339
SIFATLI TAʼLIM TASHKIL ETISHDA OVQATLANISH
GIGIYENASINING AHAMIYATI VA OʻRNI
Saloxiddino a Se a a Olim qizi,
Toshken da la ibbiyo uni e si e i magis an i
@ e idee e idee7gmail.com
Anno a siya: Ushbu maqolada si a li aʼlim ja ayonida o qa lanish
gigiyenasining ahamiya i, uning asosiy amoyilla i a oʻqu chila ning sogʻlom
i ojlanishida u gan oʻ ni ilmiy jiha dan yo i iladi. Sogʻlom o qa lanish na aqa
jismoniy saloma likni, balki in ellek ual aoliya ni, oʻqu mo i a siyasini a aqliy ish
qobiliya ini oshi ishda ham muhim omil hisoblanadi. Taʼlim muassasala ida
o qa lanish gigiyenasi qoidala iga ioya e ish o qali yosh a lodning immun izimini
mus ahkamlash, oʻsish a i ojlanish ja ayonla ini op imallash i ish, oʻqu
ja ayonidagi sama ado likni oshi ish mumkin. Maqolada o qa lanish gigiyenasining
asosiy amoyilla i, oʻqu chila uchun a siya e ilgan a sional o qa lanish meʼyo la i,
aʼlim si a iga aʼsi e u chi omilla hamda sogʻlom u mush a zini shakllan i ish
boʻyicha a siyala kel i ilgan.
Kali soʻzla : Si a li aʼlim, o qa lanish gigiyenasi, sogʻlom u mush a zi,
a sional o qa lanish, gigiyenik amoyilla , saloma lik, aʼlim sama ado ligi, bolala a
oʻsmi la sogʻligʻi.
Anno a ion: This a icle scien i ically explo es he impo ance o nu i ional
hygiene in he p ocess o quali y educa ion, i s co e p inciples, and i s ole in he
heal hy de elopmen o s uden s. Heal hy nu i ion is conside ed a c ucial ac o no
only o physical well-being bu also o enhancing in ellec ual pe o mance, lea ning
mo i a ion, and men al wo k capaci y. By adhe ing o nu i ional hygiene ules in
educa ional ins i u ions, i is possible o s eng hen he immune sys em o he younge
gene a ion, op imize g ow h and de elopmen p ocesses, and imp o e he e ec i eness
o he lea ning p ocess. The a icle p esen s he undamen al p inciples o nu i ional
hygiene, ecommended s anda ds o a ional nu i ion o s uden s, ac o s a ec ing
he quali y o educa ion, and sugges ions o p omo ing a heal hy li es yle.
Keywo ds: Quali y educa ion, nu i ional hygiene, heal hy li es yle, a ional
nu i ion, hygienic p inciples, heal h, educa ional e ec i eness, child enʼs and
adolescen sʼ heal h.
Yu imizda ma jud aʼlim muassasala i aoliya ini yanada akomillash i ish
hamda oʻqu chi-yoshla ga si a li aʼlim be ish a kelajakda ye uk, mus aqil ik li, ongi
a dunyoqa ashi keng insonla ni shakllan i ish maqsadida aʼlim muassasala ining eng
quyi qismi mak abgacha aʼlim ashkilo idan o ib, kad la malakasini oshi ish a
qay a ayyo lash izimigacha si a li aʼlim ashkil e ishning bi qancha alabla i ma jud:
Oʻqi u chining bilim si a ini oshi ishga qa a ilgan aoliya i ;
Bilim si a ini oshi ish osi asi si a ida mak ab oʻqu chila ining a biya iy ishini
oqilona ashkil e ish;
Axbo o a yangi aʼlim exnologiyala idan oydalanish;
340
Zamona iy oʻqi ish usulla i a usulla idan oydalanish;
Mo i a siyani shakllan i ish;
Shaxsga yoʻnal i ilgan yondashu ;
Oʻqi u chining yuqo i p o essionallik da ajasi;
Taʼlim si a ini oshi ish uchun axbo o a yangi aʼlim exnologiyala idan
oydalanish hamda oʻqu chi yoshla ni u li axbo iy hujumla ga qa shi mus ahkam
ong-madaniya ni oʻ ga ish lozim. Aksele a siya ja ayoni ezlashu i na ijasida bolala
ongi mu akkab maʼlumo la ni anqidiy, man iqiy ahlil qilish koʻnikmasini
i ojlan i adigan aʼlim exnologiyala ni alab e moqda. Buning uchun zamona iy
oʻqi ish usulla i a usluba idan oydalanish maqsadga mu o iq. Bunga misol qilib
noanʼana iy usulda da sni ashkil e ish, eng zamona iy pedagogik osi ala dan
oydalanish, kichik gu uhla da, say , eksku siyala ashkil e ish, amaliyo bilan
bogʻlagan a zda da s mashgʻulo la ini olib bo ish lozim.
Si a li aʼlim ashkil e ishda o qa lanish gigiyenasi sogʻlom oʻqu chila ni
shakllan i ish, kasallanishni oldini olish, oʻqu chila ni ha aka ga kel i ish a oʻ ganish
sama ado ligini oshi ish uchun muhim ahamiya ga ega. Toʻgʻ i o qa lanish a
gigiyena bolala ning jismoniy a aqliy i ojlanishini qoʻllab-qu a lab, ula ning
aʼlimga boʻlgan eʼ ibo ini a mahsuldo ligini oshi adi.
O qa lanish gigiyenasining aʼlimga aʼsi i:
Saloma likni aʼminlash:
Toza a oʻgʻ i ayyo langan o qa yuqumli kasallikla a qalishining oldini
oladi, oʻqu chila ning kasal boʻlib qolishini kamay i adi a mun azam oʻqish
imkonini be adi.
Aqliy i ojlanishni qoʻllab-qu a lash:
Toʻgʻ i o qa lanish bolaning miya aoliya ini yaxshilaydi, xo i a a
konsen a siyani oshi adi, bu esa oʻqu ning sama ado ligini oshi adi.
Ene giya a ha aka chanlikni aʼminlash:
Oziqlan i u chi o qa oʻqu chila ga kun da omida za u boʻlgan ene giya bilan
aʼminlaydi, ula ni aol boʻlishga a oʻqu ja ayoniga oʻliq qa nashishga yo dam
be adi.
Gigiyenik madaniya ni shakllan i ish:
Mak abda o qa lanish gigiyenasiga eʼ ibo be ish oʻqu chila da ozalik
qoidala iga ioya qilish, shaxsiy gigiyena maho a ini i ojlan i ish a sogʻlom
u mush a zini shakllan i ishga hissa qoʻshadi.
Psixologik muhi ni yaxshilash:
Toza, xa siz a qulay o qa lanish sha oi la i oʻqu chila ning kay iya ini
koʻ a adi a mak ab muhi iga boʻlgan ijobiy munosaba ni mus ahkamlaydi.
Si a li aʼlim uchun o qa lanish gigiyenasini ashkil e ish:
Oziq-o qa mahsulo la i, ula ning saqlanishi a ayyo lanishi boʻyicha qa ʼiy
gigiyena alabla iga ioya qilish.
Oʻqu chila ning yoshi a saloma lik hola iga mos keladigan, i aminla ga boy
a ene giya be u chi aomla ni aqdim e ish.
O qa lanish xonala ini oza, yo ugʻ a qulay qilib jihozlash.
Oʻqu chila ga oʻgʻ i o qa lanish oda la i a shaxsiy gigiyena qoidala i boʻyicha
mun azam a ishda maʼlumo be ib u ish.
341
Toʻgʻ i o qa lanish amoyilla i:
Tanani za u boʻlgan ba cha na sala bilan aʼminlashga yo dam be adigan oʻgʻ i
o qa lanishning asosiy amoyilla i ma jud:
1. Taqsimlash: Oziq-o qa a kibida oqsil, yogʻ a ugle odla ning op imal nisba i
boʻlishi ke ak.
2. Xilma-xillik: Tanani ba cha za u i aminla a mine alla bilan aʼminlash
uchun pa hez u li xil o qa la ni oʻz ichiga olishi ke ak.
3. Mun azamlik: O qa lanish mun azam boʻlishi ke ak, kuniga 4-5 ma a kichik
qismla ga boʻlish maʼqul.
4. Mode a siya: O iqcha o qa lanishdan saqlanish a po siya hajmini nazo a
qilish muhimdi .
5. Mahsulo si a i: Yangi abiiy mahsulo la ni a zal koʻ ish maʼqul oq,
konse an la a sunʼiy qoʻshimchala siz.
6. Toʻgʻ i pishi ish: Yogʻ bilan qo u ishdan qochib, o qa ni bugʻlash, pishi ma
o qali yoki qayna ish o qali ayyo lash yaxshi oqdi .
Toʻgʻ i o qa lanish menyusini qanday uzish ke ak:
Toʻgʻ i o qa lanish menyusini uzish sogʻlom boʻlish uchun muhim qadamdi .
Buni qanday qilish boʻyicha baʼzi a siyala :
Nonush a: Kunni mu akkab ugle odla (kasha, donli non), oqsilla ( uxum,
o og) a me ala ni oʻz ichiga olgan oʻliq nonush a bilan boshlang.
Tushlik: Tushlik aqsimlangan boʻlishi ke ak a a kibida oqsilla (goʻsh , baliq,
dukkakli), ugle odla (don, ka oshka) a sabza o la boʻlishi ke ak.
Kechki o qa : Oqsilla (baliq, o uq), sabza o la a ozgina ugle odla bilan
yengil kechki o qa .
Gazak qilish: Yongʻoq, me a, yogu kabi sogʻlom oziq-o qa ni gazak menyusiga
ki i ing.
Oziq-o qa gigiyenasining eng muhim jiha la iga quyidagila ki adi: iziologiya
bilan be osi a bogʻliq boʻlgan ja ayonla ni hisobga olish; oziq-o qa komponen la ini
hazm qilish, assimilya siya qilish a me abolizm ja ayonla ini oʻ ganadi a bu
yoʻnalishga quyidagi alabla qoʻyiladi:
1.Su kalik a sionning ene ge ik qiyma i a kun da omida ene giya sa i miqdo i
engligi (sa miqdo i kishining yoshi, jinsi, u mush a zi a kasbiga bogʻliq).
In e mol milli adian oziq-o qa p opo siyala i a o ganizmning xususiya la i mos
kelishi. O qa lanishning asosiy komponen la i (oqsil, yogʻla a ugle odla ) nisba i
oʻ acha 1:1:4 boʻlishi ke ak, koʻp jismoniy aollikda 1:1:5, aqliy aoliya mehna bilan
shugʻullanu chila da 1:0,8:3. 1 g oqsilni dissimilya siya qilish ja ayonida o ganizmda
4 kkal ene giya (I kkal = 4,18 kJ) oʻplanadi. Shuningdek, 1 g ugle odla ni
dissimilya siya qilish na ijasida o ganizm 4 kkal ene giya oladi. Yogʻla boshqa
ene giya salohiya iga ega: 1 g yogʻning pa chalanishi 9 kkalga oʻgʻ i keladi. O ganik
kislo ala ham ene giya qiyma iga ega, ammo ula ning a sionida pas boʻlganligi
sababli ula ni oʻliq ene giya manbai deb hisoblash mumkin emas.
2.O qa lanishning si a iy a kibi a ene ge ik qiyma i odamning yoshi
jinsi,boʻyi, anasining massasi, kasbi, iziologik hola i (masalan homilado lik emizikli
da i), sogʻligʻi a iqlim sha oi la iga bogʻliq. Koʻp oq da ajada ene giya inson
anasida yogʻ a oqsil,yaʼni mushak massasi shaklida saqlanadi a ugle odla ning
342
zahi ala i unchalik ka a emas a deya li yoʻq, chunki ula bi inchi na ba da me abolik
ja ayonda yoʻqoladi yoki yogʻla ga aylanadi. Odam o ganizmi ene giya sa ining 14%
oqsilla hisobiga ,30%yogʻla hisobiga ,56% ugle odla hisobiga qoplanadigan
boʻlishi ke ak.
3.Sogʻlikga za a kel i maydigan oziq-o qa mahsulo la ini is eʼmol qilish
(kimyo iy moddala , alle gen oziq-o qa mahsulo la i). O qa lanishla ni kun
da omida aqsimlash — op imal a ian 4-5 soa lik in e alla bilan kuniga 4 ma a
o qa lanish. Bunda nonush a su kalik a sionning 25 oizini, ushlik — 35%, ikkinchi
ushlik — 15% a kechki o qa — 25 oizini ashkil e ishi ke ak.
4.Sani a iya-epidemiologiya no mala i nuq ai naza idan o qa lanishning
bexa a liligiga ioya qilish.
Xulosa
Si a li aʼlim ja ayonini ashkil e ishda o qa lanish gigiyenasining ahamiya i
beqiyosdi . Toʻgʻ i a ilmiy asoslangan o qa lanish alaba-yoshla ning jismoniy
hamda aqliy i ojlanishiga, oʻqu sama ado ligining oshishiga a sogʻlom u mush
a zining shakllanishiga xizma qiladi. Zamona iy aʼlim izimida sogʻlom o qa lanish
madaniya ini i ojlan i ish, o qa lanish gigiyenasi qoidala ini amaliyo ga jo iy e ish a
bu bo ada p o ilak ik cho ala ni kuchay i ish oʻqu chila a alabala sogʻligʻini
mus ahkamlashda muhim omil hisoblanadi.O qa lanish gigiyenasining asosiy
amoyilla i – biologik oʻlaqonlilik, gigiyenik xa sizlik, yoshga a iziologik
eh iyojla ga moslashu chanlik, o qa lanishning mun azamligi a xilma-xilligi – aʼlim
ja ayonida oʻqu chila o ganizmining eh iyojla ini oʻliq qondi ishga qa a ilgan.
Mazku amoyilla ni aʼlim muassasala ida jo iy e ish o qali yosh a lodning oʻqu
aolligi a aqliy salohiya ini oshi ish, immuni e ni mus ahkamlash a kelajakda yuzaga
kelishi mumkin boʻlgan su unkali kasallikla ning oldini olish mumkin.Shu bois, si a li
aʼlim izimini i ojlan i ish s a egiyala ida o qa lanish gigiyenasi masalala iga
alohida eʼ ibo qa a ish, ilmiy asoslangan o qa lanish s anda la ini ishlab chiqish a
amaliyo da qoʻllash dolza b masala boʻlib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ka imo , A., & Joʻ aye , R. (2022). O qa lanish gigiyenasi a sogʻlom
u mush a zi asosla i. Toshken : “Ilm Ziyo” nash iyo i. 87 b
2. Oʻzbekis on Respublikasi Sogʻliqni saqlash azi ligi. (2023). Sogʻlom
o qa lanish boʻyicha me odik qoʻllanma. Toshken . 144 b
3. GOST R 50763-2007. (2019). O qa lanish xa sizligi a gigiyenasi
s anda la i. Mosk a: S anda la agen ligi. 213 b
4. WHO. (2020). Heal hy Die : Key Fac s. Wo ld Heal h O ganiza ion.
h ps://www.who.in
5. FAO. (2021). Food Sa e y and Nu i ion Guidelines o Schools. Rome: Food
and Ag icul u e O ganiza ion o he Uni ed Na ions.
