i i ojlan i iladi. Ta biya iy mexanizmla esa i oya la dan
olli oʻyinla , d ama iza siya a sahna koʻ inishla i shaklida oydalanish, shuningdek,
i oya la dagi qah amonla xa ak e i asosida axloqiy muhokamala oʻ kazish o qali
namoyon boʻladi. Bu ja ayon a anpa a lik, bi damlik, halollik kabi muhim ij imoiy
308
qad iya la ni yosh a lodga singdi ishda ka a ahamiya kasb e adi. Es e ik mexanizmla
esa i oya la dagi ob azlilik a amziylikni ahlil qilish, oʻqu chila da es e ik za q a
ob azli ik lashni shakllan i ish hamda ogʻzaki a yozma nu qda badiiy i odala dan
sama ali oydalanishni agʻba lan i ishga qa a ilgan. Shu a iqa, xalq i oya la i aʼlim-
a biya ja ayonida shaxsning in ellek ual, axloqiy a es e ik ba kamolligini
aʼminlashda kompleks mexanizm si a ida xizma qiladi.
Jad al 1. Xalq i oya la ining oʻqu - a biya iy imkoniya la i
Yoʻnalish
Oʻqu ja ayonidagi
imkoniya la
Ta biya iy na ijala
Didak ik
Ri oya la o qali bilim be ish,
a ixiy xo i ani boyi ish
Mus aqil ik lash, xulosa chiqa ish
koʻnikmala ini i ojlan i ish
Axloqiy
Ezgulik a yo uzlik qa ama-
qa shiligini oʻ ganish
Adola , halollik, sab - oqa kabi
azila la ni singdi ish
Es e ik
Badiiy i odala ni ahlil qilish
Es e ik didni shakllan i ish, ob azli
ik lashni i ojlan i ish
Ij imoiy
Qah amonlik a jamoa iylik
haqidagi i oya la ni oʻ ganish
Va anpa a lik, bi damlik, uqa olik
masʼuliya ini shakllan i ish
Yuqo idagi jad aldan koʻ inib u ibdiki, xalq i oya la i aʼlim- a biya ja ayonida
koʻp qi ali unksiyani baja adi. Didak ik yoʻnalishda ula bilim be ish osi asi si a ida
xizma qilib, oʻqu chila ning a ixiy xo i asini boyi adi hamda mus aqil ik lash a
xulosa chiqa ish qobiliya ini i ojlan i adi. Axloqiy yoʻnalishda i oya la ezgulik a
yo uzlikning qa ama-qa shiligini namoyish e ib, adola , halollik, sab - oqa kabi
insoniy azila la ni yosh a lodga singdi adi. Es e ik yoʻnalishda esa i oya la badiiy
i odaning jonli namunasi si a ida es e ik didni shakllan i ish, ob azli a akku ni
i ojlan i ish a badiiy nu qqa qiziqishni oshi ishga yo dam be adi. Nihoya , ij imoiy
yoʻnalishda ula oʻqu chila da a anpa a lik, bi damlik, uqa olik masʼuliya i kabi
jamiya uchun muhim qad iya la ni shakllan i ishda sama ali osi a boʻlib xizma
qiladi. Shu jiha dan, xalq i oya la i na aqa adabiy-badiiy me os, balki shaxs
maʼna iy ba kamolligini aʼminlo chi kuchli pedagogik mexanizm si a ida
baholanishi mumkin.
Oʻ kazilgan ahlilla shuni koʻ sa adiki, xalq i oya la i shaxs maʼna iy
ba kamolligini shakllan i ishda beqiyos oʻ in u adi. Ula oʻz mazmun-mohiya i bilan
aʼlimiy, a biya iy, es e ik a ij imoiy unksiyala ni baja ib, yosh a lodni in ellek ual
a maʼna iy jiha dan kamol op i ishda sama ali osi a si a ida xizma qiladi.
Ri oya la da mujassamlangan ezgulik a yo uzlik haqidagi qa ashla , axloqiy
meʼyo la , xalqning a ixiy xo i asi a badiiy a akku i oʻqu chila ongiga chuqu
singib, ula da mus aqil ik lash, es e ik did, milliy qad iya la ga hu ma a ij imoiy
masʼuliya ni shakllan i adi.
Taʼlim- a biya ja ayonida i oya la dan oydalanishning didak ik, a biya iy a
es e ik mexanizmla ini uygʻunlash i ish oʻqu chila ning na aqa bilim doi asini
kengay i adi, balki ula ning axloqiy ba kamolligini aʼminlashga, shaxs si a ida
shakllanishiga a milliy oʻzlikni anglashiga ka a aʼsi koʻ sa adi. Shu sababli xalq
309
i oya la ini aʼlimiy ja ayonga keng jo iy e ish zamona iy pedagogikaning muhim
azi ala idan bi i boʻlib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. A loniy, A. (1992). Tu kiy gulis on yoxud axloq. Toshken : Oʻqi u chi. (Asa
bi inchi nash i – 1913).
2. Qosimo a, D. (2016). Xalq ogʻzaki ijodi a uning aʼlim- a biyadagi oʻ ni.
Maʼna iya a maʼ i a ju nali, №3, 45–49.
3. Saido , U. (2019). Milliy qad iya la asosida yoshla ni a biyalashning
pedagogik mexanizmla i. Pedagogika ju nali, №2, 12–18.
4. Yoqubo , J. (2020). Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodining maʼna iy-maʼ i iy
ahamiya i. Oʻzbek ili a adabiyo i, №6, 33–39.
5. Ka imo , I. A. (1997). Yuksak maʼna iya – yengilmas kuch. Toshken :
Maʼna iya .
6. Hasano , M. (2008). Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi. Toshken : Fan.
7. Zunnuno , A. (2004). Xalq pedagogikasi asosla i. Toshken : Oʻqi u chi.
