XALQ RIVOYATLARI ASOSIDA SHAXS MA'NAVIY BARKAMOLLIGINI SHAKLLANTIRISHNING OʻQUV-TARBIYAVIY MEXANIZMLARI

306 XALQ RIVOYATLARI ASOSIDA SHAXS MAʼNAVIY BARKAMOLLIGINI SHAKLLANTIRISHNING OʻQUV-TARBIYAVIY MEXANIZMLARI Turgʻunova Aziza, Oriental universiteti, magistrant Egamberdiyeva Farida, Oriental universiteti, professor Annotatsiya. Maqolada xalq rivoyatlaridan foydalanishning shaxs maʼnaviy barkamolligini shakllantirishdagi oʻquv-tarbiyaviy mexanizmlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Rivoyatlar milliy ogʻzaki ijod namunasi sifatida yosh avlodda maʼnaviy qadriyatlarni shakllantirish, axloqiy meʼyorlarni singdirish va vatanparvarlik ruhini tarbiyalashda muhim vosita hisoblanadi. Tadqiqotda xalq rivoyatlarining oʻquv jarayonidagi taʼlimiy va tarbiyaviy imkoniyatlari, ularni dars va darsdan tashqari faoliyatlarda qoʻllash mexanizmlari hamda shaxsning maʼnaviy-axloqiy kamolotiga taʼsiri yoritiladi. Kalit soʻzlar: xalq rivoyatlari, maʼnaviy barkamollik, taʼlim, tarbiya, qadriyatlar, pedagogik mexanizmlar. Abstract. The article provides a scientific analysis of the educational and pedagogical mechanisms of using folk legends in shaping the moral and spiritual development of the individual. As a unique genre of national oral folklore, folk legends serve as an important means of instilling ethical norms, promoting moral values, and fostering patriotism among the younger generation. The study examines the educational and formative potential of folk legends in the learning process, their application in both curricular and extracurricular activities, as well as their impact on the moral and ethical growth of learners. Keywords: folk legends, spiritual development, education, upbringing, values, pedagogical mechanisms. Milliy ogʻzaki ijod xalqning ijtimoiy-tarixiy xotirasi, dunyoqarashi va maʼnaviy qadriyatlarini mujassamlashtirgan, asrlar davomida shakllangan bebaho madaniy merosdir. Xalq ogʻzaki ijodining turli janrlari orasida rivoyatlar alohida ahamiyat kasb etadi. Ular xalqning diniy-axloqiy qarashlari, tarixiy tasavvurlari va ijtimoiy ideallarini oʻzida aks ettirib, yosh avlodning maʼnaviy barkamolligini shakllantirishda samarali vosita boʻlib xizmat qiladi. Rivoyatlar orqali shaxsda ezgulik va yovuzlik haqidagi qarashlar uygʻonadi, axloqiy meʼyorlar singdiriladi hamda milliy qadriyatlarga boʻlgan hurmat tuygʻusi mustahkamlanadi. Pedagogik jarayonda xalq rivoyatlaridan foydalanishning ahamiyati shundaki, ular oʻquvchilarning tafakkurini kengaytiradi, obrazli va maʼnaviy-estetik idrokini rivojlantiradi, mustaqil fikrlash va xulosalar chiqarish koʻnikmalarini shakllantiradi. Bu jarayon shaxsning intellektual rivojlanishi bilan bir qatorda uning maʼnaviy-axloqiy kamolotini taʼminlashga xizmat qiladi. Avloniy taʼkidlaganidek, “axloq tarbiyasiz ilm 307 – maqsadsiz qilichdir”. Bu fikr taʼlimning ikki asosiy qirrasi – bilim berish va tarbiyalash – bir-biri bilan uzviy bogʻliq ekanligini ilmiy asosda koʻrsatadi. Shuning uchun ham rivoyatlarni taʼlim jarayoniga singdirish oʻquvchiga nafaqat nazariy bilim beradi, balki uni maʼnaviy qadriyatlar asosida tarbiyalash imkonini ham yaratadi. Zamonaviy pedagogik tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, xalq ogʻzaki ijodi namunalaridan foydalanish oʻquvchilarda milliy oʻzlikni anglash, ijtimoiy birdamlik va fuqarolik masʼuliyatini shakllantirishda muhim taʼsir koʻrsatadi. Xalq rivoyatlari nafaqat tarixiy-maʼrifiy bilimlarni yetkazadi, balki shaxsni ijtimoiylashuv jarayoniga faol qoʻshadi, uning ruhiy olamini boyitadi va shaxsiy tajribasini milliy qadriyatlar bilan uygʻunlashtiradi. Xalq rivoyatlarining oʻquv-tarbiyaviy jarayondagi ahamiyati, avvalo, ularning taʼlimiy funksiyasi bilan izohlanadi. Rivoyatlar oʻzida muayyan tarixiy voqealar, diniy tasavvurlar, ijtimoiy-siyosiy qarashlar va xalqning madaniy merosini mujassam etadi. Ular oʻquvchilarda tarixiy xotirani shakllantiradi, milliy ongni mustahkamlaydi va qadimiy ijtimoiy munosabatlarni anglashga yordam beradi. Shuningdek, rivoyatlar orqali xalqning dunyoqarashi va mentaliteti oʻquvchilarga yetkaziladi, bu esa bilim jarayonini yanada mazmunli va qiziqarli qiladi. Ikkinchidan, rivoyatlar axloqiy tarbiya vositasi sifatida alohida pedagogik qiymatga ega. Ularning mazmunida ezgulik va yovuzlik, rostgoʻylik va yolgʻon, sabrtoqat va shoshqaloqlik, mardlik va qoʻrqoqlik kabi qarama-qarshi tushunchalar oʻz aksini topadi. Bu orqali oʻquvchilar hayotiy saboqlarni oʻzlashtiradilar, ijtimoiy meʼyorlarga rioya qilish, halollik va adolatni qadrlash kabi xulqiy sifatlarni egallaydilar. Shu jihatdan rivoyatlar yosh avlodda maʼnaviy-axloqiy immunitetni shakllantirishga xizmat qiladi. Uchinchidan, rivoyatlar oʻzining tarbiyaviy-estetik funksiyasi bilan ajralib turadi. Rivoyatlarda qoʻllanilgan obrazlilik, ramziy tasvirlar va badiiy ifodalar oʻquvchilarda estetik didni rivojlantiradi, obrazli fikrlash koʻnikmalarini shakllantiradi va sanʼatga boʻlgan qiziqishni kuchaytiradi. Rivoyatlar orqali oʻquvchilar nafaqat maʼnaviy saboqlarni qabul qiladi, balki xalq badiiy tafakkurining nozik qirralarini ham his qiladi. Toʻrtinchidan, rivoyatlar ijtimoiy-tarbiyaviy funksiyani bajaradi. Ular jamoaviylik, birdamlik, vatanparvarlik va insoniylik kabi qadriyatlarni targʻib qiladi. Bu esa yoshlarni jamiyatning faol aʼzosi sifatida shakllantirishga, ularning fuqarolik masʼuliyatini yuksaltirishga va milliy qadriyatlarni qadrlashga undaydi. Pedagogik tadqiqotlarda taʼkidlanishicha, xalq ogʻzaki ijodi namunalari yoshlarni jamiyatga ijtimoiy moslashtirishda muhim vosita sifatida qaraladi. Xalq rivoyatlaridan taʼlim-tarbiya jarayonida samarali foydalanishning bir nechta mexanizmlari mavjud boʻlib, ular didaktik, tarbiyaviy va estetik yoʻnalishlarda namoyon boʻladi. Didaktik mexanizmlar rivoyatlarni dars jarayoniga integratsiya qilish, xususan, ona tili, adabiyot va tarix fanlarida qoʻllash orqali amalga oshiriladi. Bu jarayonda rivoyatlar asosida savol-javoblar, muhokamalar va xulosalash kabi tahliliy topshiriqlar tashkil etilib, oʻquvchilarda mustaqil fikrlash hamda ijodiy yondashuv koʻnikmalari rivojlantiriladi. Tarbiyaviy mexanizmlar esa rivoyatlardan rolli oʻyinlar, dramatizatsiya va sahna koʻrinishlari shaklida foydalanish, shuningdek, rivoyatlardagi qahramonlar xarakteri asosida axloqiy muhokamalar oʻtkazish orqali namoyon boʻladi. Bu jarayon vatanparvarlik, birdamlik, halollik kabi muhim ijtimoiy 308 qadriyatlarni yosh avlodga singdirishda katta ahamiyat kasb etadi. Estetik mexanizmlar esa rivoyatlardagi obrazlilik va ramziylikni tahlil qilish, oʻquvchilarda estetik zavq va obrazli fikrlashni shakllantirish hamda ogʻzaki va yozma nutqda badiiy ifodalardan samarali foydalanishni ragʻbatlantirishga qaratilgan. Shu tariqa, xalq rivoyatlari taʼlimtarbiya jarayonida shaxsning intellektual, axloqiy va estetik barkamolligini taʼminlashda kompleks mexanizm sifatida xizmat qiladi. Jadval 1. Xalq rivoyatlarining oʻquv-tarbiyaviy imkoniyatlari Yoʻnalish Oʻquv jarayonidagi imkoniyatlar Tarbiyaviy natijalar Didaktik Rivoyatlar orqali bilim berish, tarixiy xotirani boyitish Mustaqil fikrlash, xulosa chiqarish koʻnikmalarini rivojlantirish Axloqiy Ezgulik va yovuzlik qaramaqarshiligini oʻrganish Adolat, halollik, sabr-toqat kabi fazilatlarni singdirish Estetik Badiiy ifodalarni tahlil qilish Estetik didni shakllantirish, obrazli fikrlashni rivojlantirish Ijtimoiy Qahramonlik va jamoaviylik haqidagi rivoyatlarni oʻrganish Vatanparvarlik, birdamlik, fuqarolik masʼuliyatini shakllantirish Yuqoridagi jadvaldan koʻrinib turibdiki, xalq rivoyatlari taʼlim-tarbiya jarayonida koʻp qirrali funksiyani bajaradi. Didaktik yoʻnalishda ular bilim berish vositasi sifatida xizmat qilib, oʻquvchilarning tarixiy xotirasini boyitadi hamda mustaqil fikrlash va xulosa chiqarish qobiliyatini rivojlantiradi. Axloqiy yoʻnalishda rivoyatlar ezgulik va yovuzlikning qarama-qarshiligini namoyish etib, adolat, halollik, sabr-toqat kabi insoniy fazilatlarni yosh avlodga singdiradi. Estetik yoʻnalishda esa rivoyatlar badiiy ifodaning jonli namunasi sifatida estetik didni shakllantirish, obrazli tafakkurni rivojlantirish va badiiy nutqqa qiziqishni oshirishga yordam beradi. Nihoyat, ijtimoiy yoʻnalishda ular oʻquvchilarda vatanparvarlik, birdamlik, fuqarolik masʼuliyati kabi jamiyat uchun muhim qadriyatlarni shakllantirishda samarali vosita boʻlib xizmat qiladi. Shu jihatdan, xalq rivoyatlari nafaqat adabiy-badiiy meros, balki shaxs maʼnaviy barkamolligini taʼminlovchi kuchli pedagogik mexanizm sifatida baholanishi mumkin. Oʻtkazilgan tahlillar shuni koʻrsatadiki, xalq rivoyatlari shaxs maʼnaviy barkamolligini shakllantirishda beqiyos oʻrin tutadi. Ular oʻz mazmun-mohiyati bilan taʼlimiy, tarbiyaviy, estetik va ijtimoiy funksiyalarni bajarib, yosh avlodni intellektual va maʼnaviy jihatdan kamol toptirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi. Rivoyatlarda mujassamlangan ezgulik va yovuzlik haqidagi qarashlar, axloqiy meʼyorlar, xalqning tarixiy xotirasi va badiiy tafakkuri oʻquvchilar ongiga chuqur singib, ularda mustaqil fikrlash, estetik did, milliy qadriyatlarga hurmat va ijtimoiy masʼuliyatni shakllantiradi. Taʼlim-tarbiya jarayonida rivoyatlardan foydalanishning didaktik, tarbiyaviy va estetik mexanizmlarini uygʻunlashtirish oʻquvchilarning nafaqat bilim doirasini kengaytiradi, balki ularning axloqiy barkamolligini taʼminlashga, shaxs sifatida shakllanishiga va milliy oʻzlikni anglashiga katta taʼsir koʻrsatadi. Shu sababli xalq 309 rivoyatlarini taʼlimiy jarayonga keng joriy etish zamonaviy pedagogikaning muhim vazifalaridan biri boʻlib qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Avloniy, A. (1992). Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent: Oʻqituvchi. (Asar birinchi nashri – 1913). 2. Qosimova, D. (2016). Xalq ogʻzaki ijodi va uning taʼlim-tarbiyadagi oʻrni. Maʼnaviyat va maʼrifat jurnali, №3, 45–49. 3. Saidov, U. (2019). Milliy qadriyatlar asosida yoshlarni tarbiyalashning pedagogik mexanizmlari. Pedagogika jurnali, №2, 12–18. 4. Yoqubov, J. (2020). Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodining maʼnaviy-maʼrifiy ahamiyati. Oʻzbek tili va adabiyoti, №6, 33–39. 5. Karimov, I. A. (1997). Yuksak maʼnaviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Maʼnaviyat. 6. Hasanov, M. (2008). Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi. Toshkent: Fan. 7. Zunnunov, A. (2004). Xalq pedagogikasi asoslari. Toshkent: Oʻqituvchi.